Գիտութիւն

Վանի ինքնապաշտպանութիւնը հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի փառաւոր էջերէն է: Անիկա կարելիութիւն տուաւ տասնեակ հազարաւոր հայերու փրկուելու անխուսափելի բնաջնջումէն` բացառիկ օրինակ ծառայելով այլ շրջաններու հայութեան համար: Այս գաղափարը արտայայտած է Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի գիտաշխատող Սեդա Պարսամեան, որ Վանի ինքնապաշտպանական մարտերու 100-ամեակին առիթով ներկայացուցած է հերոսամարտին պատմութիւնը: «1915թ. սկզբին Արեւմտեան Հայաստանի վիլայեթներում բռնկուած կոտորածների ալիքը հասնում է Վանի նահանգ:...

Շուէտի Ձախերու կուսակցութեան արտաքին քաղաքականութեան խօսնակ Հանս Լինտ յայտարարած է, որ կուսակցութիւնը նախաձեռնած է Շուէտի դպրոցական դասագրքերուն մէջ 1915-ին տեղի ունեցած Հայոց ցեղասպանութեան, ինչպէս նաեւ ասորիներու եւ Պոնտոսի յոյներու ցեղասպանութիւններուն մասին պատմող նիւթեր ներառելու աշխատանքին: Ան նշած է, որ նոր ցեղասպանութիւններ կանխելու համար անհրաժեշտ է տեղի ունեցածները ընդունիլ եւ անոնց մասին տեղեկացնել լայն զանգուածներուն: Ըստ «Firatnews» կայքին, երեսփոխանը նաեւ Թուրքիոյ...

ԱՐԻՍ ՆԱԼՃԸ Մինչ Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին Թուրքիայի նախագահը չի ամաչում շարունակաբար կրկնել հին խօսքը, թէ` «պատմութիւնը պատմաբաններին թողենք», հարցնելով` «որքան փաստաթուղթ ունԷք», փորձում է Ցեղասպանութեան վերաբերեալ այնպիսի քաղաքական ընթացք որդեգրել, որն անգամ ակադեմիկոսներին ու պատմաբաններին է այլեւս զզուացրել: Հանրապետութեան նախագահի այս յայտարարութիւններից յետոյ բազմաթիւ պատմաբանների հետ եմ զրուցել` հասկանալու համար, թէ ի՛նչ են մտածում: Ըստ պատասխանների, զզուացնող եւ անգամ...

ՄԵԼԻՆԷ ԱՆՈՒՄԵԱՆ ԹԵՀՄԻՆԷ ՄԱՐՏՈՅԵԱՆ Թուրքիայի Արդուին նահանգի` համշէնահայերով բնակեցուած Խոպա գաւառում գտնուելու օրերին ծանօթացանք մի հրաշալի համշէնահայ ընտանիքի հետ: Աքսուների ընտանիքն ունի երեք դուստր, որոնցից մէկը վերջերս է նշանուել եւ պատրաստւում է հարսանիքի: Օգտուելով առիթից` որոշեցինք ընտանիքի անդամներից մէկի հետ զրուցել համշէնական աւանդական հարսանիքի մասին: Այդ թեմայի շուրջ զրուցեցինք նաեւ մասնագիտութեամբ իրաւաբան Մեմնունէ Շիմշէքի հետ, ով աշխատում է Խոպայի քաղաքապետարանում:...

ԱՐԻՍ ՆԱԼՃԸ Ուրֆայում «մուսուլմանացուած հայերից» լսում եմ իրենց պատմութիւնները: Մէկը մեքենայում աշխատանքի գնալիս ամէն օր հայերէն երգեր է լսում: Սակայն այն պահին, երբ մտնում է իր աշխատավայրի վարչական սահմանները, երգը թուրքերէն է դառնում: Ասում է` «Ստիպուած եմ». «Պաշտօնեայ եմ, եթէ հասկանան, որ հայ եմ, ի՞նչ եմ անելու»: Նրա աղջիկը 2 հատ Էմ. Փի.3 նուագարկիչ ունի: Մէկի մէջ հայերէն երգեր են,...

Պոլսոյ Եշիլքէօյ շրջանի Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ մէջ տէրսիմցի 17 հայեր մկրտուած եւ քրիստոնէութիւն ընդունած են: Անկէ բացի, կատարուած է նաեւ 2 զոյգի պսակադրութիւն: Տէրսիմի հայերու միութեան հիմնադիր նախագահ Միհրան Փրկիչ «Արմէնփրէս»-ին յայտնած է, որ մինչեւ մկրտութիւնը, տէրսիմահայերը մասնակցած են Պոլսոյ հայոց պատրիարքարանին կազմակերպած 6-ամսեայ դասընթացքին: Մկրտուածներէն Լէա Եոնճա Գիւլթեքին «Արմէնփրէս»-ին յայտնած է, որ իր ծնողները տարիներ առաջ պսակուած են եկեղեցւոյ մէջ,...

Յ. ՊԱԼԵԱՆ Անկասկա՛ծ, Հայկական հարցի հետապնդումը այսքան մեծ ծաւալ չէր ունեցած, ինչպէս այս տարի: Բազմաթիւ երկիրներ պաշտօնապէս յայտարարեցին, որ հայը իր բնիկ երկրին մէջ ենթարկուած էր ցեղասպանութեան եւ հայրենահանման: Ոմանք, որձեւէգ ճապկումներով, խուսափեցան ցեղասպանութիւն բառի գործածութենէն` խօսելով հանդերձ զանգուածային ջարդերու եւ տեղահանութիւններու մասին, կարծէք այդ զոյգը ինքնին ցեղասպանութիւն չըլլար: Ցեղասպանութիւն գործած պետութեան իրաւայաջորդը եղող Թուրքիան, որ այդ եղեռնագործութեան թողօնը եւ...

«Ակօս»-ի գլխաւոր խմբագիր Եդուարդ Տանձիկեան «Ակօս»-ի գլխաւոր խմբագիր Եդուարդ Տանձիկեանը յօդուած է գրել` ամփոփելով Թուրքիայի ներկայ կառավարութեան եւ, յատկապէս, վարչապետ Էրտողանի դիրքորոշումը Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ: Յօդուածը թարգմանաբար ներկայացուած է ստորեւ: Լաւ դիմադրեցիր: Պրաւօ՛: Միանգամից տուեցիր սփիւռքի եւ Հայաստանի 100 տարի բարձրացրած հարցերի արժանի պատասխանը: Նրանց չթողեցիր աչք թարթեն եւ խօսքը բերանները թողիր: Ոչ մի միլլիմեթր չշեղուեցիր քո գծից, էս մի...

«ՆՈՐ ՄԱՐՄԱՐԱ» ՕՐՃ (Անկողմնակալ հետազօտութիւններու կեդրոն) կոչուած հիմնարկութեան կողմէ թուրք քաղաքացիներու ու ակադեմականներու ուղղուած կարգ մը հարցումներ ցոյց տուին, թէ երկրին մէջ տակաւին որքա՛ն տարածուն է հայերու ու Հայաստանի նկատմամբ վերապահութիւնը: Անշուշտ այս վերապահութիւնը շատ աւելի յայտնի դարձաւ անոր համար, որ հարցախոյզը կը կատարուէր 17-20 ապրիլ թուականներու միջեւ, այսինքն` 1915-ի հարիւրամեակի մօտիկ թուականի մը: Հարցախոյզը գործադրուեցաւ 38 նահանգներու մէջ 1420...

«ՆՈՐ ՄԱՐՄԱՐԱ» Համացանցի էջին մէջ Ալի Կիւզել կը գրէ, որ Շանլըուրֆա քաղաքէն 10 քմ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի Կերմուշ անուամբ եկեղեցին, որ ներկայիս սրտաճմլիկ վիճակ կը պարզէ: Եկեղեցին գիւղացիներու կողմէ երկար տարիներ որպէս ախոռ գործածուած է եւ ներքին մասը անասուններու քակորներու եւ աղտոտութեան գարշահոտութեան պատճառով անհանդուրժելի վիճակ ստացած է: Եկեղեցի այցելողները հակազդեցութիւն ցոյց կու տան պարզուած տեսարանին դիմաց: Անոնք կը...

Թուրքիոյ Էլազըղ (պատմական Խարբերդ) քաղաքին մէջ գտնուող կիսաաւեր հայկական աւետարանական եկեղեցին, որ այժմ կ՛օգտագործուի որպէս ինքնաշարժներու կանգառ, մօտ օրէն պիտի քանդուի եւ տեղը պանդոկ պիտի կառուցուի: Կանգառի սեփականատէր Ճոշքուն Տուրանը կրցած է պանդոկ կառուցելու թոյլտուութիւն ստանալ թրքական իշխանութիւններէն: Հայկական այդ եկեղեցին ասորական եկեղեցւոյ անուան տակ գրանցուած է Տիգրանակերտի մշակոյթի եւ ժառանգութեան պահպանութեան ցուցակին մէջ: 19-րդ դարավերջին կառուցուած եկեղեցին հանրապետական Թուրքիոյ...

«ՆՈՐ ՄԱՐՄԱՐԱ» «Ճան» հրատարակչատունը Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին առիթով հրատարակեց «Մեր մէջ գտնուող հայը» խորագրով գիրք մը (1915-2015): Զանազան յայտնի թուրք գրողներու գրութիւններով կազմուած գիրքին խմբագիրն է Եիղիթ Պեներ, որ նախաբանին մէջ գրած է հետեւեալը. «Մենք, որպէս այս ծրագրի մասնակից գրագէտներ, բոլորս միասին տէր կը կանգնինք 1915-ին քաղաքական որոշումով մը այս հողերէն քշուած եւ բնաջնջուած հայ հայրենակիցներու յիշատակին: Հայեր երէկ մեր...

Բրիտանական «Պի.Պի.Սի.» հեռատեսիլի-ձայնասփիւռի կայանը իր «Մեր աշխարհը» յայտագրի հաղորդումներէն մէկը նուիրած է Հայոց ցեղասպանութեան նիւթին: «Պի.Պի.Սի.»-ի լրագրող Լարա Պետրոսեանին մեծ հայրը մէկն է այն քիչերէն, որոնք 1915-ին կրցած են ազատիլ տեղահանութենէն եւ նոր կեանքի սկսիլ արտասահմանի մէջ: Դար մը վերջ «Յիշելով հայերու կոտորածները» խորագրեալ հաղորդումի համար Լարա այցելած է իր հայ ընտանիքի Թուրքիոյ մէջ գտնուած ծննդավայրը` պարզելու համար, թէ ի՛նչ...

«Թարաֆ» թերթին մէջ Էնվեր Սեզկին կը խօսի Սասունի վերջին հայերէն Իսա Տեմիրճիի, այս առիթով ալ Սասունի պատմական վայրերու մէջ մնացած վերջին հայերու մասին: Իսա Տեմիրճի երեք տարեկան էր 1915-ի սպանդներու ընթացքին: Այդ օրերուն Պեշիրհանի ցեղախումբը պահեց Տեմիրճի ընտանիքի անդամները եւ զանոնք փրկեց: Հայրը` Գէորգ Տեմիրճի, տեղահանութենէն ետք կը վերադառնայ իրենց Հերենտ գիւղը: Վեց զաւակներ կ՛ունենայ, մէկը Հայաստան կը գաղթէ, երկու...

Տողու Էրկիլ թրքական «Թուտէյզ Զաման» օրաթերթին մէջ լոյս տեսած իր «Հայկական վէրք, թրքական խելացնորութիւն» խորագիրով յօդուածին մէջ կը գրէ. «Կարդացէք ապրիլ 21-ին «Պիանեթ» կայքին վրայ Նիլայ Վարտարի կողմէ ներկայացուած պատմութիւնը: «Նազլը Էսինա կը պատկանի արեւելեան Թուրքիոյ մէջ 1915-ի աղէտին ընթացքին բռնի իսլամացուած հայ ընտանիքի մը: 13 տարեկանին ան իր ծագումին մասին կ՛իմանայ: Այժմ ան 38 տարեկան է եւ 35 տարեկանին...

«ԱԿՈՒՆՔ» Մարտ 2015-ին Երեւան էին գտնւում առաջին անգամ մեր երկիրն այցելած քիւրտ մտաւորականներ Նամըք Քեմալ Տինչը եւ Այհան Ըշըքը: Նամըք Քեմալ Տինչը «Հարիւրամեայ ա՜խ. 1915 թ. հանրային յիշողութեան հետքերը Տիարպեքիրում» (Տիգրանակերտ) գրքի համահեղինակներից մէկն է եւ այն գրել է Ատնան Չելիքի հետ համատեղ: Նշենք նաեւ, որ քիւրտ մտաւորականները Հայաստան են եկել Հրանդ Տինքի անուան հիմնադրամի աջակցութեամբ եւ պոլսահայ «Ակօս» շաբաթաթերթի...

Յ. ՊԱԼԵԱՆ Հայապատկան կալուածներու (եւ դրամատնային հաշիւներու) արխիւները կը բացուի՞ն, պիտի բացուի՞ն, յանուն թափանցիկութեան եւ իրաւունքի (եթէ չեն փճացուած): Քանի որ կը խօսուի «օսմանեան քաղաքացիներ»ու եւ անոնց զաւակներու եւ թոռներու մասին, եթէ կարելի է ըսել` հասկացողութեան ոգիով եւ համակրանքով, անհրաժեշտ է լոյս սփռել, առանց խուսանաւելու: Կալուածագրային արձանագրութիւնները, եթէ բացուին, վիճելի չեն կրնար ըլլալ, մեկնաբանութեան համար դատարանի եւ խորհրդաժողովներու կարիք չ’ըլլար:...

Զրոյցը` ԱՐՄԻՆԷ ՍԱՐԳՍԵԱՆԻ Իսլամացած համշէնահայերի ինքնութեան սեփական ընկալումը, համշէնական մշակոյթը: Այս եւ այլ թեմաների շուրջ է մեր զրոյցը «Լազարեան հիմնարկ» գիտակրթական ՀԿ-ի նախագահ ԹԵՀՄԻՆԷ ՄԱՐՏՈՅԵԱՆԻ եւ Արեւմտահայոց հարցերի ուսումնասիրութեան կենտրոնի թուրքերէնի բաժնի ղեկավար ՄԵԼԻՆԷ ԱՆՈՒՄԵԱՆԻ հետ, ովքեր վերջերս են վերադարձել Թուրքիայից: ՀԱՐՑՈՒՄ.- Ի՞նչ նպատակ ունէր այցը Թուրքիա: ՄԵԼԻՆԷ ԱՆՈՒՄԵԱՆ.- Արեւմտահայոց հարցերի ուսումնասիրութեան կենտրոնի շրջանակներում մինչ այս այցն էլ բազմաթիւ շփումներ էի...

ՄԱՀԻՐ ՕԶՔԱՆ Փետրուարի 15-ին` կիրակի օրը, Պոլսի հայոց պատրիարքի փոխանորդ Արամ արք. Աթեշեանը ելոյթով է հանդէս եկել «Վարդանանց» երգչախմբի հիմնադրման 83-րդ տարելիցի կապակցութեամբ կազմակերպուած միջոցառմանը**: Նա իր խօսքում բարձրաձայնել է, թէ ի՛նչ է հասկանում` հայկական ինքնութիւն ասելով եւ արտայայտել է նաեւ մուսուլմանացած հայերի վերաբերեալ իր տեսակէտները: Որքանով որ հասկացել եմ` նա առաւելապէս նկատի է ունեցել Ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանում իսլամացած «թրից պրծածներին»:...

Սոյն նամակը մեզի փոխանցեց տիկ. Սօսի Չընկրեանը, որ տարիներ առաջ զայն գտած է իր հօրաքրոջ աղջկան` Մարի Գաւանոսեանի ընտանեկան արխիւներուն մէջ: Նամակագիրն է  օրտուցի Խաչիկ Գաւանոսեան: Նամակը ուղղուած է իր կողակիցին Օնորի Չընկրեան-Գաւանոսեանին: Նամակը գրուած է տարագրութեան ճամբուն վրայ, հաւանաբար` հաւաքական բանտի մը մէջ: Նամակագիրը` Խաչիկ Գաւանոսեան, ձեւով մը թուղթ եւ մատիտ ճարած եւ գրած է իր վերջին նամակը: Ուշագրաւ...