Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ. Նատիր Շահի Նուաճումները Եւ Սպանութիւնը

Փանահ Ալի խան

Փանահ Ալի Խան` Ղարաբաղի Կառավարիչ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Պայաթ Եւ Շահբուլաղ` Ղարաբաղի Խանութեան Մայրաքաղաքներ

Աշխարհակալական երազներով տարուած Իրանի Նատիր շահ 1743-ին պատերազմ հռչակեց Օսմանեան կայսրութեան դէմ:

Պարսկական բանակը արագ յարձակողականով մը գրաւեց Քերքուքը, Էրպիլը եւ 14 սեպտեմբեր 1743-ին պաշարեց Մուսուլը:

Մուսուլի կառավարիչ Հաճի Հիւսէյն Ճալիլի փաշա յաջողութեամբ պաշտպանեց քաղաքը: Պաշարման քառասուներորդ օրը Նատիր շահ ստիպուած քակեց պաշարումը եւ նահանջեց:

Նատիր շահ 1744-ի տարեսկիզբին պաշարեց Կարսի բերդը, բայց կարճ ժամանակ ետք ուղղուեցաւ Տաղստան, լեռնականներու ապստամբութիւնը ճնշելու համար:

Տաղստանի ցեղախումբերը` աւար, լեզգի, տարկին, քումիք եւ լաք, խուսափելով ճակատ ճակատի դուրս գալ պարսկական բանակին դէմ, քաշուեցան դէպի խոր անտառներ եւ անառիկ բարձունքներ: Անոնց գիւղերը հիմնայատակ քանդուեցան եւ անոնք, որոնք չէին յաջողած խոյս տալ, սուրի քաշուեցան կամ գերեվարուեցան:

Պարսկական բանակը Տաղստանի լեռներուն վրայ ասպատակութիւններէ ետք ուղղուեցաւ դէպի Երեւան: Նոյն ժամանակ լուր հասաւ որ օսմանեան բանակը Կարսէն սկսած է յառաջանալ դէպի արեւելք:

Նատիր շահ իր բանակը երկուքի բաժնեց: Մէկ մասը, իր որդի Նասրոլլահ Միրզայի հրամանատարութեան տակ ուղարկեց դէպի Մուսուլ, իսկ ինք մնացեալ 80 հազար զինուորներուն գլուխը անցած ուղղուեցաւ դէպի Կարս:

Օսմանցիք Կարսի շուրջ 140 հազար զինուոր կեդրոնացուցած էին, որուն 40 հազարը ինիչերիներ եւ 100 հազարը սիփահի հեծեալներ էին եւ եւրոպական արդիական թնդանօթներով օժտուած էին:

Պարսկական բանակը 9 օգոստոս 1745-ին յարձակման անցաւ Կարսի ուղղութեամբ: Ճազայիրչիներու զօրագունդը ճեղքեց ճակատը, որմէ ետք սկսան սուինամարտեր: Օսմանցիք փորձեցին կասեցնել պարսկական բանակի գրոհները, բայց չյաջողեցան: Յետմիջօրէին Նատիր շահ Խորասանի հեծելազօրքը լայնածաւալ գրոհի առաջնորդեց. շահին երկու ձիերը սպաննուեցան:

Յաջորդ օր պարսկական բանակը կտրեց Կարսի հետ օսմանեան բանակի հաղորդակցութեան գիծը եւ պաշարման օղակ հաստատեց: Երեկոյեան օսմանցիք նահանջեցին դէպի արեւմուտք:

Յաջորդող ինը օրերու կռիւներուն օսմանեան բանակը հիմնովին ջախջախուեցաւ եւ հրամանատար Մեհմէտ Եկէն փաշա սպաննուեցաւ:

Պարսկական բանակը, Նասրոլլահ Միրզայի հրամանատարութեան տակ յաղթանակ տարաւ նաեւ Մուսուլի ճակատամարտին:

Ղազուինի մօտակայ Քերտէն գիւղին մէջ 4 սեպտեմբեր 1746-ին հաշտութիւն կնքուեցաւ, որուն հիմամբ վերահաստատուեցաւ թուրք-պարսկական նախապատերազմեան սահմանը:

***

Նատիր շահ հոգեկան հիւանդութեան եւ մոլագարութեան հասած էր: Իր անձին դէմ սարքուած դաւադրութիւնը զինք դարձուցած էր անողոք գազան: Աջ ու ահեակ թշնամիներ եւ դաւադիրներ տեսնելով ան նախճիրներ կը հրամայէր եւ կտրուած գլուխներով այս ու այն կողմ բուրգեր կուտակել կու տար: Շիրազի ամբողջ բնակչութիւնը կոտորել տուաւ, իսկ Մեշհէտի բոլոր բնակիչներուն մէկ կամ երկու աչքը հանել տուաւ: Նախիջեւանի հայոց մեծամեծներ կուրացուելու դատապարտուեցան, բայց կաշառք տուողներուն մէկ աչքը հանուեցաւ եւ միւսը թեթեւ կերպով վնասուեցաւ:

Նատիր շահ նաեւ հրամայեց մայրաքաղաք Սպահանի ամբողջ բնակչութիւնը կոտորել եւ հայաբնակ Նոր Ջուղան ալ քարուքանդ ընել: Հրամանը չգործադրուած շահը մեկնեցաւ Խորասան, շրջանի քիւրտ ըմբոստները պատժելու համար:

Խորասանի Քուչան քաղաքը հասնելէն ետք շահը իր թուրքմէն զինուորներուն հրամայեց գիշերը բոլոր պարսիկ զինուորները սուրի քաշել: Արքայական վրանի վրացի ստրուկը լուրը հասցուց պարսիկ սպաներուն:

Արքայական պահակագունդէն Մոհամէտ Ղուլի խան եւ թագաւորական տան վերակացու Սալահ խան 19 յունիս 1747-ի գիշերը տասնհինգ զինուորներով մտան շահին վրանը: Նատիր արթննալով փորձեց պաշտպանուիլ եւ երկու զինուոր սպաննեց, բայց սուրի հարուածներու տակ արիւնլուայ փռուեցաւ:

***

Նատիր շահի սպանութենէն ետք անոր ստեղծած հսկայ պետութիւնը սկսաւ քայքայուիլ եւ Իրան քաոսի ու անիշխանութեան մատնուեցաւ:

Նատիրի եղբօր` Իպրահիմ խանի որդի Ալի Ղուլի խան 6 յուլիս 1747-ին ինքզինք թագաւոր հռչակեց Ատիլ (արդարութիւն) շահ անունով:

Արքայական տան անդամներու միջեւ պայքար սկսաւ: Նահանգներու կառավարիչները իրենք զիրենք անկախ հռչակեցին: Օման եւ Պուխարայի ու Խիւայի խանութիւնները անկախութեան դրօշ պարզեցին:

Ատիլ շահ, որ յայտարարած էր թէ Նատիր իր հրամանով սպաննուած է եւ խոստացած էր ճնշուածներու դրութիւնը թեթեւցնել եւ պետութեան շահերը պաշտպանել, անխնայ կոտորել տուաւ Նատիրի բոլոր կողմնակիցները:

***

Ջաւանշիրները (Ջուանշիր) թուրքմէն քոչուոր ցեղախումբ են: Ջաւանշիր պարսկերէն կը նշանակէ կորիւն: Աւանդութեան համաձայն անոնց բուն ցեղանունը եղած է Ջաւանկար (աջ բազուկ), որովհետեւ անոնց պետերը խաղաղ ժամանակ օղուզ խաներու աջ կողմը կը նստէին: Անոնք հնագոյն ժամանակներէն Թուրքեստանէն Պարսկաստան տեղափոխուած էին եւ շիի դաւանանքի հետեւորդներ էին:

Իրենց անհամար խաշինքներուն համար նոր արօտավայրեր փնտռելով, անոնք հասած էին Արցախի սահմանները: Մուղանի տափաստանները անոնց ձմեռանոցներն էին, իսկ Արցախի լեռները` ամարանոցներ:

Թուրք-պարսկական պատերազմներու ժամանակ Ջաւանշիրները օսմանցիներուն կողմը անցած էին: Իբրեւ փոխվրէժ, շահ Աբաս 1612-1613-ին սպաննել տուած էր ցեղախումբին պետերը, որմէ ետք, 1627-ին ցեղապետութիւնը յանձնած էր իսլամացած վրացի Նովրուզ բէկի, որ Գանձակի եւ Ղարաբաղի պէյլէրպէկի Տաուտ խան Ալլահվերտիի ազգականն էր:

Ջաւանշիրներուն իշխող ընտանիքը` Սարիջէ (տժգոյն) Ալիի սերունդը կոչուեցաւ Սարիջալլու: Սարիջէ Ալիի որդին` Իպրահիմ աղա սեփականացուց Աղտամի այգին, Արասպարը (Արասպարան) եւ նորանոր հողեր ու արօտավայրեր ձեռք ձգեց Արաքսի ու  Թարթառի ափերուն:

Նատիր շահ, երկրին խաղաղութիւնը պահպանելու համար, աւազակաբարոյ Ջաւանշիրները եւ թուրքմէն այլ ցեղեր նուաճած եւ բռնագաղթի մղած էր դէպի Խորասան:

Նատիր շահ Ջաւանշիրներու Ֆազլ Ալի բէկի զինուորական պաշտօն տուած էր: Ֆազլ Ալի բէկ սպաննուած էր պատերազմի դաշտին վրայ: Այնուհետեւ շահը անոր կրտսեր եղբայր Փանահ Ալիի մունետիկի պաշտօն տուաւ:

Ծառայութեան անցնելէն ժամանակ մը ետք Փանահ Ալի, անկարգութեան մը պատճառով 1738-ին գլխատման դատապարտուեցաւ:

Մահապատիժէ խուսափելու համար Փանահ Ալի վեց ցեղակիցներու հետ Խորասանէն փախուստ տուաւ: Շահը անոր ետեւէն զինուորներ ուղարկեց` ճանապարհին բռնելու համար, սակայն ան յաջողեցաւ ճողոպրիլ եւ հասաւ Ղարաբաղ:

Նատիր շահ իր մերձաւորներուն հետ

Իբրեւ մահապարտ յանցագործ, Փանահ Ալի իր մերձաւորներուն հետ աստանդական կեանք կը վարէր Արցախի լեռներուն վրայ եւ երբեմն կը հասնէր մինչեւ Շաքիի կողմերը:

Փանահ յետոյ դիմեց Ջրաբերդի մելիք Ալլահ Ղուլի Սուլթանի եւ անոր մօտ ապաստան գտաւ: Մելիքը զայն իր գիւղերուն վրայ հարկահաւաք նշանակեց:

Ժամանակ մը ետք յայտնի դարձաւ, որ Փանահ Ալի Ղարաբաղ կը գտնուի: Հրաման արձակուեցաւ որ Փանահ բռնուի եւ յանձնուի, բայց ան, հայ մելիքի պաշտպանութեան տակ, ազատ մնաց:

Նատիր շահի սպանութենէն ետք Խորասան բռնագաղթուած Ջաւանշիրները եւ քոչուոր Օթուզիքի (երեսուներկու) ու Քեպիրլի ցեղերը վերադարձան Արցախի սահմանները:

Փանահ Ալի իրեն ենթարկեց թուրքմէն քոչուոր շարք մը ցեղեր եւ սկսաւ յարձակումներ գործել շրջակայ բնակավայրերուն վրայ: Աւազակային արշաւանքները հասան մինչեւ Շաքի եւ Նախիջեւան: Կողոպտուած աւարը ան կը բաժնէր իր զինակիցներուն, եւ փոխարէնը անոնցմէ զինուորական նոր ուժեր կը հաւաքագրէր:

Փանահ Ալի դաշնակցեցաւ Քեպիրլի ցեղին հետ եւ ամուսնացաւ ցեղապետի աղջկան հետ: Քեպիրլիները մեծ աջակցութիւն ցոյց տուին անոր:

Ատիլ շահին կողմէ Ատրպատականի սարտար նշանակուած Ամիր Ասլան խան Աֆշար իր անունով ձի, սուր եւ նուէրներ ուղարկեց Փանահ Ալիի եւ փափաք յայտնեց տեսնուելու հետը: Հանդիպման ընթացքին Ամիր Ասլան խան Փանահ Ալիէն պահանջեց հպատակիլ Ատիլ շահին: Փանահ Ալի, տեսնելով որ սարտարը իրմէ շատ աւելի ուժեղ է եւ հարկադրուելու պարագային իր թշնամիները եւ դրացի խաները կ՛օգտուին, հնազանդութիւն յայտնեց:

Փանահ Ալի յետոյ նամակ եւ նուէրներ ուղարկեց սարտարին եւ իր հաւատարմութիւնն ու հնազանդութիւնը յայտնեց Ատիլ շահին:

Ամիր Ասլան խան Փանահ Ալիի հաւատարմութեան հաւաստիքը փոխանցեց Ատիլ շահին: Շահը, գոհ մնալով, Փանահ Ալիի խանութեան տիտղոս շնորհեց եւ Ղարաբաղի կառավարիչ նշանակեց: Խանութիւնը Փանահ Ալիի շնորհուեցաւ 1748 թուակիր արքայական ռաղամով (շահական հրովարտակ): Ատիլ շահ Փանահ Ալի խանի ուղարկեց նաեւ պարգեւներ` թանկագին խալաթ (կը նշանակէ պարգեւատրուած հագուստ), ոսկեզօծ թամբով ձի, սուր եւ թանկագին քարերով զարդարուած ոսկեղէն:

***

Փանահ Ալի խան առաջին հերթին որոշեց Արցախի մէջ ամրապնդուիլ եւ ռազմագիտական յենակէտեր ունենալ:

Այս նպատակով ալ ան Կուր գետին մօտ, Քեպիրլի մահալի Պայաթ աւերակ աւանին մօտ 1748¬ին ձեռնարկեց բերդի կառուցման: Պայաթ Ղարաբաղի խանութեան մայրաքաղաք հռչակուեցաւ, խոր խրամատով շրջափակուեցաւ եւ պարսպապատուեցաւ: Հոն բնակութիւն հաստատեցին Փանահ Ալի խան եւ իր ընտանիքը, մերձաւորներ, ցեղակիցներ եւ մինչեւ Թաւրիզէն ու Արտապիլէն վերաբնակիչներ:

Արցախի մելիքները զգացին վտանգը եւ որոշեցին չէզոքացնել քոչուոր տիրակալը: Միաժամանակ, Փանահ Ալի խանի հակառակորդները եւ յատկապէս Օթուզիքի ցեղախումբը սկսան պայքարիլ Փանահ Ալի խանի տիրապետութեան դէմ:

Ստեղծուած կացութեան առջեւ Գիւլիստանի մելիք Յովսէփ, Ջրաբերդի մելիք Ալլահ Ղուլի Սուլթան եւ Օթուզիքի ցեղախումբի պետերը միաբանեցան եւ նամակ ուղարկեցին Շիրվանի կառավարիչ Հաճի Չելեպիի: Նամակին մէջ անոնք կը գրէին որ Փանահ Ալի խան Ղարաբաղի տիրելով ամրոց կառուցած է եւ կը ջանայ զօրանալ ու ամրապնդուիլ: Նամակը կ՛եզրափակէին ըսելով որ եթէ անփութութիւն թոյլ տրուի, հետագային անոր դէմ պայքարիլը դժուար պիտի ըլլայ:

Հաճի Չելեպի Շիրվանշահներու տոհմէն էր: Շիրվանշահ (պարսկերէն` առիւծային թագաւոր) տոհմանունը կը կրէին Շիրվանի կառավարիչները: Շիրվանշահ երեք տուներ իշխած են Շիրվանի մէջ, իբրեւ մայրաքաղաք ունենալով հայաշատ Շամախին եւ հետագային` Պաքուն: Շիրվանշահերը պարսկական մշակոյթի եւ դպրութեան հովանաւորներ էին:

Հաճի Չելեպի ընդառաջեց, զօրք հաւաքագրեց եւ ուղարկեց Փանահ Ալի խանի դէմ: Գիւլիստանի ու Ջրաբերդի մելիքութիւններու ուժերը եւ թուրքմէն Օթուզիքի ու քոչուոր ցեղային այլ կռուողներ միացան Շիրվանէն հասնող ուժերուն եւ յարձակեցան Պայաթի վրայ: Հաճի Չելեպի անձնապէս ժամանեց Պայաթ եւ ստանձնեց յարձակող ուժերու հրամանատարութիւնը:

Փանահ Ալի խան իր հետեւորդներով ամրացաւ Պայաթ բերդին մէջ եւ սկսաւ դիմադրութիւն ցոյց տալ:

Կռիւները սաստկացան: Հայ մելիքներու, Շիրվանի խանութեան եւ Օթուզիքիներու ուժերը իրերայաջորդ յարձակումներ շղթայազերծեցին, բայց մեծ կորուստներ կրեցին եւ չյաջողեցան որեւէ արդիւնքի հասնիլ:

Ի վերջոյ Հաճի Չելեպի քակեց Պայաթի պաշարումը եւ ճամբայ ելաւ դէպի իր երկիրը: Ճանապարհին ան ըսաւ. «Փանահ Ալի մինչեւ հիմա դրամ էր առանց գիրի. մենք եկանք եւ գիրեր տուինք անոր»: Առածի վերածուած այս խօսքը կը նշանակէր որ անյաջող արշաւանքը աւելի եւս ամրապնդեց Փանահ Ալիի իշխանութիւնը, աւելի բարձր դիրք տուաւ անոր:

***

Պայաթ բերդը այլեւս չէր կրնար բաւարարել Փանահ Ալի խանը: Անոր հիմնական նպատակն էր տէր դառնալ լեռնային Արցախի եւ իր բազմահազար ոչխարներու հօտերուն համար հարուստ արօտավայրեր ձեռք ձգել:

Շահբուլաղ ամրոցը

Փանահ Ալի խան իր քոչուոր ցեղակիցներով Պայաթէն տեղափոխուեցաւ Վանքասարի հարաւային ստորոտը, Տիգրանակերտի աւերակներուն եւ Շահբուլաղի վարար աղբիւրներուն մօտ, ուր ձեռնարկեց ամրոցի կառուցման:

Շահբուլաղ պարսկերէն կը նշանակէ թագաւորի աղբիւր: Հին անունը Թառնագիւտ է, որ բաղկացած է «թառիլ» եւ «գիւտ» բառերէն, որովհետեւ աւանդութեան համաձայն Աղուանքի Վաչագան թագաւոր հոն մատուռ կառուցած եւ ճգնած է, այսինքն տատրակի պէս թառած է հոն:

Խաչենի մելիքութեան սահմանին մօտ, Տիգրանակերտի աւերակներուն վրայ, Շահբուլաղի պարսպապատ ամրոցը, կրաքարէ եւ չափաքարէ պատերով, ունի ուղղանկիւն յատակագիծ. պատերը եւ աշտարակները օժտուած են հրացանաձգութեան եւ դիտարկման համար բացուածքներով: Ամրոցին կից մզկիթն է:

Շահբուլաղ Ղարաբաղի խանութեան մայրաքաղաք դարձաւ: Ամրոցին շուրջ կառուցուեցան տուներ, մզկիթներ, բաղնիքներ եւ շուկայ:

 

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )