Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ. Փանահ Ալի Խանի Յաղթական Կռիւները

Մելիք Ալլահվերտիի Դաւադրական Սպանութիւնը Եւ
Խաչենի Հասան Ջալալեաններու Մելիքութեան Նուաճումը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Շուշիի բերդ

Շուշի բերդի կառուցումէն եւ Փանահ Ալի խանի հոն հաստատուելէն ետք լուր հասաւ, որ Ղաջարներու ցեղապետ Մոհամէտ Հասան խան Ատրպատականէն եւ այլ վայրերէ մեծաթիւ զօրք, թնդանօթներ ու բազմութիւններ հաւաքելով ճամբայ ելած է Շուշի ամրոցը գրաւելու:

Փանահ Ալի խան իր Ջաւանշիր ցեղէն, ինչպէս նաեւ ենթակայ ցեղերէ ու Թախթէ Թափուի թրքական գիւղերէն կռուողներ հաւաքեց Շուշի բերդին մէջ եւ պաշտպանութեան պատրաստուեցաւ:

Մոհամէտ Հասան խան իր բանակով հասաւ Խաթուն-Արխ, Շուշիի շրջակայքը, ուր կանգ առաւ:

Ղաջար ցեղապետը խոհեմութիւն համարեց աւելի չբարձրանալ եւ մօտենալ բերդին, եւ բանագնացներ ուղարկեց Փանահ Ալի խանի մօտ:

Բանակցութիւնները երկար տեւեցին: Մոհամէտ Հասան խան փորձեց խորամանկութեամբ եւ խարդաւանքներով Փանահ Ալի խանը ծուղակը ձգել, բայց չյաջողեցաւ:

Փանահ Ալի խանի հեծեալ գունդերը տեւական յարձակումներ կը կազմակերպէին Մոհամէտ Հասան խանի զօրքին վրայ, վնասներ կը պատճառէին, բեռնակիր գրաստները կը տանէին, գումակները կը կողոպտէին եւ կը փակէին մթերք հասցնողներու ճանապարհը:

Մոհամէտ Հասան խանի բոլոր փորձերը` մօտենալու Շուշի բերդին, անյաջողութեամբ աւարտեցան:

Այդ ժամանակ ալ լուր հասաւ, որ Քերիմ խան Զանտ նուաճած է պախթիարներու Չահար Լանկ ցեղախումբերու պետ Ալի Մարտան խանը եւ մեծ ուժերով յարձակման անցած է Ղաջարներու հակակշիռին ենթակայ շրջաններուն վրայ: Ալի Մարտան խանի փոխարէն, Քերիմ խան Զանտ ինքզինք Սեֆեւիներու տան ժառանգորդ Ապու Թորապի (շահ Իսմայիլ Գ.) խնամակալ հռչակեց:

Իրանի մէջ իշխանութեան համար պայքարը սաստկացած էր: Աֆղան զինուորական հրամանատար եւ գահին յաւակնորդ Ազատ խան Աֆղան, Քըրխպուլախի ճակատամարտին վրացական զօրքերէն պարտուելէ ետք Ալի Մարտան խանի միացած էր, բայց յետոյ նուաճուեցաւ Քերիմ խան Զանտի կողմէ:

Ստեղծուած կացութեան առջեւ Մոհամէտ Հասան խան փութով իր զօրքերը հեռացուց Շուշիի շրջակայքէն: Նահանջը այնքան հապճեպ եղաւ, որ Թեհրանէն բերուած Հեսարթուփի կոչուող թնդանօթները Խաթուն-Արխ մնացին: Այդ թնդանօթները յետոյ Շուշի փոխադրուեցան եւ անառիկ պարիսպներուն վրայ տեղադրուեցան:

***

Հասան Ջալալեանները Արցախի նախարարական Առանշահիկներու տան ուղիղ ժառանգորդները նկատուած են: Հասան Ջալալ իշխանի անունով ԺԳ. դարուն անոնք կոչուեցան Հասան Ջալալեան: Հասան արաբերէն կը նշանակէ գեղեցիկ, Ջալալ` փառք, վեհութիւն, մեծութիւն: Անոնք ճանչցուած են իբրեւ Հայկ նահապետի ժառանգորդներէն ամէնէն երկարակեաց արքայական տունը:

Խաչենի տէր Հասան Ջալալեանները սերունդէ սերունդ, դարէ դար հայրենանուէր բեղուն գործունէութիւն ծաւալեցին եւ երկրի զարգացման, հզօրացման ու մշակութային վերելքին իրենց նպաստը բերին:

Հասան Ջալալեանները աշխարհիկ եւ հոգեւոր առաջնորդներ էին: Անոնց կը պատկանէր Գանձասարի կաթողիկոսական գաւազանը:

Խաչեն նկատուած է Սուրբ Կարապետի գլուխը: Սուրբ Կարապետ կամ Յովհաննէս Մկրտիչ Յորդանան գետին մէջ մկրտեց Յիսուս Քրիստոսը եւ Զայն իբրեւ խոստացուած Մեսիա յայտարարեց: Յովհաննէս Մկրտիչ գլխատուելով նահատակուեցաւ եւ գլուխը հետագային Գանձասարի մէջ թաղուեցաւ:

Խաչեն գաւառը կոչուած է նաեւ Սուրբ Խաչեն: Աւանդութեան մը համաձայն, անիկա իր անունը ստացած է Տիրոջ Կենաց Փայտէն:

Վանք գիւղ

Հասան Ջալալեաններու իշխանանիստը Խոխանաբերդն էր: Խոխանաբերդ կամ Թարխանաբերդ կը գտնուի Խաչենագետի աջ ափին, ժայռաբլուրի մը վրայ, Գանձասարի դիմացը, Վանք գիւղէն հարաւ-արեւմուտք: Պատմական ամրոց բնակավայրը շրջապատուած է լեռնագագաթներով ու ժայռապատնէշներով եւ խիտ անտառներով: Դէպի հարաւ եւ հարաւ-արեւելք անդնդախոր ձորեր են:

Հասան Ջալալ իշխան ԺԳ. դարու սկիզբը նորոգեց Խոխանաբերդը եւ նոր պարիսպներ, կացարաններ ու մթերանոցներ կառուցեց: Առանձին սենեակներ պաշտպանական նշանակութիւն ունէին: Արեւելեան կողմը տեղադրուած բնակարանը նպատակ ունէր պաշտպանելու ամրոցամերձ արեւելեան մուտքը:

Ամրոցի երկու ժայռագագաթներու ստորոտը տարածուող բնակատեղին, հարաւ-արեւելքէն արեւմուտք ուղղութեամբ, հնարաւորութիւն կու տար պահպանութեան տակ առնելու լերան արեւմտեան եզրին, ժայռագագաթին գտնուող Խոխանաքար միջնաբերդին մուտքը:

Դէպի Խոխանաքար նեղ կածանը սաստիկ զառիվեր է եւ խիստ վտանգաւոր:

Ժայռագագաթի արեւմտեան կողմը իրարու կից փորուած երկու վիմափոր ջրամբարներ կան, ներսի կողմէն կրաշաղախով ծեփուած: Այդ ջրամբարները կառուցուած են անձրեւաջուրերու հաւաքման համար:

Խոխանաբերդ

Վանք գիւղը, Խաչենագետի ձախ ափին, 1100 մեթր բարձրութեան վրայ, Գանձասարի վանքէն արեւելք եւ Խոխանաբերդէն հիւսիս-արեւելք, հին բնակավայր է, ուր սերունդէ սերունդ բնակած են  Հասան Ջալալեան ընտանիքներ: Հիմնական բնակավայրը Վարդանաթաղն է: Անցեալին գիւղը բաժնուած էր երկու թաղի. ներքինը` Հունահող, եւ վերինը` Գոմակալ:

Դարպասներ բերդ-ապարանքը, Խաչենագետի աջ ափին, Գանձասարի դիմացը, Հասան Ջալալեաններու տոհմական ապարանքն էր` բազմաթիւ սենեակներով, ընդունարանով, օժանդակ շէնքերով եւ երկու եկեղեցիով, եւ պարիսպով շրջապատուած էր: Հետագային անիկա աւերուեցաւ եւ աւերակները մնացած են:

Վանք գիւղէն հարաւ, բարձր լերան գագաթին Հաւապտուկ վանքն է:

Կաչաղակաբերդ պատմական Խաչեն բերդն է, որ եղած է Հասան Ջալալեաններու գլխաւոր յենակէտը: Անիկա կը գտնուի Պտրեցիկ եւ Քոլատակ գիւղերուն միջեւ, 1706 մեթր բարձրութեամբ ժայռի վրայ: Կաչաղակաբերդ կոչուած է, որովհետեւ միայն թռչունները կրնան նուաճել զայն: Պատերազմներու ժամանակ հոն կը պատսպարուէր Խաչենի ժողովուրդը: Ամրոցը ունէր սրահներ, ժայռերու մէջ փորուած գաղտնամուտքեր եւ պահեստներ, Կեդրոնը երկու ջրհորներ կան, ուր կը հաւաքուին անձրեւաջուրեր եւ ձիւնհալը:

Սուրբ Յակոբայ կամ Մեծառանից վանք

Գանձասարի վանքի կողքին, Հասան Ջալալեաններու հոգեւոր կեդրոնն էր Սուրբ Յակոբայ կամ Մեծառանից վանքը, որ կը գտնուի Քոլատակէն հիւսիս, անտառախիտ լերան լանջին: Լերան գագաթին Նատարին բերդն է:

Հասան Ջալալեանները դարերու ընթացքին այնքան բազմացած էին, որ բազմաթիւ ճիւղերու բաժնուած էին: Խաչեն գաւառը բաժնուած էր տոհմի տարբեր ներկայացուցիչներու միջեւ:

***

Մելիք Շահնազարի ձեռքով կատարուած Աւետարանոցի կոտորածէն ազատած էր միայն մելիք Յովսէփի փոքրիկ երեխան` Սայիբէկ: Դայեակը ծածուկ փախցուց զայն եւ տարաւ Խաչեն` մելիք Ալլահվերտի Հասան Ջալալեանի մօտ, որ երեխայի քեռին էր:

Մելիք Շահնազար, մտածելով որ օր մը երեխան մեծնալով իր քեռիներու օգնութեամբ վրէժ կը լուծէ իր հօր արեան համար եւ հաւանաբար կը խլէ հօրենական իշխանութիւնը, վճռեց ոչնչացնել Սայիբէկը եւ անոր քեռիները:

Հասան Ջալալեանները ոչնչացնելով, մելիք Շահնազար միաժամանակ նպատակ ունէր իրեն դաշնակից մէկը Խաչենի մելիք նշանակել եւ գաւառը իր ձեռքը առնել: Բան մը, որ կը համապատասխանէր Փանահ Ալի խանի նպատակին:

Խաչեն Արցախի մելիքական կազմակերպութիւններու կեդրոնն էր: Խաչենէն հարաւ Վարանդայի եւ Դիզակի մելիքութիւններն էին, իսկ դէպի հիւսիս` Ջրաբերդի եւ Գիւլիստանի մելիքութիւնները: Վարանդայի անջատումով արդէն հայկական ճակատը պատռուած եւ Դիզակ կտրուած էր միաբան մելիքներուն հետ հաղորդակցութիւն ունենալու հնարաւորութենէն:

***

Մելիք Շահնազար եւ Փանահ Ալի խան, իրենց զօրքերը հաւաքելով յարձակեցան Խաչենի վրայ:

Մելիք Ալլահվերտի, որ յայտնի էր իբրեւ քաջ եւ անպարտելի պատերազմող, այնպիսի սաստիկ ջարդ տուաւ անոնց, որ երկու դաշնակիցները հազիւ կարողացան փախուստ տալ եւ ազատել իրենց կեանքը:

Թշնամին հալածող խաչենցի կռուողները երբ դաշտավայր հասան, թուրքերը ետ դարձան եւ այս անգամ իրենք ջարդեցին խաչենցիները:

Մելիք Ալլահվերտի նահանջեց եւ իր երկու հազար կռուողներով ամրացաւ Ուլուպապ (թրքերէն` Բալլուղայա) բերդին մէջ: Ուլուպապի շուրջ երեք օր շարունակ արիւնահեղ կռիւներ մղուեցան: Փանահ Ալի խան մեծաթիւ ուժեր նետեց մարտի դաշտ: Խաչենցիք պարտութիւն կրեցին, կորսնցնելով երեք հարիւր կռուող:

