Պատմական

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Գանձակի վանք Ղարաբաղի Իպրահիմ Խալիլ խան 1763-ին հօր` Փանահ Ալի խանի յաջորդ հռչակուած էր: Աւարներուն եւ Շուշիի բնակիչներու աջակցութեամբ կրտսեր եղբայրը` Մեհրալի բէկը պարտութեան մատնելէ ետք Իպրահիմ Խալիլ յաղթականօրէն մտաւ Շուշի: Մեհրալի բէկ, որ դաշտային Ղարաբաղի քոչուոր ցեղերուն եւ Ղուբայի Ֆաթհ Ալի խանին հետ դաշնակցած էր, սկիզբը Ասկերանի մէջ կեդրոնացաւ եւ յետոյ փախուստ տուաւ Ղարաբաղի սահմաններէն: Հետագային ան...

Սիմէոն Ա. Երեւանցի` Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Իպրահիմ Խալիլ` Ղարաբաղի Խան Գանձակի Շահվերտի խան բարեկամական մօտիկ կապեր ունէր Ջրաբերդի մելիք Հաթամի եւ Գիւլիստանի մելիք Յովսէփի հետ: Շահվերտի խան Ղաջար ցեղի Զիատօղլու ընտանիքէն էր: Հայրը` Ուղուրլու խան երբ մահացաւ, եղբայրը` Մամատ խան ուզեց սպաննել զայն եւ տիրանալ խանական իշխանութեան: Շահվերտի խան փախաւ Ջրաբերդ եւ մելիք Հաթամի մօտ ասպնջականութիւն գտաւ: Յետոյ...

Քերիմ Խան Զանտ` Իրանի Տիրակալ Յովսէփ Էմին Էջմիածնի Մէջ Եւ Յակոբ Ե. Շամախեցի Կաթողիկոսի Դիմումը Ռուսական Արքունիք Հայ Եւ Վրացական Զօրքերու Արշաւանքը Ղարաբաղի Խանութիւն ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ղարաբաղի Փանահ Ալի խան, Ուրմիոյ Ֆաթհ Ալի խանէն վրէժ լուծելու եւ իբրեւ մրցակից զայն տկարացնելու, ինչպէս նաեւ պատանդ տարուած իր որդին ազատելու առաջադրանքներով բանակցութեան մէջ մտաւ Քերիմ խան Զանտի հետ, միասնաբար ընկճելու համար հասարակաց...

Ֆաթհ Ալի Խան Աֆշարի Արշաւանքը Ղարաբաղի Խանութիւն ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ղարաբաղի Փանահ Ալի Խանի հզօրացումը սկսած էր մտահոգել եւ երկիւղ պատճառել Գանձնակի, Շամախիի եւ Շաքիի, Ուրմիոյ եւ Վրաստանի իշխանաւորներուն, որոնք կ՛աշխատէին կասեցնել անոր յառաջխաղացքը: Փանահ Ալի խանի գլխաւոր մրցակիցը Շամախիի եւ Շաքիի Հաճի Չելեպի խանն էր: Շիրվանշահներու տան ներկայացուցիչ խանը Ղուրպան բէկի որդին էր եւ իսլամացած Բարսեղ քահանայի թոռը: Բարսեղ քահանայ,...

Դալի Մահրասա, Թիւլի Արզուման Եւ Չալաղան Իւզպաշի` Ժողովրդային Դիմադրութեան Առաջնորդներ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ջրաբերդ Ղարաբաղի Փանահ Ալի խան, Ջրաբերդի եւ Գիւլիստանի մելիքութիւններուն վրայ իրերայաջորդ փոքր յարձակումներէ ետք, մեծ ուժերով քալեց Ջրաբերդ ամրոցին վրայ: Ղարաբաղի խանի մեծաթիւ զօրքի յարձակման պայմաններուն տակ մելիք Հաթամ ժողովուրդը եւ բերդապահ զօրքը հաւաքելով ամրացաւ Ջրաբերդ ամրոցին մէջ եւ պատրաստուեցաւ դիմադրութեան: Ջաւանշիր, Քեպիրլի, Օթուզիքի եւ Եիրմիտէօրթ քոչուոր ցեղերու...

