Պատմական

Դերենիկ եպս. Փօլատեան Դերենիկ Վարդապետ Քեսապի Եւ Մուսա Լերան Գիւղերուն Մէջ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ալեքսանտրէթի Սանճագի հայերն ու արաբները, քրիստոնեայ, իսլամ եւ ալաուի, Սուրիոյ պետութեան կազմին մէջ մնալու եւ  շրջանը Թուրքիոյ կցելու քայլերուն դէմ իբրեւ  բողոք, ծրագրեցին 8 յունուար 1937-ին Անտիոքի մէջ մեծ ցոյց մը կազմակերպել: Սանճագի հայերը ուրախութեամբ չէին տօնած Նոր տարին եւ Սուրբ Ծնունդը: Արդէն ամիսներէ ի վեր կը...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Անտիոքի Սուրբ Պետրոս եկեղեցին Սուրիոյ մէջ 14-15 նոյեմբեր 1936-ին նախատեսուած առաջին աստիճանի երեսփոխանական ընտրութիւնները լարուած վիճակ ստեղծած էին Ալեքսանտրէթի ինքնավար Սանճագին մէջ: Սանճագի թուրք անջատողականները պոյքոթի ենթարկած էին ընտրութիւնները: Նոյեմբեր 14-ի առաջին աստիճանի ընտրութիւնները տեղի ունեցան համեմատաբար բնականոն ընթացքով: Ընտրելու իրաւունք ունեցող քաղաքացիներուն շուրջ ութսուն առ հարիւրը մասնակցեցաւ քուէարկութեան: Միայն մեծամասնութեամբ թուրք բնակչութիւն ունեցող ընտրական կեդրոններուն մէջ քուէարկութիւն...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ֆրանսական կառավարութեան որոշումով կոմս Տամիէն տը Մարթէլ 1933 հոկտեմբերին Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ Բարձր կոմիսար նշանակուեցաւ, փոխարինելով Հենրի Փոնսոն: Սուրիոյ ներքին քաղաքական լարուած իրավիճակի պայմաններուն տակ վարչապետ Հաքքի Ազմ 16 մարտ 1934-ին հրաժարեցաւ եւ զայն փոխարինեց շէյխ Թաճէտտին Հասանի: Այնթապ նահանգի վալի Ալի Աքիֆ Էյիտողան  27 ապրիլ 1934-ին Հալէպ այցելեց, սահմանային հարցերու շուրջ բանակցութիւններու համար: Բարձր կոմիսարի փոխ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Քեսապ, ինչպէս նաեւ Մուսա Լեռ եւ յարակից հայկական բնակավայրեր առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք Սուրիոյ Ալեքսանտրէթի ինքնավար Սանճագի կազմին մէջ մտած էին: Ալեքսանտրէթ Արդարեւ, առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտէն ետք, եւ Մուտրոսի զինադադարէն մէկ ամիս չանցած, 27 նոյեմբեր 1918-ին ֆրանսական զինուորական իշխանութիւնները իրենց գրաւման ենթարկուած շրջաններու վարչական կազմակերպման ձեռնարկած էին: Հալէպի վիլայէթին մաս կազմող Ալեքսանտրէթի, Անտիոքի, Պէյլանի եւ Հարիմի գաւառներէն...

Ուսումնասիրաց-Միացեալ Նախակրթարանը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Քեսապցի երիտասարդներ տարագրութենէն առաջ աշխատելու կ՛երթային դէպի Մերսին, Այաս, Փայաս եւ մինչեւ Ատանայի կողմերը: Անոնք գլխաւորաբար իբրեւ բեռնակիր կ՛աշխատէին որոշ ժամանակ եւ յետոյ գիւղ կը վերադառնային: Քեսապցի կարգ մը ընտանիքներ ալ մնայուն բնակութեան հիմեր դրած էին Ալեքսանտրէթի մէջ: Ալեքսանտրէթի մէջ մեծ թիւով քեսապցիներ բնակութիւն հաստատեցին տարագրութենէն ետք: Քեսապէն դէպի մօտակայ քաղաքներ` Անտիոք եւ Լաթաքիա երթեւեկը հետիոտն...

Ուսումնասիրաց երկրորդական բարձրագոյն վարժարանի հիմերը բանալու աշխատանքին ընթացքին. ձախէն աջ` Տայի, Սողոմոն Գէյփըթեան եւ Վարդան Շահպազ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Քեսապի Ուսումնասիրաց ընկերութեան երազն էր սեփական դպրոցի շէնքի մը կառուցումը: Ուսումնասիրաց Բարձրագոյն վարժարանին դասաւանդութիւնները տեղի կ՛ունենային Ժողովրդային գրադարանի վերնայարկին մէջ: Ուսումնասիրաց ընկերութեան Կեդրոնական վարչութիւնը 1927-1928 կրթական տարեշրջանի աւարտին, 1928-ի ամրան որոշեց ձեռնարկել նոր դպրոցաշէնքի կառուցման: Կեդրոնական վարչութիւնը ընդհանուր ժողովի հրաւիրեց Քեսապի կազմի...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Հայր Սապաթինօ Տէլ Կայծօ Քեսապի մէջ լատին համայնքը կազմակերպուած էր Ֆրանչիսկեան միաբանութեան  Թերրա Սանթա (Սուրբ Տեղեաց) առաքելութեան ջանքերով: Համայնքին կազմակերպիչները եղած էին Մոնսենիոր Ֆրետիանօ Ճաննինի (Երուսաղէմի Ֆրանչիսկեան առաքելութեան պետը), փատրէ Լուիճի Թուէսթա եւ փատրէ Սապաթինօ Տէլ Կայծօ: Փատրէ Սապաթինօ 1904-ին ստանձնած էր Քեսապի լատին համայնքին ղեկավարութիւնը: Փատրէ Սապաթինօ Տէլ Կայծօ Կիլիկիոյ եւ Սուրիոյ մէջ լատին առաքելութեան գլխաւոր կազմակերպիչներէն...

Ուսումնասիրաց Բարձրագոյն Վարժարանին Բացումը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ֆրանսական իշխանութիւնը 1922-ի աշնան մտաւ Քեսապ: Երեք տարիէ ի վեր Ազգային միութեան եւ զինուորական իշխանութեան կողմէ կառավարուող գաւառին ինքնիշխան գոյավիճակը ջնջուեցաւ: Ազգային միութիւնը եւ զինուորական իշխանութիւնը լուծարքի ենթարկուեցան: Ֆրանսական իշխանութեան հաստատումէն ետք ոստիկանական սպայի մը հրամանատարութեամբ ջոկատ մը զօրք մտաւ Քեսապ: Ֆրանսական իշխանութիւնը առաջին հերթին աշխատեցաւ Մահտեսեան եւ Չիւրիքեան ընտանիքներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող լարուածութիւնը...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Թրքական զօրքերու Կիլիկիա մուտքէն  եւ հայերու զանգուածային գաղթէն ետք, Մուսա Լեռ եւ Քեսապ, Սուրիոյ Ալեքսանտրէթի սանճագէն ներս գտնուելով, փրկուած էին: Նշենք, որ թրքական գրաւումէն ետք, փոքրաթիւ հայեր տակաւին կը մնային իրենց բնակավայրերուն մէջ: 1922-ի տարեսկիզբին շուրջ հինգ հազար հինգ հարիւր հայեր մնացած էին Այնթապի եւ Քիլիսի մէջ: Սակայն յաջորդող ամիսներուն մնացողներն ալ գաղթեցին: Ֆրանսացիք մտած էին Սուրիա, գլխաւոր...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Քեսապի ինքնապաշտպանութեան մարտիկներ. նստած` Յովսէփ Սաղտըճեան, ոտքի աջին` Տայի, ձախին` Լաւի Սաղտըճեան Թուրք հազարաւոր զինուած չեթէներ, պաշիպոզուքներ եւ կանոնաւոր զօրք համախմբուած էին Քեսապէն հարաւ եւ յարձակման ազդանշանի կը  սպասէին: Քեսապի վրայ յարձակումը որոշուեցաւ սկսիլ 1920 օգոստոսին: Այդ ժամանակ քեմալականներ արդէն Կիլիկիոյ հայաբնակ բնակավայրերուն մեծ մասը նուաճած եւ կամ պաշարած էին: Հաճընի մէջ կենաց-մահու գօտեմարտեր կը մղուէին: Պաշարուած Այնթապի...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Քեսապի մէջ զինուորական դրութեան հաստատումէն եւ Ազգային միութեան կազմաւորումէն ետք, ամբողջ ժողովուրդը միասնական ոգիով համախմբուեցաւ գաւառի նոր կազմաւորուած իշխանութեան շուրջ: Զինուորական իշխանութիւնը անմիջապէս ժողովրդային ինքնապաշտպանութեան զօրագունդ մը կազմեց, բաղկացած` ներքին եւ թռուցիկ երկու խումբերէ: Ներքին խումբը  կազմուեցաւ գիւղերու երիտասարդներէն: Անոնք պարտականութիւն ունէին հսկելու գիւղերու ապահովութեան: Ներքին խումբի զինեալ տղաքը դիրքեր հաստատեցին գիւղերուն շուրջ եւ բարձունքներուն վրայ: Քեսապի ինքնապաշտպանութեան...

Զինուորական Իշխանութեան Եւ Ազգային Միութեան Կազմաւորում ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Պետրուսիա Քեսապի հարաւային կողմը գտնուող Պայըրի եւ Պուճագի թուրքմէնները 1919-ի ամրան, ալեւիներուն վրայ իրենց տարած յաղթանակէն ետք սկսան կեդրոնանալ Վարի Պաղճաղազի սահմաններուն վրայ: Նոյն օրերուն Պայըրի եւ Պուճագի թուրքմէնները սկսան հարցեր ստեղծել Վարի Պաղճաղազի հայ գիւղացիներուն հետ: Պետրուսիա եւ Ֆագ Հասան գիւղերու թուրքմէնները Վարի Պաղճաղազ գալով կը գողնային կամ գիւղացիներէն կը խլէին...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Քեսապ Առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտին, Օսմանեան կայսրութենէն Կիլիկիոյ ազատագրումը կատարուեցաւ գլխաւորաբար Հայկական լեգէոնի ուժերով: Ֆրանսա Հայկական լեգէոնի  հինգ գումարտակներէն բացի զինուորական այլ ուժեր գրեթէ չունէր Կիլիկիոյ մէջ: Անգլիական փոքրաթիւ ուժեր 1919 փետրուարին մտան Կիլիկիա  (անոնք յետոյ փոխարինուեցան ֆրանսական զօրքերով): 28 մայիս 1919-ին Մերսին ցամաք ելան ֆրանսական բանակի ալճերիացի 250  զինուորներ: * * * Գաղթականութենէն, արաբական անապատներէն Կիլիկիա, իրենց...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Հայ կամաւորները 1918 հոկտեմբերին Արարայի ճակատամարտը, որուն փառքը հայ կամաւորները կազմեցին, անկիւնադարձ մը եղաւ Առաջին Համաշխարհային պատերազմի պատմութեան մէջ: Ճակատամարտին զոհուած կամաւորներուն աճիւնները թաղուեցան 20 սեպտեմբեր 1918-ին, Արարայի բարձունքներուն, Ռաֆաթ գիւղի հարաւ-արեւմտեան լանջին, եղբայրական գերեզմանի մէջ: Թաղման արարողութեան ներկայ գտնուեցաւ Արեւելեան լեգէոնի հրամանատար գնդապետ Ռոմիէօ, որ իր սրտի խօսքը փոխանցելով ըսաւ. «Երբեք ձեր ցեղին յամառութիւնը, որ վերապրեցուցած է...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Քեսապի կամաւորներ Արարայի ճակատամարտին Ամերիկայի մէջ կայք հաստատած քեսապցի պանդուխտներէն շատեր կամաւոր արձանագրուած եւ Արեւելեան լեգէոնին միացած էին: Կամաւորները Կիպրոսի մէջ զինավարժութեան հետեւած եւ յետոյ Եգիպտոս` Փոր Սայիտ ու հոնկէ ալ Իսմայիլիա փոխադրուած էին: Արեւելեան լեգէոնին առաջին եւ երկրորդ գումարտակները 12 յուլիս 1918-ին Իսմայիլիայէն Մեժտէլ փոխադրուեցան, ուր անոնց միացան արաբ սուրիացի 250 կամաւորներ: Զօրավար Ալենպի, որ Պաղեստինի ճակատը...