Ուժգին գրոհէ մը ետք թուրքեր գրաւեցին Ուլուպապը, հոն ապաստանածներէն շատերը կոտորեցին եւ սպաննուածներու գլուխներէն աշտարակ (պարսկական աղբիւրի մը համաձայն` մինարէ) կառուցեցին:

***

Ուլուպապի մօտ տարած յաղթանակէն ետք, Փանահ Ալի խան, մելիք Շահնազարի խորհուրդով գաղտնի կերպով իր մօտ կանչեց Խնձրիստան գիւղի տանուտէր Միրզախանը, որ մելիք Ալլահվերտիի կողմէ նոյն գիւղի կառավարիչ նշանակուած էր:

Փանահ Ալի խան Միրզախանի ըսաւ, որ եթէ մելիք Ալլահվերտին հնարքով մը բռնէ եւ իր ձեռքը տայ, զինք ամբողջ Խաչենի վրայ մելիք  կը կարգէ:

Միրզախան, հրապուրուած խանի խոստումէն, մելիք Ալլահվերտիի մօտ գնաց եւ անոր յայտնեց, որ իրեն յայտնի դարձած է որ Փանահ Ալի խան աւելի մեծ պատրաստութիւններով պիտի յարձակի Խաչենի վրայ:

Միրզախան ըսաւ, որ այս անգամ դժուար պիտի ըլլայ պաշտպանուիլ հզօր թշնամիին դէմ եւ խորհուրդ տուաւ ամրանալու Կաչաղակաբերդի մէջ:

Իբրեւ մելիք Ալլահվերտիի ստորադաս պաշտօնեայ, Միրզախան պատրաստակամութիւն յայտնեց ամէն կերպով օգնելու իր տիրոջը եւ աւելցուց, որ ինք արդէն Կաչաղակաբերդի մէջ քանի մը ամսուայ պաշար ապահոված է: Միրզախան աւելցուց, որ Կաչաղակաբերդի մէջ կարելի է ապահով պաշտպանուիլ թշնամիին դէմ:

Միրզախան իր տունը հրաւիրեց մելիք Ալլահվերտին, հոնկէ միասին Կաչաղակաբերդ երթալու համար:

Մելիք Ալլահվերտի ընդունեց հրաւէրը: Գիշերը Միրզախանի տունը պիտի ընթրէին եւ յաջորդ օր ճամբայ պիտի ելլէին դէպի Կաչաղակաբերդ:

Մինչ այդ Փանահ Ալի խան եւ մելիք Շահնազար մարդիկ տեղաւորեցին Միրզախանի տան մէջ, որոնք պաշտօն ունէին ողջ բռնելու մելիք Ալլահվերտին:

Գիշերը, ընթրիքի ժամանակ, Միրզախան սենեակէն դուրս ելաւ եւ իր ետեւէն կղպեց դուռը, ներսը առանձին ձգելով մելիքը: Այդ պահուն Փանահ Ալի խանի եւ մելիք Շահնազարի մարդիկը, որոնք տան մէջ պահուած էին, վրայ հասան եւ կալանաւորեցին մելիք Ալլահվերտին:

Փանահ Ալի խան մահապատիժ սահմանեց մելիք Ալլահվերտիի դէմ եւ զայն տուաւ դահիճներուն ձեռքը, որոնք գլխատեցին Խաչենի տէրը:

Այնուհետեւ դահիճներ կոտորեցին մելիք Ալլահվերտիի ամբողջ ընտանիքը: Այդ ժամանակ մելիք Շահնազար սպաննել տուաւ նոյն ընտանիքին մէջ պահուած իր եղբօրորդի փոքրիկ Սայիբէկը:

Փանահ Ալի խան կատարեց իր խոստումը եւ դաւաճան Միրզախանը Խաչենի մելիք նշանակեց ու խանական մետաղադրամ հատելու իրաւունք տուաւ անոր:

Այնուհետեւ մելիք Միրզախան հաւատարմութեամբ ծառայեց Փանահ Ալի խանի:

 

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )