Պատմական

Գրական Եւ Ստեղծագործական Աշխատանքներ - Օսմանեան Առաջին Սահմանադրութիւնը Եւ Հայրիկի Տեղեկագիրը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Խրիմեան Հայրիկ, Գուզկունճուքի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ գտնուող եւ իրեն յատկացուած խուցին մէջ առանձնացած, նուիրուեցաւ գրական եւ ստեղծագործական աշխատանքներու: Հայրիկ «Հրաւիրակ Արարատեան»-ի չորս «նուագ»-ներուն վրայ աւելցուց «նուագ հինգերորդ»-ը, ուր ան կը ներկայացնէր Տարօնի աշխարհը եւ Մամիկոնեան նախարարական տունը: «Հրաւիրակ Արարատեան»-ի այս երկրորդ տպագրութիւնը` 1876-ին, Եղիա...

Մկրտիչ Արքեպիսկոպոս Խրիմեան` Խորհրդատու Եւ Նեցուկ Ներսէս Պատրիարք Վարժապետեանի ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ներսէս պատրիարք Վարժապետեան Մկրտիչ արքեպիսկոպոս Խրիմեանի Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութենէն հրաժարելէն ետք նոր Կրօնական եւ Քաղաքական ժողովներ ընտրուած էին, որոնց կողմէ ալ պատրիարքական տեղապահ ընտրուած էր Նիկողայոս եպիսկոպոս Աղասեան: Իսկ 1874 փետրուարին տեղապահ ընտրուեցաւ Ներսէս եպիսկոպոս Վարժապետեան: Ազգային երեսփոխանական ժողովը բացուեցաւ 26 ապրիլ 1874-ին, իբրեւ օրակարգ ունենալով նոր պատրիարքի ընտրութիւնը: Ներկայ...

Մկրտիչ Արքեպիսկոպոս Խրիմեանի Հեռացումը Պատրիարքարանէն Եւ Բնակութիւնը Գուզկունճուքի Մէջ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Գուզկունճուքի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին Մկրտիչ արքեպիսկոպոս Խրիմեանի Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութենէն, եւ միաժամանակ Քաղաքական ժողովի վեց անդամներու ալ հրաժարականներէն ետք կազմուած քննիչ յանձնաժողովը, փոխադարձ մեղադրանքները քննելէ ետք իր պատրաստած տեղեկագիրը կազմեց եւ յանձնեց Ազգային ժողովին եւ առաջարկեց, որ «յարգուին այդ հրաժարականները, վասնզի կացութիւն մը երբ այսքան ձգտի` պէտք է խզի...

Մկրտիչ Արքեպիսկոպոս Խրիմեանի Հրաժարումը Կոստանդնուպոլսոյ Պատրիարքութենէն ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Մկրտիչ պատրիարք Խրիմեանի կողմէ «սահմանադրութեան վերաքննելի յօդուածոց մասին» վերաքննիչ յանձնաժողովին ուղղուած նամակէն ետք, վերաքննիչ յանձնաժողովը գործի լծուեցաւ: Պոլսոյ պատրիարքարանի շէնքը Գում Գափուի մէջ Նոյն օրերուն, պատրիարքին հրամանով Պայազիտի Սուրբ Յովհաննու վանքը աքսորուած Վանի նախկին առաջնորդ Պօղոս վարդապետ խնդրագիր մը ուղարկեց Պոլիս` պատրիարքարան, եւ Ազգային վարչութենէն քննութիւն ու դատ պահանջեց: Ազգային վարչութիւնը բանաւոր...

Մկրտիչ Պատրիարք Խրիմեան` Սահմանադրութեան Կապանքներուն Մէջ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Պոլսոյ փողոցներուն մէջ Մկրտիչ պատրիարք Խրիմեանի «ինքնագլուխ եւ հակասահմանադրական» նկատուող գործունէութեան դէմ մեղադրանքի ու զրպարտութեան ձայներ կը բարձրանային: Պոլսեցի ջոջ աղաներ, էֆենտիներ, վաճառականներ, հարուստ դասի ներկայացուցիչներ եւ պետական կառոյցներուն մէջ դիրք ու պաշտօն ունեցողներ թեւ ու թիկունք կանգնած էին «Ղալաթիոյ օճախ»-ին շուրջ խմբուած պատրիարքի հակառակորդներուն, զայն տապալելու դիտաւորութեամբ: «Խա՛չ հան զդա, խա՛չ...

Գաւառական Հարստահարութեանց Յուշագիրի Մատուցումը Կառավարութեան Եւ Պատրիարքին Ընդդիմադիր Խմբակցութեան Կազմաւորում ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ղալաթիոյ ծովափը Գաւառական հարստահարութեանց տեղեկագիրի պատրաստութենէն ետք, պատրաստուեցաւ կառավարութեան մատուցուելիք յուշագիրը եւ Քաղաքական ժողովէն ազգային երեսփոխաններուն ներկայացուեցաւ: Ազգային ժողովի 18 փետրուար 1872¬ի նիստին երեսփոխաններուն մեծամասնութիւնը աննշան եւ երկրորդական հարցեր արծարծելով փորձեց շրջանցել կառավարութեան մատուցուելիք յուշագիրին օրակարգը: Խօսք առնելով Խրիմեան Հայրիկ ըսաւ. - Իբրեւ դիտող եւ հովիւ, պատրիարքութեան բարձր...

Կիլիկիոյ Եւ Աղթամարի Կաթողիկոսութեանց Իրաւասութեանց Վերաբերեալ Քննարկումներ Եւ Որոշումներ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Սիսի կաթողիկոսարանը Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք Մկրտիչ եպիսկոպոս Խրիմեանի օրով հրատապ դարձած էին Աղթամարի եւ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեանց խնդիրները: Աղթամարի Խաչատուր կաթողիկոս, որ 1864-ին, իր նախորդին` Պետրոս Բիւլբիւլի սպանութենէն ետք գահ բարձրացած էր, Պոլիս դատի կանչուած էր իբրեւ սպանութեան մեղսակից: Դատավարութիւնը, ընդմիջումներով ու ձգձգումներով, կը շարունակուէր, եւ Խաչատուր կաթողիկոս կը շարունակէր Պոլիս...

Խրիմեան Հայրիկի Ջանքերուն Շնորհիւ` Քննիչ Յանձնախումբի Կազմութիւն Եւ Գաւառական Հարստահարութեանց Տեղեկագիր ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Կոստանդնուպոլսոյ հայոց պատրիարքարանը Գում Գափուի մէջ Հայկական գաւառներուն մէջ հալածանքները, բռնութիւններն ու սպանութիւնները հետզհետէ ահաւոր համեմատութիւններ կը ստանային: Գաւառներէն օրը օրին բողոքագիրներ ու տեղեկագիրներ կը հասնէին պատրիարքարան: Պոլիս հասնող պանդուխտները, իրենց կարգին, Խրիմեան Հայրիկի թելադրանքով սկսան ժողովրդական հանրագրութիւններ պատրաստել: Պատրիարքարան հասնող եւ Խրիմեան Հայրիկի ուղղուած ժողովրդական հանրագրութեան...

Խրիմեան Հայրիկի Պատրիարքական Ուխտն Ու Երդումը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Կոստանդնուպոլսոյ հայոց ընտրեալ պատրիարք Մկրտիչ եպիսկոպոս Խրիմեան, որ 6 նոյեմբեր 1869-ին Պոլիս ցամաք ելած էր, փառաւոր դիմաւորութեան եւ ընդունելութեան արժանացաւ: Գում Գափու Ծովափին, ծովածաւալ ժողովուրդին կողմէ դիմաւորութեան արարողութենէն ետք Խրիմեան Հայրիկ առաջնորդուեցաւ իրեն յատկացուած շքեղ ձիակառքը, եւ շքախումբը ճամբայ ելաւ դէպի պատրիարքարան: Եպիսկոպոսներ եւ վարդապետներ ձիեր նստած կ՛առաջնորդէին ազգընտիր պատրիարքը: Կառքին ետեւէն...

Խրիմեան Հայրիկ` Կոստանդնուպոլսոյ Պատրիարք ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Կոստանդնուպոլիս Կոստանդնուպոլսոյ նոր պատրիարքի ընտրութեան համար, Ազգային ժողովին մէջ Գրիգոր Օտեանի կողմէ Խրիմեան Հայրիկի թեկնածութեան առաջադրումէն ետք, աթոռանիստ մայր եկեղեցիին մէջ 4 սեպտեմբեր 1869-ին գումարուեցաւ Ազգային երեսփոխանական ժողովի նիստը, նախագահութեամբ Ներսէս Տատեանի եւ մասնակցութեամբ 75 երեսփոխաններու: Ընտրելիներու ցանկին շուրջ թեր ու դէմ կարծիքներ փոխանակուեցան եւ վիճաբանութիւններ եղան: Երեսփոխաններու մէկ կարեւոր համեմատութիւնը կ՛առաջադրէր Ներսէս եպիսկոպոս...

Խրիմեան Հայրիկ` Եպիսկոպոս Տանն Տարօնոյ Եւ Գլակայ Վանուց ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Սուրբ Կարապետի տաճարին զանգակատունը Տարօնի առաջնորդ եւ Սուրբ Կարապետի ու Վարագայ վանքերու վանահայր Խրիմեան Հայրիկ 1867 յուլիսին վեց ձիաւոր ընկերակիցներ հետը առնելով Սուրբ Կարապետի վանքէն ճամբայ ելաւ դէպի Վան: Անոնք Մշոյ դաշտէն, Նեմրութի ստորոտներէն եւ Վանայ լիճի հարաւային ափերէն յառաջանալով քանի մը օրէն հասան Արտամետ, ուրկէ ուղղուեցան Վան եւ իջեւանեցան...

Խրիմեան Հայրիկի Վերադարձը Տարօն Եւ Սուրբ Կարապետի Վանք ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Սուրբ Կարապետ տաճարը եւ զանգակատունը Խրիմեան Հայրիկ, Տարօնի առաջնորդութենէն հրաժարական տալէն ետք, 1865-ին, մեկնեցաւ Կարին եւ հիւր եղաւ շրջանի առաջնորդ Յարութիւն եպիսկոպոս Վեհապետեանին: Խրիմեան Հայրիկ Յարութիւն եպիսկոպոսին պատմեց Տարօնի հայութեան խռովայոյզ վիճակին եւ Սուրբ Կարապետի վանքի վանական երկպառակութիւններու մասին: Իր կարգին Յարութիւն եպիսկոպոս Տարօնի հայութեան խռովայոյզ վիճակին մասին մանրամասն տեղեկագիր...

Ազգային Սահմանադրութիւնը Տարօնի Մէջ Եւ Ամբաստանութիւններ Ու Հալածանքներ Խրիմեան Հայրիկի Դէմ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Խրիմեան Հայրիկ Մկրտիչ վարդապետ Խրիմեան, որ 1863 սեպտեմբերին Վան եւ Վարագ այցելութեան գացած էր, կարճ ժամանակ հոն մնալէն ետք վերադարձաւ Տարօն: Տարօնի մէջ Ազգային սահմանադրութիւնը գործադրութեան դրուեցաւ 1864-ին: Առաջնորդարանին շուրջ ստեղծուեցան ազգային մարմիններ, իսկ եկեղեցիները ունեցան իրենց թաղական խորհուրդները: Մուշի մէջ կազմուած գաւառական ժողովի անդամներն էին Յակոբ...

Մկրտիչ Վարդապետ Խրիմեան` Հայոց Հայրիկ - «Արծուի Տարօնոյ» Թերթին Հրատարակութիւնը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Խրիմեան Հայրիկ Մկրտիչ վարդապետ Խրիմեան, Տարօնի առաջնորդութիւնը ստանձնելէ եւ Սուրբ Կարապետի վանքին մէջ ժառանգաւորաց վարժարան մը բանալէն ետք, 1862-ին, որոշեց մօտէն ուսումնասիրել Տարօնի հայութիւնը եւ այդ նպատակով ձին հեծած յաճախ շրջագայութեան կ՛ելլէր Մշոյ դաշտի գիւղերը: Մկրտիչ վարդապետ շրջեցաւ գիւղ առ գիւղ, տեսաւ կիսամերկ, ոտաբոպիկ թշուառ գիւղացիներու ստրկական վիճակը,...

Մկրտիչ Վարդապետ Խրիմեան` Առաջնորդ Տարօնի Հայոց ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Մկրտիչ վարդապետ Խրիմեան Վարագայ վանքի վանահայր Մկրտիչ վարդապետ Խրիմեան, դէպի Էջմիածին, Թիֆլիս եւ Ատրպատական շրջագայութենէն վերադառնալէն ետք նուիրուեցաւ վանքի հոգեւոր, կրթական, հրատարակչական եւ գիւղատնտեսական աշխատանքներուն: Ժառանգաւորաց վարժարանին անդրանիկ շրջանաւարտներու հանդիսաւոր հանդէսը տեղի ունեցաւ 1862 մայիսին: Հրաւիրուած էին Վանի առաջնորդ Իգնատիոս եպիսկոպոս, քահանաներ, ծնողներ եւ ջոջեր: Հանդէսին բացումը կատարեց եւ ողջոյնի խօսք արտասանեց...

Մկրտիչ Վարդապետ Խրիմեան Էջմիածնի, Թիֆլիսի Եւ Ատրպատականի Մէջ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Վարագայ վանքի Ժառանգաւորաց վարժարանին եւ «Արծուի Վասպուրական»-ի յարատեւութիւնը ապահովուած էին վանքապատկան կալուածներէն ստացուած բարիքներուն եւ գլխաւորաբար պոլսեցի բարերարներու եւ բարեկամներու նուիրատուութիւններուն շնորհիւ: Ժառանգաւորացը բարեկարգելու, զարգացնելու, վանքը ծաղկեցնելու, միաբանութիւնը ստուարացնելու, «Արծուի Վասպուրական»-ի հրատարակութիւնը անխափան պահելու եւ վանքին հոգեւոր, կրթական ու մշակութային ամբողջ գործունէութիւնը հաստատուն դարձնելու համար Մկրտիչ վարդապետ Խրիմեան որոշեց համահայկական...

Վարագայ Վանքին Ժառանգաւորաց Վարժարանը Եւ «Արծուի Վասպուրական»-ը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Վարագայ վանքը Մկրտիչ վարդապետ Խրիմեան 1857 յունուարին ստանձնելով Վարագայ վանքին վանահայրութիւնը, սկսաւ բարեկարգութիւններ կատարել վանական կեանքէն ներս: Միաբանները սկիզբը ընդդիմացած էին անոր եւ փորձած էին հեռու պահել զայն, բայց ան անյիշաչար գտնուեցաւ բոլորին նկատմամբ: Մկրտիչ վարդապետ իր բարեհամբոյր եւ եղբայրական վերաբերմունքով շուտով բոլորին սիրոյն եւ համակրանքին արժանացաւ: Վանքին մէջ համերաշխ եւ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Վարագայ վանքը Մկրտիչ Վարդապետ Խրիմեան` Վարագայ Վանքին Վանահայր Մկրտիչ վարդապետ Խրիմեան, գաւառաբնակ նորահաս սերունդի կրթութեան եւ դաստիարակութեան նուիրուելու գաղափարով, որոշեց Պոլիսէն Վան վերադառնալ եւ «Արծուի Վասպուրական»-ի հրատարակութիւնը շարունակել հայրենիքի մէջ: Պօղոս Օտեան Մկրտիչ վարդապետին մօտիկ բարեկամը եւ աջակիցն էր, եւ Օտեաններուն տունը  վարդապետին համար հարազատ միջավայր էր: Պօղոս Օտեան (1795-1862) արքունի ճարտարապետ էր եւ սուլթանական պալատներու վերատեսուչ: Օտեաններուն...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Մկրտիչ Խրիմեան, ազգին, հայրենիքին եւ եկեղեցիին ծառայելու ուխտով, որոշած էր կուսակրօն հոգեւորական դառնալ: Ան 10 փետրուար 1854-ին իր քեռիենց` Ջրբաշեաններուն ձին առնելով իրենց տան ծառային հետ հեռացաւ տունէն եւ գնաց Արտամետ, ուր իջեւանեցաւ քահանային տունը: Ծառան ձին առնելով վերադարձաւ Վան: Նոյն գիշերը Մկրտիչ Արտամետի ծովափէն առագաստանաւ առնելով Աղթամար կղզին ցամաք ելաւ: Աղթամարի Սուրբ Խաչ տաճարը Կէս գիշերը անց...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Մկրտիչ Խրիմեանի Վանէն Հեռացումը, Ուսուցչութիւնը` Պոլսոյ Եւ Սիսի Մէջ Եւ Երուսաղէմ Ուխտագնացութիւնը Պոլիս Վասպուրականի մէջ եւ Կորդուաց լեռներուն վրայ քիւրտ ցեղապետներ Պետիրխան բէկ եւ Խան Մահմուտ 1847-ի ամրան ապստամբութեան դրօշ բարձրացուցին օսմանեան պետութեան դէմ, անկախ Քիւրտիստանի կազմաւորման հեռանկարով: Քիւրտ տասնեակ հազարաւոր հետեւակ եւ ձիաւոր կռուողներ սկսան յառաջանալ դէպի Վան: Դըհեցի հայերը, ինչպէս նաեւ շատախցի եւ մոկացի հայ գիւղացիներ...