Արեւելեան Լեգէոնին Քեսապցի Կամաւորները ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Երուսաղէմի Սուրբ Յակոբեանց վանք Սալթի շրջանին մէջ շուրջ երկուքուկէս տարի ապրած քեսապցի տարագիր հայերը 1918-ի գարնան սկիզբը բրիտանական նահանջող բանակին հետ անցած էին Յորդանան գետը: Գաղթականները անգլիական բանակին կողմէ Երուսաղէմ առաջնորդուեցան եւ Հայկական թաղին մէջ տեղաւորուեցան: Սուրբ Յակոբեանց Մայր տաճար Հայկական թաղը, պարսպապատ հին քաղաքին հարաւ-արեւմտեան կողմը, Սիոն լերան բարձունքին, կ՛ընդգրկէ Սուրբ Յակոբեանց Մայր տաճարը, Սուրբ Թորոս...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Սալթ Սալթի եւ շրջակայ գիւղերուն մէջ տեղաւորուած Քեսապի տարագիր հայութիւնը գոյութեան շատ դժուարին պայմաններ կը դիմագրաւէր: Սովը եւ հիւանդութիւնները ամէն օր նորանոր զոհեր կը խլէին: Սովը ոմանք խելացնոր վիճակի հասցուցած էր: Ուտելիք բան մը գտնելու համար մարդիկ դաշտերը կը շրջէին, բայց յաճախ բան մը չէին կրնար գտնել: Առաւօտները յաճախ մեծ ու պզտիկ կը հաւաքուէին եւ դէպի արեւելք դառնալով,...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Սալթի համայնապատկերը Քեսապի հայութիւնը 1915-ի ամրան իր հայրենի բնօրրանէն տարագրուելով, իրերայաջորդ քանի մը կարաւաններով հասած էր Ճսըր Շուղուր: Ճսըր Շուղուրէն գաղթականները ճամբայ հանուեցան դէպի Համա: Արեւամուտ էր, երբ ճամբայ ելան: Ճամբան հող էր ու փոշի: Գիշերը սաստիկ հով ելաւ: Փոշին ամպի պէս վեր բարձրացաւ եւ օդը դարձաւ անշնչելի: Դաշտային աննպաստ կլիման ծանր կը ճնշէր ժողովուրդին վրայ: Կային ծերեր,...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Օսմանեան կայսրութեան տարածքին ապրող բոլոր հայերը բնաջնջելու առաջադրանքով, թուրքեր որոշեցին տարագրել նաեւ Քեսապի հայութիւնը: Մեծ եղեռնը Քեսապի հայութեան կողմէ բնորոշուած է իբրեւ մաճըրլըք (գաղթականութիւն): Դառնագոյն օրերու արհաւիրքը ճաշակած եւ անոր ահաւոր չարչարանքները իրենց մորթին վրայ զգացած քեսապցի մամիկներն ու պապիկները գաւառին եղեռնի տարեգրութեան վկաներն էին եւ վաւերական աղբիւրները: Այդ մամիկներն ու պապիկները այսօր չկան, շատոնց գացած եւ ափ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Քեսապ Քեսապի Հայոց Առաքելական Կրթասիրաց ընկերութիւնը հիմնուեցաւ 1904-ին: Ընկերութիւնը ստանձնեց գաւառին մէջ գործող ծխական դպրոցները բարեկարգելու պարտականութիւնը: Նոյն տարին կազմուեցաւ Գալատուրանի Հայոց Առաքելական Կրթասիրաց ընկերութիւնը: Պոլսոյ Միացեալ Ընկերութիւնը Ֆրանսայի Նանսի քաղաքի գիւղատնտեսական համալսարանի շրջանաւարտ Միքայէլ Նաթանեանը Կիլիկիա ուղարկեց, շրջանին մէջ կրթական գործը կազմակերպելու առաջադրանքով: Քեսապի եւ Գալատուրանի Հայոց Առաքելական Կրթասիրաց ընկերութիւնները Միքայէլ Նաթանեանի հետ գործակցաբար ձեռնարկեցին դպրոցները բարեկարգելու...