Պատմական

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Սահակ Բ. կաթողիկոս Գալատուրանի մէջ, Մանճիկեան թաղի խոշոր տանձենիին տակ. աջին` Տէր Պետրոս քահանայ Փապուճեան եւ Մովսէս վարդապետ Ոսկերիչեան. ձախին` Գիւտ ծայրագոյն վարդապետ Մխիթարեան: Սահակ Բ. կաթողիկոս Խապայեան, Կիլիկիոյ աղէտահար ժողովուրդին հովուական այցելութեան ճամբուն վրայ 1909-ի ամրան Քեսապ հասնելով ժողովրդային փառաւոր ընդունելութեան արժանացաւ: Զանգահարութեամբ, խաչով, խաչվառով, Աւետարանով, խունկով ու մոմով, քահանաներու առաջնորդութեամբ եւ հազարաւոր հաւատացեալներով շրջապատուած, կաթողիկոսը առաջնորդուեցաւ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Աղէտեալներուն վերադարձը Քեսապ Քեսապցիք Պասիթէն իրենց հայրենի օճախները սկսան վերադառնալ 1909 մայիսի կէսերուն (նոր տոմարով): Ոմանք աւելի երկար մնացին Պասիթ եւ ամրան սկիզբը վերադարձան: Կային նաեւ ընտանիքներ, որոնց բնակարանները հիմնովին աւերուած էին եւ ապրուստի միջոց չունէին. անոնք աւելի երկար մնացին Լաթաքիա: Կարգ մը ընտանիքներ ալ Քեսապ չվերադարձան եւ Պէյրութ ու այլ քաղաքներ փոխադրուեցան: Քեսապի հայութեան կորուստը 1909-ի աղէտին...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Քեսապ 1909-ի աղէտէն ետք Լաթաքիոյ մութասարիֆ Մեհմէտ Ալի Այնի բէկ քեսապցի տարագիրներու Լաթաքիա հասնելուն լուրը առնելէն ետք կառք նստաւ եւ անոնց ընդառաջ գնաց: Մութասարիֆը ականատես եղաւ սրտաճմլիկ տեսարաններու: Ամէնէն աւելի սրտաճմլիկ էր քալելով Լաթաքիա հասնողներուն վիճակը, որոնցմէ ոմանք որբ մնացած մանուկներ էին: Պարզուած տեսարանէն եւ լսածներէն խորապէս զգացուած, մութասարիֆը փղձկեցաւ եւ ուժասպառ մանուկներ գիրկը առնելով շոյեց ու գգուեց:...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Աղէտահար քեսապցիներ Պասիթի ծովափը, աւազներուն վրայ Քեսապի վրայ յարձակած թուրք խուժանը եւ կանոնաւոր զօրքը 10/23 ապրիլ 1909-ին, հայոց ութ ժամուան դիմադրութիւնը ճնշելէ ետք գրաւած էին աւանը: Խուժանը առանց դիմադրութեան հանդիպելու գրաւած էր Տիւզաղաճը, Էսկիւրանը, Սեւ Աղբիւրը, Զինարճըգը, Զագալճըգը, Քէօրքիւնան եւ Էքիզօլուքը: Էքիզօլուքէն ժողովուրդը փախուստ տուաւ դէպի Պաղճաղազ: Թուրքեր Էքիզօլուքն ալ թալանեցին եւ այրեցին: Լեռնային եւ անտառաին արահետներով փախստականները...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Օսմանեան կայսրութեան մէջ 1908 յուլիսին երիտասարդ թուրքերու` իթթիհատականներու կազմակերպած զինուած ապստամբութեան պայմաններուն տակ սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ. սահմանադրութիւն հռչակեց: Երիտասարդ թուրքերը հրապարակ իջան կայսրութեան բաղկացուցիչ բոլոր ժողովուրդներուն համար ազատութեան, հաւասարութեան, եղբայրութեան եւ արդարութեան կարգախօսով: Օսմանեան կայսրութեան բոլոր ժողովուրդները ցնծութեամբ ընդունեցին երիտասարդ թուրքերու յեղափոխութիւնը: Պատմութեան մէջ նոր դարաշրջան մը կը բացուէր: Հայեր եւ թուրքեր կը գիրկախառնուէին փողոցներու մէջ եւ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Կիլիկիոյ մէջ յեղափոխական գործունէութիւն ծաւալելու առաջադրանքով հնչակեան գործիչ հաճընցի Աղասի (Կարապետ Թուրսարգիսեան) 1892-ին շրջանին մէջ կազմակերպական աշխատանքներու ձեռնարկեց: Աղասի Մուսա լերան Խտըրպէկ գիւղը իրեն կեդրոն ընտրեց եւ Սուէտիոյ, Անտիոքի ու Ալեքսանտրէթի շրջաններուն մէջ նուիրեալներ հաւաքելով յեղափոխական կազմակերպութեան հիմեր դրաւ: Աղասի միաժամանակ կապեր հաստատեց ալեւիներուն հետ, զանոնք եւս Օսմանեան կայսրութեան դէմ յեղափոխական գործունէութեան մղելու առաջադրանքով: Ալեւիներու շէյխը խոստացաւ տասը...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Քեսապի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին Քեսապի հայութիւնը, հայկական հոծ շրջաններէ հեռու, մեկուսացած եւ այլազգի գիւղերով շրջապատուած, ապրած էր իր դարաւոր տոհմիկ աւանդութիւններով ու բարքերով եւ ամրօրէն կառչած` հայ եկեղեցւոյ նուիրական սրբութիւններուն: Գաւառի հայութեան հոգեւոր կեդրոնը Քեսապ աւանի հնամենի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին է: Եկեղեցւոյ կողքին երիցատունն է: Եկեղեցւոյ քահանաներէն յիշուած են (հերթականութիւնը թէական է) Տէր Սահակ Հաճի Պետրոսեան, Տէր Յարութիւն...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Քեսապի հայերը ժամանակի ընթացքին հետզհետէ շրջանի թուրք հողատէրերէն հողեր գնելով նոր տարածքներ ձեռք ձգեցին: Քեսապի շրջակայ ագարակները աստիճանաբար կազմաւորուեցան իբրեւ առանձին գիւղեր: Անտիոքի շրջանին մէջ թուրք քանի մը ընտանիքներ զօրանալով գրեթէ ինքնիշխան գոյավիճակ հաստատած էին: Անոնց հալածանքներէն խուսափելով շրջակայ բնակավայրերէն կարգ մը հայ ընտանիքներ Քեսապ ապաստան գտան: * * * Եգիպտոսի փոխարքայ Մոհամէտ Ալի փաշա Սուրիան իր գերիշխանութեան...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Անտիոք մեմլուքներու տիրապետութեան ժամանակաշրջանին աստիճանաբար սկսաւ անշքանալ: Քրիստոնէական մշակոյթի երբեմնի կեդրոն եւ հոծ բնակչութեամբ քաղաքը, Որոնդէս գետի արեւելեան ափին, Գուսէյր լերան ստորոտը, բերրի հողերով, այգիներով եւ ձիթաստաններով շրջապատուած, որ անցեալին 200-էն 250 հազար բնակչութիւն ունեցած էր, գաւառական կեդրոնի վերածուեցաւ: Անտիոքի լատին պատրիարքութիւնը մեմլուքներու կողմէ քաղաքի գրաւումէն ետք, 1268-ին, Հռոմ տեղափոխուած էր: Հռոմի Սանթա Մարիա Մաճճորէ պազիլիքան այնուհետեւ Անտիոքի...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Քեսապի եւ ընդհանուր առմամբ Անտիոքի շրջանի հայութեան համար նուիրական ուխտատեղի էր Կասիոս լերան լանջին գտնուող Պարլահոյ վանքը կամ Պալլումը: Մայր Աստուծոյ նուիրուած Պալլում անցեալին Զեւս աստուծոյ սրբավայրը եղած է: Գրիգոր Բ. Վկայասէր կաթողիկոս (1066-1105), որ Աթոռը Ծամնդաւի մէջ հաստատեց, իր ճանապարհորդութիւններու ընթացքին այցելած է Պարլահոյ եւ յիշած է զայն իբրեւ հայկական սեփական պարգեւական եկեղեցի: Հետագային, Գրիգոր Դ. Տղայի...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Քեսապ գաւառ մըն է Սուրիոյ հիւսիս-արեւմտեան ծայրամասին վրայ, թառած` պատմական Կասիոս լերան հարաւային լանջերուն: Կը գտնուի Լաթաքիայէն 60 քիլոմեթր հիւսիս, իսկ Անտիոքէն 55 քիլոմեթր հարաւ, Սուրիա-Թուրքիա սահմանին վրայ: Բնական գեղեցկութիւններով, կալսիի մշտադալար անտառներով, վեհ սարերով, սառնորակ աղբիւրներով եւ կանաչազարդ պարտէզներով յատկանշուող գաւառը բաղկացած է տասներկու գիւղերէ. Քեսապ, Գալատուրան, Պաշորտ, Սեւ Աղբիւր, Էսկիւրան, Չինարճըգ, Չագալճըգ, Քէօրքիւնա, Էքիզօլուք, Տիւզաղաճ, Վերի...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Արցախի Գրողներու միութեան ղեկավար Բագրատ Ուլուբաբեանի գլխաւորութեամբ 1965 յունիսին գրուած եւ Խորհրդային Միութեան կուսակցական եւ պետական ղեկավարութեան ուղղուած նամակը` Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը Հայաստանի վերամիաւորելու հարցով, մեծ աղմուկ բարձրացուց: Նամակը երկրի ղեկավարութեան անձամբ յանձնած էր Բագրատ Ուլուբաբեան: Մոսկուայի մէջ ան հանդիպում ունեցած էր Կեդրոնական կոմիտէի անդամներուն հետ: Ազրպէյճան կատաղի թշնամութեամբ ընդունեց խորհրդային ղեկավարութեան ուղղուած դիմումը եւ Բագրատ Ուլուբաբեանն...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Հայ-ազրպէյճանական յարաբերութիւնները Համաշխարհային Բ. պատերազմէն ետք աւելի սրեցան: Լեռնային Ղարաբաղը Նախիջեւանի օրինակով հայաթափելու, շրջանին ժողովրդագրական պատկերը փոխելու քաղաքականութիւնը հետեւողական եւ լայն թափ ստացաւ: Լեռնային Ղարաբաղ զրկուած էր տնտեսական ամէն ինքնուրոյնութենէ: Հայաստանի հետ բոլոր կապերը գործնապէս խզուած էին: Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի սահմաններէն ներս գտնուող շարք մը բնակավայրեր ազրպէյճանական շրջաններու կցուեցան: Հարար գիւղը Քաշաթաղի շրջանին մէջ, Հագարի գետի ձախակողմեան...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ազրպէյճան Արցախը իր բնիկ ժողովուրդէն պարպելու եւ զայն թրքացնելու հետեւողական աշխատանք կը տանէր: Միլլի-Մուղանի անջրդի հողերը իւրացնելու եւ գիւղատնտեսութիւնը զարգացնելու, ինչպէս նաեւ երկրին արդիւնաբերական կեդրոնները կառուցապատելու առաջադրանքով Ազրպէյճանի կառավարութիւնը ամէն տարի Լեռնային Ղարաբաղէն հազարաւոր հայ երիտասարդներ կը հաւաքագրէր եւ հանրապետութեան տարբեր շրջաններ կ՛ուղարկէր: * * * Միլլի-Մուղանի տափաստանը կ՛ընդգրկէ Աղճապատի, Պեյլական, Իմիշլի, Սաաթլի եւ Սապիրապատ գաւառները: Այդ շրջաններուն...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Արցախի ժողովրդագրութեան վրայ բացասական հետեւանք ունեցաւ 1949-ին կազմակերպուած հայ բնակչութեան զանգուածային աքսորը: Խորհրդային Հայաստանէն եւ Արցախէն հայերու աքսորի նախապատրաստութիւնը, խիստ գաղտնի պայմաններու տակ, սկսաւ 1949 յունուարին: Հայերու զանգուածային արտաքսումը իրենց հայրենի հողերէն ունէր շարք մը դրդապատճառներ, բայց իբրեւ հիմնաւորում աքսորի դատապարտուածներուն կցուեցաւ «դաշնակներ» անունը: Խորհրդային Միութեան պետական անվտանգութեան մարմիններու յանձնարարութեամբ Անդրկովկասի հանրապետութիւններուն եւ Սեւ ծովու առափնեայ շրջաններուն մէջ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը աւարտեցաւ 1945-ին, Խորհրդային Միութեան եւ դաշնակից պետութիւններու յաղթանակով եւ Գերմանիոյ պարտութեամբ: Պատերազմը խլեց մօտաւորապէս 60 միլիոն զոհ. Խորհրդային Միութիւն առանձինն տուաւ շուրջ 26-27 միլիոն զոհ, որուն 8-էն 9 միլիոնը` զինուորներ: Պատերազի ընթացքին զոհուեցաւ աւելի քան 200 հազար հայ զինուոր: Արցախցի 23 հազար զինուորներ իրենց կեանքը նուիրաբերեցին հայրենիքի պաշտպանութեան: Բնակչութեան թիւի համեմատութեամբ այս ցուցանիշով արցախցիք բազմազգ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Համաշխարհային երկրորդ պատերազմին կարմիր բանակի բարձրաստիճան արցախցի զինուորականներ իրենց անունը փառքով ու ոսկեայ տառերով արձանագրեցին պատմութեան մէջ: Անոնցմէ են մարաջախտներ Յովհաննէս Բաղրամեան եւ Համազասպ Բաբաջանեան, որոնք հիւսիսային Արցախի Չարդախլու գիւղէն էին: Չարդախլու կամ Խաչիսար գիւղը կը գտնուի Շամխոր քաղաքէն արեւմուտք, Խաչասար լերան արեւելեան եւ արեւմտեան լանջերուն, բաղկացած է Խաչի սար, Գիւնաշ եւ Նորաշէն թաղերէն եւ հարուստ է ճարտարապետական...

Խորհրդային Միութեան Հերոս Նելսոն Ստեփանեան ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Արցախցիք եւ ընդհանուր առմամբ ամբողջ հայութիւնը գործօն մասնակցութիւն բերին երկրորդ համաշխարհային պատերազմին: Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզին մէջ հետեւողական աշխատանք տարուեցաւ ամբողջ թիկունքը պատերազմական պայմաններուն համապատասխան վերակառուցելու, ռազմաճակատի կարիքներուն համար արտադրութիւններու թողարկումը աւելցնելու, պաշտպանութեան գործը ամուր հիմերու վրայ դնելու եւ ռազմաճակատին նոր համալրումներ տալու համար: Բոլոր տղամարդիկ բանակ զօրակոչուած եւ ռազմաճակատներ մեկնած էին, եւ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Խորհրդային Միութեան սահմաններ ներխուժած Գերմանիոյ նպատակն էր կայծակնային պատերազմի միջոցով, քանի մը շաբթուան ընթացքին ջախջախել կարմիր բանակը, ոչնչացնել խորհրդային պետութիւնը եւ գրաւելով անոր անծայրածիր հողերը գերմանական մեծ պետութիւն ստեղծել: Գերմանական բանակները, որոնք ամէնուրեք արագ եւ դիւրին յաղթանակներ տարած էին եւ հասած Խորհրդային Միութեան սահմանները, յամառ դիմադրութեան հանդիպեցան: 1941-ի ամրան Լենինկրատի, Սմոլենսքի, Քիեւի եւ Օտեսայի ուղղութիւններով արիւնահեղ մարտեր կը...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ազրպէյճանի իշխանութիւնները սանձարձակ կերպով կը բռնադատէին Լեռնային Ղարաբաղի հայութեան մարդկային տարրական իրաւունքները: Անոնք փակած էին հայկական բոլոր եկեղեցիները եւ բիրտ ճնշումներ կը կիրարկէին հայ դպրոցին ու մշակոյթին նկատմամբ: Միաժամանակ Պաքու մարզը հայաթափելու, թրքացնելու հետեւողական քաղաքականութիւն կը վարէր: Ազրպէյճանի իշխանութիւններու հակահայ բռնութիւններուն դէմ պայքարելու համար տարբեր կուսակցութիւններու պատկանող արցախահայեր հիմնեցին «Ղարաբաղը Հայաստանին» միութիւնը: Միութեան անդամ էին նաեւ շարք մը...