Շուշիի Բարգաւաճումը Եւ Թուրք Քոչուորներու Վերաբնակեցումը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ջրաբերդի մելիք Ալլահ Ղուլի Սուլթան Մելիք Իսրայէլեան, Գիւլիստանի մելիք Յովսէփ Մելիք Բեգլարեան եւ Դիզակի մելիք Եսայի Մելիք Եգանեան, Փանահ Ալի խանի հզօրացման եւ Վարանդայի ու Խաչենի մելիքութիւնները իրեն հնազանդեցնելու պայմաններուն տակ, միաբանեցան եւ ռազմական գործողութիւններու ձեռնարկեցին, սանձելու համար օտար տիրակալը եւ անոր հայ դաշնակիցները: Արիւնահեղ կռիւներ սկսան եւ Փանահ Ալի խանի զօրքերը,...

Մելիք Ալլահվերտիի Դաւադրական Սպանութիւնը Եւ Խաչենի Հասան Ջալալեաններու Մելիքութեան Նուաճումը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Շուշիի բերդ Շուշի բերդի կառուցումէն եւ Փանահ Ալի խանի հոն հաստատուելէն ետք լուր հասաւ, որ Ղաջարներու ցեղապետ Մոհամէտ Հասան խան Ատրպատականէն եւ այլ վայրերէ մեծաթիւ զօրք, թնդանօթներ ու բազմութիւններ հաւաքելով ճամբայ ելած է Շուշի ամրոցը գրաւելու: Փանահ Ալի խան իր Ջաւանշիր ցեղէն, ինչպէս նաեւ ենթակայ ցեղերէ ու Թախթէ...

Մելիք Շահնազարի Միացում Փանահ Ալի Խանի Եւ Շուշիի Բերդին Կառուցումը Շուշիի բերդ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Արցախի մելիքները, իրենց անառիկ լեռներուն վրայ, դաշնակցային կապերով միացած, անխորտակելի ուժ էին: Վարանդայի մելիք Յովսէփ Մելիք Շահնազարեանի եղբայր Շահնազար, Աւետարանոցի մէջ կոտորելով իր եղբօր ընտանիքը, բռնութեամբ խլեց իշխանութիւնը: Աւետարանոցի եղեռնագործութիւնը դուռ բացաւ կործանարար գժտութիւններու եւ քայքայեց մելիքութիւններու դաշնակցային կապերը. բան մը, որ ճակատագրական եղաւ արցախահայութեան համար:...

Մելիք Շահնազարեանները` Գեղարքունիքի Եւ Վարանդայի Տիրակալներ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Գեղարքունիքի Մելիք Շահնազարեաններու կեդրոն Մեծ Մասրիկ գիւղը Մասրիկ գետի ափին Մելիք Շահնազարեանները ազնուական մեծ տոհմ են: Շահնազար պարսկերէն կը նշանակէ «թագաւորի հայեացք»: Տոհմական տարեգրութիւններ կ՛ըսեն, որ անոնք Ծարի իշխաններու` Դոփեաններու մէկ ճիւղն են: Մելիք Շահնազարեանները Գեղարքունիքի մէջ իշխանութիւն հաստատած են, իբրեւ կեդրոն ունենալով Սեւանայ լիճէն հարաւ-արեւելք գտնուող Մազրա (Մեծ Մասրիկ) եւ Սոթք...

Դիզակի Մելիք Եսայի Մելիք Եգանեան` Արդարադատ Կառավարիչ Եւ Քաջ Պատերազմիկ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Փանահ Ալի Խանի Իշխանութեան Տարածումը Դէպի Գանձակ Եւ Սիւնիք Մելիք Եգանեաններու տոհմական ապարանքը Տող գիւղին մէջ Դիզակի Մելիք Եգանի երէց որդի մելիք Արամ իշխեց մէկ տարի եւ մահացաւ 1745-ին: Մելիք Արամի կինը յիշուած է իբրեւ խելացի, համարձակ եւ հեղինակաւոր անձ: Ան իբրեւ պատգամաւոր գացած էր Պարսկաստան, Նատիր շահին...

Փանահ Ալի խան Փանահ Ալի Խան` Ղարաբաղի Կառավարիչ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Պայաթ Եւ Շահբուլաղ` Ղարաբաղի Խանութեան Մայրաքաղաքներ Աշխարհակալական երազներով տարուած Իրանի Նատիր շահ 1743-ին պատերազմ հռչակեց Օսմանեան կայսրութեան դէմ: Պարսկական բանակը արագ յարձակողականով մը գրաւեց Քերքուքը, Էրպիլը եւ 14 սեպտեմբեր 1743-ին պաշարեց Մուսուլը: Մուսուլի կառավարիչ Հաճի Հիւսէյն Ճալիլի փաշա յաջողութեամբ պաշտպանեց քաղաքը: Պաշարման քառասուներորդ օրը Նատիր շահ ստիպուած քակեց պաշարումը եւ...

Մելիք Եգան Եւ Ելիզաւետա Պետրովնա Կայսրուհի ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ջրաբերդ Ամրոցը Եւ Մելիք Ալլահ Ղուլի Սուլթան Խամսայի մելիքութիւններու կառավարիչ Դիզակի մելիք Եգան, Իրանի Նատիր շահի մօտիկ զինակիցը, վստահելին ու խորհրդատուն, մօտիկ կապեր ունէր նաեւ ռուսական արքունիքին հետ եւ ռուս պետական ու զինուորական շրջանակներու յարգանքը կը վայելէր: Մելիք Եգան Պետրոս Մեծի պարսկական արշաւանքներու ժամանակ մեծ ծառայութիւններ մատուցած էր ռուսական բանակին: Ներկայ եղած...

Մելիք Եգան` Խամսայի Մելիքութիւններու Կառավարիչ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Տող Տող` Քաղաքական Եւ Վարչական Կեդրոն Խամսայի մելիքութիւններու ընդհանուր կառավարիչ Դիզակի մելիք Եգան մեծ հեղինակութիւն կը վայելէր եւ Նատիր շահի բացարձակ վստահութեան արժանացած էր: Մելիք Եգան (Եգան կամ Աւան Յովհաննէս անուան բարբառային ձեւն է) Գտչավանքի վանահայր Ղուկաս վարդապետի որդին էր: Անոր նախահայրերը Արցախի նախարարական հնագոյն տոհմ Առանշահիկներէն սերած իշխան Յովսէփի եւ անոր որդի,...

Խամսայի Մելիքութիւնները Ծարի Հայաթափումը Եւ Վերաբնակեցումը Քոչուոր Ցեղերով ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ - Նատիր Շահի Արշաւանքները Եւ Մելիք Մանուչար Իրանի Նատիր շահ, Օսմանեան կայսրութենէն Անդրկովկասը նուաճելէն ետք, 1736-ին Արցախը անկախ հռչակեց Գանձակի խանութենէն եւ դարձուց վարչական առանձին միաւոր: Այսպիսով,  Գիւլիստանի, Ջրաբերդի, Խաչենի, Վարանդայի եւ Դիզակի հայկական մելիքութիւնները կազմեցին Խամսա (արաբերէն` հինգ) երկրամասը: Գիւլիստանի մելիքութիւնը կ՛ընդգրկէր Կուրակ եւ Թարթառ գետերու միջեւ տարածուող գօտին:...

Եղուարդի Ճակատամարտը Եւ Անդրկովկասի Գրաւումը Պարսկական Եւ Անոր Դաշնակից Արցախի Սղնախներու Ուժերուն Կողմէ   ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Նատիր շահ Նատիր Շահի Գահակալութիւնը Եւ Խամսա Երկրամասի Կազմաւորումը Նատիր խանի պարսկական բանակը 31 մայիս 1735-ին հասած էր Էջմիածին: Նոյն ժամանակ Քէօփրիւլիւ Ապտուլլահ փաշայի հրամանատարութեան տակ գործող օսմանեան բանակը Արարատեան դաշտէն կը յառաջանար, դիմագրաւելու համար պարսկական յառաջխաղացքը: Աբրահամ Գ. Կրետացի կաթողիկոս յունիս 2-ին եկեղեցական...

Նատիր Խանի Արշաւանքները Եւ Շամախիի Գրաւումը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Արցախի Հայկական Զօրքերու Օժանդակութիւնը Պարսկական Բանակին Գանձակի հայոց Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցին Արցախի եւ Գանձակի շրջաններուն մէջ կեդրոնացած օսմանեան տասնեակ հազարաւոր զինուորներ 1733-ի Մեծ Պահքի առաջին գիշերը ոչնչացուած էին արցախցիներուն կողմէ: Մինչ այդ, Երից Մանկանց վանքի Ներսէս կաթողիկոս նամակով դիմած էր Կովկասի ռուսական զօրքերու հրամանատար զօրավար Լեւաշովի, թրքական լուծէն ազատագրուելու համար Արցախի աջակցելու...

Թուրք-Պարսկական Պատերազմներ Եւ Նատիր Խան` Իրանի Տիրակալ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Օսմանեան Զօրքերու Կոտորածը Արցախի Եւ Գանձակի Մէջ Օսմանեան բանակները 1730-ի ամրան ծանր պարտութիւններ կրած էին Արցախի մէջ` Գիւլիստանի Աբրահամ իւզպաշիի ուժերէն, եւ Պարսկաստանի մէջ` Նատիր խանի ուժերէն: Արցախ, ինչպէս եւ Պարսկաստան, թուրքերուն համար անյաղթահարելի պատնէշներ եւ թրքական զօրքերուն համար գերեզմանոցներ եղան: Օսմանեան հսկայ բանակներուն համար ոչինչ այնքան դժուար եւ անհնար էր,...

Հալիձորի Կոտորածը Եւ Մխիթար Սպարապետի Սպանութիւնը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Գիւլիստանի Բերդը` Ազատագրական Պայքարի Յենակէտ Մելիք Եսայի Եւ Աբրահամ Իւզպաշի Արցախի սղնախներու կարգ մը ղեկավարներու եւ յատկապէս Աւան ու Թարխան իւզպաշիներու Ռուսական կայսրութեան տարածք տեղափոխուելէն եւ ցարական բանակի հայկական ջոկատներուն մէջ ծառայութեան մտնելէ ետք, սկսաւ Արցախէն հայերու գաղթը դէպի հիւսիսային Կովկաս: Այսպէս, 18 օգոստոս 1730-ին, 137 հայեր, Պետրոս եպիսկոպոսի, գնդապետ Գրիգորի, Ալավերդիի,...

Ռուսաստանէն` Օգնութեան Նոր Խոստումներ Եւ Հալիձորի Ու Մեղրիի Յաղթանակները ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Եսայի Կաթողիկոսի Եւ Դաւիթ Բէկի Վախճանումը Կովկասի ռուսական զօրքերու հրամանատար եւ մերձկասպեան շրջաններու գործերու կառավարիչ զօրավար Վասիլի Տոլկորուքիի Պետերբուրգ ուղարկած 11 մայիս 1727-ի զեկուցագիրին հիման վրայ Ռուսաստանի գերագոյն գաղտնի խորհուրդը կարգադրեց հնարաւորին չափ զօրք կուտակել,  գործողութեան պատրանք ստեղծել եւ հայերը ոգեւորել Ռուսաստանի նկատմամբ սրբազան յոյսով: Կը պահանջուէր ամէն կերպ...

Խաչենագետ Օսմանեան Բանակին Պարտութիւնը Խաչենագետի Ափին Եւ Շոշի Սղնախին Տակ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ռուսաստանէն Օգնութեան Անորոշ Խոստումներու Ակնկալիքներ Արցախ ներխուժած օսմանեան զօրքը 1725 մարտին ոչնչացուեցաւ Վարանդայի մէջ: Նոյն ժամանակ, արցախցիք մերժեցին մերձկասպեան վայրեր տեղափոխուելու ռուսական արքունիքի առաջարկը: Արցախի, Սիւնիքի եւ շրջակայքի հայկական զինուած ուժերը համախմբուեցան, թուրք նուաճողներուն դէմ ամուր բռունցք կազմելու, դիմադրելու եւ մինչեւ Երեւան տարածուող շրջանները ազատագրելու համար թշնամիներէն: Ռուս-թրքական...