Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ

Նատիր Խանի Արշաւանքները Եւ Շամախիի Գրաւումը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Արցախի Հայկական Զօրքերու Օժանդակութիւնը
Պարսկական Բանակին

Գանձակի հայոց Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցին

Արցախի եւ Գանձակի շրջաններուն մէջ կեդրոնացած օսմանեան տասնեակ հազարաւոր զինուորներ 1733-ի Մեծ Պահքի առաջին գիշերը ոչնչացուած էին արցախցիներուն կողմէ:

Մինչ այդ, Երից Մանկանց վանքի Ներսէս կաթողիկոս նամակով դիմած էր Կովկասի ռուսական զօրքերու հրամանատար զօրավար Լեւաշովի, թրքական լուծէն ազատագրուելու համար Արցախի աջակցելու խնդրանքով:

Ռուսերէն օժանդակութիւն ստանալու խնդրանքով դիմում կատարած էին նաեւ Շամախիի հայերը:

Կովկասի մէջ Ռուսաստանի քաղաքական ծրագիրներու մասին առաջարկներով իր կառավարութեան առջեւ հանդէս եկաւ պարոն Փիոթըր Շաֆիրով: 14 սեպտեմբեր 1733-ի իր զեկոյցին մէջ ան կ՛ըսէր. «Սղնախներու հայերու միջոցով այս քաղաքը (Շամախին) գրաւելու պարագային կարելի է ամբողջ փոքր Հայաստանը (Արցախը) կամ ինչպէս այժմ կ՛անուանեն` հայկական սղնախները գրաւել, որոնց բոլոր տարածքները հայ քաջ քրիստոնեաներով բնակուած են եւ անոնք իրենք ինքնուրոյն քանի մը տարի կը պաշտպանուէին ինչպէս թուրքերէն, այնպէս ալ պարսիկներէն»:

***

Պարսկաստանի տիրակալ Նատիր խան 1733-ի ամրան պատերազմական գործողութիւններ սկսաւ Պաղտատի շուրջ:

Օսմանեան բանակը, սերասքերի Թոփալ Օսմանի հրամանատարութեան տակ, 1733-ի յուլիսին Պաղտատի մօտ ծանր պարտութեան մատնեց Նատիր խանի զօրքերը:

Արցախի եւ Սիւնիքի հայկական զօրքերը օգնութեան փութացին Նատիր խանի: Հայկական զօրքերը կը գլխաւորէին հինգ իւզպաշիներ` Դաւիթ Գորըցենցի բէկ, Աբիճան որդի Ատովմի, Աղաճան որդի Այդին բէկի, Բալիգ որդի Մուսիսի եւ Հախնազար որդի Ճադակերեանց Թոփուզի:

Հայկական զօրքերու ճակատ հասնելէն ետք ուժերու յարաբերակցութիւնը փոխուեցաւ ի նպաստ Նատիր խանի:

Օսմանեան եւ պարսկական բանակներուն միջեւ վճռական ճակատամարտը տեղի ունեցաւ 24-էն 26 հոկտեմբեր 1733-ին, Քերքուքի մօտակայքը: Թուրքեր ծանր պարտութիւն կրեցին. մարտի դաշտին վրայ ինկաւ նաեւ սերասքերի Թոփալ Օսման:

Թոփալ Օսմանի փոխարէն սերասքերի նշանակուեցաւ Քէօփրիւլիւ Ապտուլլահ փաշա: Սուլթան Մահմուտի կառավարութիւնը որոշեց միաժամանակ նոր ճակատներ բանալ Պարսկաստանի դէմ:

Օսմանեան կառավարութեան պահանջով Խրիմի թաթարներու 30 հազարնոց բանակ մը 1734-ի գարնան Տաղստանէն անցնելով ներխուժեց Վրաստան:

Թաթարական զօրքերը Թիֆլիսի մօտակայքէն, Կուրի ափերէն շարժեցան դէպի Շամախի` Շիրվանի Խանութեան մայրաքաղաքը, ուր անոնց կը սպասէին լեզգիներու զինուած ջոկատները:

Դէպի Շամախի թաթարական զօրքերու յառաջխաղացքի լուրը առնելով, Նատիր խան վճռեց պատերազմական գործողութիւններու թատերաբեմը տեղափոխել Հայաստան եւ Վրաստան:

Սահմանի վրայ, Արաքս գետի երկայնքին պարսկական 30 հազարնոց բանակ մը կեդրոնացած էր: Փութով, Խորասանէն եւ Քանտահարէն օժանդակ ուժեր հասան:

Պարսկական նոր ուժերու ժամանման լուրը առնելով, թաթար ու լեզգի ուժերը կանգ առին եւ պաշտպանական դիրքեր բռնեցին:

Պարսկական բանակը անցաւ Արաքսը եւ շարժեցաւ դէպի Նախիջեւան ու գրաւեց զայն:

Նախիջեւանէն պարսկական բանակը շարժեցաւ դէպի Շամախի եւ Գանձակ:

Պարսկական բանակի յառաջխաղացքի պայմաններուն տակ Շամախիի բնակչութեան կէսը կազմող թաթարները, որոնք կը վախնային իրենց ըմբոստութեան պատճառով պատժուիլ, փախուստ տուին դէպի լեզգիներով բնակեցուած լեռները: Իսկ հայերը մնացին եւ սպասեցին պարսկական բանակի ժամանման:

Սուրխայ խան Քազիքումուխլու, որ օսմանեան կառավարութեան անունով Շիրվանի երկրամասի կառավարիչն էր, իր կարգին փախաւ դէպի Տաղստան:

Գանձակէն թաթարական նոր ուժեր օգնութեան փութացին Շամախիի: Միաժամանակ Էրզրումի օսմանեան զօրքերու հրամանատարութեան հրահանգուեցաւ պատրաստ ըլլալ, դիմագրաւելու համար Շամախիի եւ Գանձակի սպառնացող վտանգը:

***

Նատիր խան, իր բանակին գլուխը անցած, 1734 օգոստոսին հասաւ Շամախի: Քաղաքին մէջ գտնուող օսմանեան կայսզօրը քաշուեցաւ միջնաբերդը:

Մտնելով Շամախի, Նատիր խան կոտորել տուաւ քաղաք մնացած փոքրաթիւ թուրքերը եւ այնուհետեւ քաղաքի հայ բնակիչներուն յայտնեց, որ իր նպատակն է աւերել քաղաքը եւ անոր միջնաբերդը:

Շամախեցիք խնդրեցին Նատիր խանէն հրաժարելու իր որոշումէն, պաղատեցան որ խնայէ իրենց քաղաքին, բայց ապարդիւն: Իբրեւ բարի կամեցողութիւն Նատիր խան խոստացաւ յետաձգել քաղաքին աւերումը եւ ժամանակ տուաւ հայերուն, որպէսզի իրենց ընտանիքներով եւ ինչքերով, ըստ իրենց հայեցողութեան տեղափոխուին Վրաստան կամ Հայաստան: Նատիր խան նաեւ խոստացաւ անոնց բնակարաններ տալ թուրքերը վտարելէն ետք:

Շիրվան երկրամասին կեդրոնը, Շամախի, Պաքուէն 106 քիլոմեթր արեւմուտք, 750 մեթր բարձրութեան վրայ եւ լեռներով շրջապատուած, հայկական հոծ բնակչութեամբ քաղաք էր: Շամախեցիք ծագումով մեծամասնութեամբ արցախցիներ էին, եւ Շամախիի բարբառը մեծ ընդհանրութիւններ ունի Արցախի բարբառին հետ: Շամախեցիք կը զբաղէին վաճառականութեամբ եւ արհեստներով. զարգացած էր յատկապէս մետաքսագործութիւնը եւ գորգագործութիւնը:

Շամախիի շրջակայ նախապէս հայաբնակ Մադրաս գիւղի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին

Շամախիի շրջակայ հայկական գիւղերն էին` Մադրասա, Աւանաշէն, Գանձակ, Գիրկ, Գիւրջիվան, Զարգեարան, Հնղար, Ղալագահ, Վանք, Ուշտալ, Քարքանջ, Քեշխուրդ եւ  Սաղիան:

Շամախիի թեմը, որ կ՛ընդգրկէր ամբողջ Կուրի ձախափնեակը,  նաեւ` Պաքուն, Ղուբան եւ Դերբենդը, կապուած էր Գանձասարի կաթողիկոսութեան. կեդրոնը Սաղիանի Սուրբ Ստեփանոս Նախավկայ վանքն էր:

Նատիր խանի զօրքերը պաշարեցին միջնաբերդը: Օսմանեան կայազօրը, երկուքուկէս ամսուան դիմադրութենէ ետք, անձնատուր եղաւ:

Պարսիկներ սուրի քաշեցին ամբողջ կայազօրը եւ աւերեցին քաղաքը:

***

Շամախին աւերելէ ետք պարսկական բանակը շարժեցաւ դէպի հիւսիս, լեզգիները հետապնդելու եւ զանոնք ջախջախելու նպատակով: Լեզգիները, սիւննի դաւանանքի հետեւորդներ ըլլալով, օսմանցիներուն հաւատարիմ էին եւ շիի պարսիկներուն թշնամի կը նկատուէին:

Պարսկական բանակը հասաւ բարձրաւանդակները, բայց լեռնանցքներով ու ոլորապտոյտ կածաններով լեռնաշղթաներէն լեզգիները հետապնդել անհնար էր. ճանապարհները յայտնի էին միայն տեղացիներուն:

Նատիր խան իր վրէժը լուծեց շարք մը գիւղեր այրելով, դաշտավայրերու գիւղերը ասպատակելով եւ անասուններու հօտեր յափշտակելով:

Նատիր խանի բանակը այնուհետեւ շարժեցաւ դէպի Գանձակ եւ պաշարեց քաղաքը:

Արցախի եւ Սիւնիքի հայրերը, թուրքերու դէմ իրենց պայքարին մէջ բնական դաշնակից նկատելով Նատիր խանը, օժանդակ ուժեր ուղարկեցին անոր:

Պարսկական բանակը երկու ամիս պաշարուած պահեց Գանձակը, բայց առանց որեւէ արդիւնքի: Նատիր խան ընդհանուր գրոհի հրաման տուաւ, բայց նոյն պահուն Երեւանի ճամբարէն սուրհանդակ հասաւ, որ տեղեկացուց, թէ Քէօփրիւլիւ Ապտուլլահ փաշա մեծ բանակով ճամբայ ելած է Երեւանի կայազօրին օգնութեան:

Նատիր խան անյապաղ քակեց Գանձակի պաշարումը եւ շտապեց դիմագրաւելու օսմանեան բանակը:

Դիզակի մելիք Եգան իր ուժերով միացաւ Նատիր խանի: Հետզհետէ, Արցախէն եւ Սիւնիքէն նորանոր ուժեր միացան պարսկական բանակին:

***

Աբրահամ Բ. Խոշաբեցի կաթողիկոս եւ ուխտաւորաբար իր մօտ գտնուող Թեքիրտաղի առաջնորդ Աբրահամ Կրետացի եպիսկոպոս, տասնեակ մը միաբաններու ուղեկցութեամբ, 27 օգոստոս 1734-ին Էջմիածնի շրջակայ վանքերը պտոյտի ելան: Յովհաննավանքի մէջ կաթողիկոսը նոր խորանի ու սեղանի օծումը կատարեց: Ապա անոնք անցան Սաղմոսավանք, Լուսաւորչի անապատ, այնուհետեւ` Ուշի, Փարպի, Կարբի, Մուղնի եւ Օշական:

Անոնք իրենց շրջագայութիւնը պիտի շարունակէին դէպի Երեւան եւ Խոր Վիրապ, երբ լուր հասաւ, որ պարսկական բանակը սկսած է մօտենալ:

Աբրահամ Կրետացի եպիսկոպոս կաթողիկոսէն խնդրեց աճապարել վերադառնալ Սուրբ Էջմիածին, իսկ ինք, հիւր  ըլլալով եւ ազատութիւն ունենալով, նորէն շաբաթ մը անցուց Սաղմոսավանքի մօտ, Լուսաւորչի անապատը եւ հոկտեմբեր 16-ին ճամբայ ելաւ դէպի Երեւան, ուրկէ անցաւ Խոր Վիրապ, Հաւուց Թառ, Գեղարդի վանք, Գառնի, Նորք եւ հասաւ Ձագավանք, ուր ստացաւ փութով Էջմիածին դառնալու կաթողիկոսին հրամանը:

Աբրահամ Կրետացի եպիսկոպոս Էջմիածին հասաւ երկուշաբթի, 4 նոյեմբեր 1734-ին եւ կաթողիկոսը գտաւ անկողին ինկած ծանր հիւանդ:

Աբրահամ Բ. Խոշաբեցի կաթողիկոս, վարակիչ համաճարակէ բռնուած, վախճանեցաւ երկուշաբթի, նոյեմբեր 11-ին:

Նոյն օրը մահացաւ Երեւանի կուսակալ Ալի փաշա եւ կուսակալութեան գործերը ստանձնեց զինուորական հրամանատար Հիւսէյն փաշա:

Յաջորդ օր Աբրահամ Կրետացի պատարագեց եւ օծեց վախճանեալ հայրապետը, բայց չկրցաւ Սուրբ Գայեանէ երթալ եւ տենդէ բռնուած անկողին մտաւ:

Չորեքշաբթի, նոյեմբեր 13-ին, Էջմիածնի բոլոր միաբանները Սուրբ Գայեանէի վանք ուղղուեցան, վախճանեալ հայրապետին գերեզմանը օրհնելու: Նոյն պահուն լուր հասաւ, որ պարսկական բանակը արագօրէն յառաջանալով մօտեցած է Վաղարշապատի:

Ամէն կողմ պատերազմական գօտիներէն փախստականներ էին: Թուրք զինուորներ Սուրբ Գայեանէէն ելլող հայ հոգեւորականներուն ստիպեցին դէպի Փարաքար ուղղուիլ, բայց անոնք, բազում աղաչանքէ եւ հինգ ոսկի տալէ ետք կրցան Էջմիածին վերադառնալ:

Տագնապալի ժամանակը կը ստիպէր անյապաղ նոր կաթողիկոսի ընտրութիւն կատարել: Միաբաններ համակարծիք ընտրեցին Աբրահամ Կրետացին, որ կաթողիկոս օծուեցաւ Յիսնակաց կիրակի օրը` 24 նոյեմբեր 1734-ին:

***

Շամախեցի հայ կին

Օսմանեան բանակը, Քէօփրիւլիւ Ապտուլլահ փաշայի հրամանատարութեան տակ, դիրքաւորուած էր Պայազիտէն մինչեւ Կարս տարածուող գօտիին մէջ:

Նատիր խանի պարսկական բանակը յաղթականօրէն կը շարունակէր իր յառաջխաղացքը, եւ Արցախի ու Սիւնիքի հայկական զօրքերը, մելիքներու գլխաւորութեամբ, ամէնուրեք կ՛ուղեկցէին անոր:

Գեղարքունիքի մելիք Թոփուզ Մելիքջան Մելիք Շահնազարեան մեծ պատիւներով ընդունած էր Նատիր խանը, եւ մտերմական յարաբերութիւններ հաստատուած էին անոնց միջեւ:

Նատիր խան լաւ կ՛ըմբռնէր հայերու հակաթրքական տրամադրութիւնները եւ օսմանցիներու դէմ իր պայքարին մէջ հայ մելիքները իր ամէնէն վստահելի դաշնակիցները կը նկատէր:

Նատիր խանի զինուորական գլխաւոր աջակիցը եւ խորհրդատուն Դիզակի մելիք Եգանն էր: Պատմիչ Մոհամէտ Քազիմ բազմիցս կը յիշատակէ զայն իբրեւ նուրբ քաղաքագէտի յատուկ արտակարգ ընդունակութիւններով օժտուած իմաստուն գործիչ, որ Նատիր խանի կողմէ մեծ սիրոյ եւ վստահութեան արժանացած է:

Նատիր խան 1735 ապրիլին Լոռիի եւ Ղազախի վրայէն սկսաւ յառաջանալ դէպի Կարս, բայց պարէնի եւ դարմանի պակասը ստիպեց զինք Ապարանի կողմը դառնալ եւ Արարատեան դաշտ իջնել:

Աբրահամ Գ. Կրետացի կաթողիկոս որոշեց ընդառաջ երթալ Նատիրի: Մայիս 27-ին, հոգեգալստեան երեքշաբթի օրը ան Էջմիածինէն ճամբայ ելաւ ընծաներով եւ Յովհաննավանքին մէջ գիշերելով, յաջորդ օր հասաւ Նատիրի բանակատեղին` Ապարանի մօտակայ Շիրաղալա գիւղը: Մայիս 29-ին ան ներկայացաւ Նատիր խանի, որ զայն ընդունեց սիրով եւ զինուորական պատիւներով եւ երեք օր իր մօտ պահեց, դարձնելով իրեն սեղանակից:

Նատիր խան, մելիք Եգանի խորհուրդով, զինուորական հետագայ գործողութիւններուն յատակագիծը պատրաստեց եւ Էջմիածնի հետ յարաբերութիւններու ընթացքը ճշդեց:

Նատիր խան պատիւներով ճամբու դրաւ հայոց կաթողիկոսը եւ ինքն ալ ետեւէն շաբաթ, 31 մայիս 1735-ին բանակ դրաւ Էջմիածնի մօտ:

Մինչ այդ Քէօփրիւլիւ Ապտուլլահ փաշա իր բանակով արագօրէն կը յառաջանար: Օսմանեան զօրքը կը հաշուէր 50 հազար ձիաւոր, 30 հազար հետեւակ եւ 40 թնդանօթ:

Պարսկական բանակը կը հաշուէր 15 հազար զինուոր եւ իր կողքին ունէր հայկական կռուող ուժեր, որոնք կը գործէին մելիք Եգանի հրամանատարութեան տակ:

 

 

CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )