Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ

Դիզակի Մելիք Եսայի Մելիք Եգանեան`
Արդարադատ Կառավարիչ Եւ Քաջ Պատերազմիկ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Փանահ Ալի Խանի Իշխանութեան Տարածումը
Դէպի Գանձակ Եւ Սիւնիք

Մելիք Եգանեաններու տոհմական ապարանքը Տող գիւղին մէջ

Դիզակի Մելիք Եգանի երէց որդի մելիք Արամ իշխեց մէկ տարի եւ մահացաւ 1745-ին:

Մելիք Արամի կինը յիշուած է իբրեւ խելացի, համարձակ եւ հեղինակաւոր անձ: Ան իբրեւ պատգամաւոր գացած էր Պարսկաստան, Նատիր շահին մօտ, ցաւակցութիւն յայտնելու եւ մխիթարելու համար զայն արքայորդիի մահուան առիթով:

Սգազգեստ ներկայանալով շահին, տիկինը մխիթարական ճառ արտասանած էր, որմէ ետք վեց հազար թուման փիշքէշ մատուցած էր Նատիրի, ըսելով.

«Դուք այնքան ողորմած էիք, որ գնահատելով մելիք Եգան խանի ձեզի մատուցած ծառայութիւնները եւ յարգելով անոր ծերութիւնը, ձեր պապալըղը (հոգեւոր հայր) կոչած էիք զինք: Անոր վախճանէն ետք արժանի էր, որ դուք եւս ձեր բաժինը ստանայիք ձեր հայրացուի ժառանգութենէն: Եւ ես ահա բերի ձեր բաժինը»:

Նատիր շահ, գոհ մնալով, հրամայած էր իր գանձարանէն նուէրին երկու չափով պարգեւներ տալ տիկնոջ, եւ մեծ յարգանքով ճամբու դրած էր զայն:

Տիկինը, Պարսկաստանէն վերադարձին իր ամուսինը գտած էր մահացած: Փանահ Ալիի թելադրութեամբ հայ դաւաճան մը թունաւորած էր զայն:

***

Մելիք Արամի կրտսեր եղբայր մելիք Եսայի դիւցազուն մըն էր: Աւանդութիւնը կ՛ըսէ, որ երբ ան ծնաւ, մանկաբարձ պառաւները նկատեցին որ տղուն աջ ձեռքի մատները գոց էին: Երբ դուռը բացին, տեսան ափին մէջ ամբողջ արիւն էր: Այդ օրուընէ նախագուշակեցին, որ երբ մանուկը մեծնայ, անոր ձեռքով շատ արիւնահեղութիւններ պիտի ըլլան: Այդպէս ալ եղաւ եւ մելիք Եսայի իր ամբողջ կեանքը պատերազմներով անցուց:

Ատիլ շահի անուանով կտրուած դրամներ

Մելիք Եսայի Մելիք Եգանեան երկրի ապահովութեան համար անհրաժեշտ նկատեց կանոնաւոր բանակի եւ ընդհանուր զինուորագրութեան անհրաժեշտութիւնը: Ան տուգանք նշանակեց գիւղացիներուն վրայ, եթէ անոնց զէնքերէն մէկը պակաս ըլլար, կամ եթէ իրենց զէնքերը լաւ չէին պահեր: Ճշդուած օրերուն, երկրագործական աշխատանքներէն ետք, գիւղացի երիտասարդները զինուորական մարզումներու կ՛ենթարկուէին: Անոնք իրենց վրայ ունէին տասնապետներ, յիսնապետներ եւ հարիւրապետներ:

Մելիք Եսայիի օրով ապահովութիւն հաստատուեցաւ երկրին մէջ: Տեղական յիշատակարանի մը մէջ արձանագրուած է. «Անոր ժամանակ մեր երկրին մէջ այնպիսի ապահովութիւն կը տիրէր, որ դեռահաս աղջիկները այգիներու ծառերու տակ նստած կար կը կարէին, հոն կը մնային մինչեւ մութը կը պատէր. հարսները զուգուած, զարդարուած դուրս կու գային տուներէն եւ աներկիւղ կը զբօսնէին լեռներուն վրայ, բոլորովին չմտածելով թէ թուրքը կամ պարսիկը կու գայ, կը յափշտակէ եւ կը տանի զիրենք: Երբ թշնամին կը յայտնուէր, երկրի երիտասարդները զէնքը ձեռքերնին միշտ պատրաստ էին անոր հանդիպելու համար»:

Մելիք Եսայի խստապահանջ ու արդարադատ կառավարիչ էր: Գիւղացիներու միջեւ վէճերը անձնապէս կը լուծէր եւ անարդարներն ու չարագործները անխնայ կը պատժէր: Մեղաւորներ անկարող էին անոր ձեռքէն ազատելու. ոչ կաշառք եւ ոչ ալ միջնորդական բարեխօսութիւն կ՛ընդունէր: Ոճրագործներ խեղդամահ կը սպաննուէին. գողերու ձեռքը կը կտրէին, իսկ այլ չարագործներ ալ կը կուրացուէին: Ամբողջ Դիզակ կը դողար մելիք Եսայիէն: Նոյնիսկ կիներ վէճ ու կռիւ բարձրացնել չէին համարձակեր:

Մելիք Եսայի ռազմական բարձր կարողութիւններ ունէր եւ յիշատակարաններ կ՛ըսեն որ պատերազմներու ժամանակ անոր հրամանատարութեան տակ զօրքը թատրոն խաղալու նման փայլուն յաղթանակներ կ՛արձանագրէր:

***

Մելիք Եսայի Մելիք Եգանեան, Նատիր շահի սպանութենէն ետք, ի տես Պարսկաստանի մէջ տիրող անիշխանութեան, խռովութիւններուն եւ ներքին պատերազմներուն, պարսկական արքունիքին հետ կապերը խզեց եւ պարսիկ հարկահաններն ալ վռնտեց:

Փանահ Ալի խան առիթը օգտագործելով Ատիլ շահը դրդեց մելիք Եսայիի դէմ:

Ատիլ շահ Ղարադաղի կառավարիչ Քազըմ խանի հրամայեց արշաւել Դիզակի վրայ եւ պատժել մելիք Եսային:

Ղարադաղ (թրքերէն` սեւ լեռ), Ատրպատականի հիւսիսը, կ՛ընդգրկէ Մեծ Հայքի Փայտակարան նահանգի Պարսպատունիք գաւառը եւ Դիզակէն բաժնուած է Արաքս գետով: Շրջանը կոչուած է նաեւ Արասպարան (Արաքսի ափեր): Բնակիչները հայեր էին եւ քոչուոր թուրքեր` Ղարադաղլու, Չելեպիանլու, Պեկտիլու, Հաճի Ալիլու, Հոսէյնաքլու, Հասանպէկլու, Իլիասխանլու, Թոխմաքլու եւ Պայպուրտլու:

Քազըմ խան Ղարադաղլու 1748-ին կազմաւորեց Ղարադաղի խանութիւնը, իբրեւ կեդրոն ունենալով Ահար աւանը: Ղարադաղլուները թափառող տերվիշներու սերունդ կը նկատուէին: Անոնց ցեղապետ Խալիֆէ-ի Անսար ԺԶ. դարու կէսերուն Ղարադաղի հաքիմ եւ Շիրվանի կուսակալ եղած էր: Ղարադաղլու ցեղապետները մեծ ազդեցութիւն ունէին պարսկական արքունիքին մէջ:

Քազըմ խան Ղարադաղլու մեծ զօրքով անցաւ Արաքսը եւ ներխուժեց Դիզակ: Նոյն օրերուն Փանահ Ալի խան քանի մը հազար կռուողներով միացաւ Քազըմ Խանի:

Մելիք Եգանեաններու տոհմական ապարանքը Տող գիւղին մէջ

Քազըմ Խանի եւ Փանահ Ալի խանի զօրքերը պաշարեցին Տողը, ուր կատաղի դիմադրութեան հանդիպեցան: Շրջակայ լեռներու խիտ անտառներուն մէջ թաքնուած հայ կռուողները անակնկալ յարձակումներով ջարդեցին թուրքերը:

Ստեղծուած կացութեան առջեւ Քազըմ խան քակեց Տողի պաշարումը եւ իր զօրքի մնացորդները հաւաքելով ու Արաքսը անցնելով վերադարձաւ Ղարադաղ:

Յաջորդ տարի Քազըմ խան աւելի մեծ զօրքերով ներխուժեց Դիզակ: Փանահ Ալի խան կրկին միացաւ անոր: Անոնց բոլոր ջանքերը` նուաճելու մելիք Եսային, ապարդիւն անցան:

Այնուհետեւ Փանահ Ալի խան երկար պատերազմեցաւ մելիք Եսայիի դէմ, բայց չյաջողեցաւ ընկճել զայն:

Փանահ Ալի խան ի վերջոյ ստիպուած հաշտուեցաւ մելիք Եսայիի հետ եւ որոշեց բարեկամական միջոցներով ոչնչացնել զայն:

***

Իրան կատարեալ քաոսի մատնուած էր: Աֆղանական Տուրանի (մարգարիտ) ցեղախումբի պետ Ահմէտ խան Տուրանի հզօր կայսրութիւն ստեղծեց, որ կը տարածուէր Իրանի արեւելքէն մինչեւ Կեդրոնական Ասիա եւ հիւսիս-արեւմտեան Հնդկաստան: Ատիլ շահին դէմ ապստամբութիւններն ու խռովութիւնները սաստկացան: Խորասանի քիւրտերը մերժեցին ճանչնալ շահին իշխանութիւնը: Թաւրիզի բնակիչները ապստամբեցան, բայց զանգուածաբար սուրի քաշուեցան:

Ատիլ շահ բռնութիւնները սաստկացուց: Նատիր շահի մեծ գերդաստանի արական սեռի բոլոր շառաւիղները սուրի քաշուեցան: Ատիլ շահ նաեւ հրամայեց հանգուցեալ շահի կիներուն եւ որդիներու կիներուն որովայնները պատռել, որպէսզի անոնք ժառանգորդներ չծնէին, որոնք երբեւիցէ կրնային յաւակնիլ իշխանութեան:

Այնուհետեւ շահը ջախջախեց Մազանտարանի տիրակալ Ղաջարներու ցեղապետ Մոհամէտ Հասան խանը:

Ատիլ շահ Խորասանի աֆղանական զօրքը իր եղբայր Իպրահիմ Միրզայի հրամանատարութեան տակ ուղարկեց Իրաք-է Աճամ` իբրեւ պէյլէրպէկի: Սակայն Իպրահիմ Միրզա ապստամբեցաւ եղբօր դէմ: Շահը իսլամացած վրացի Զոհրապ խանը ուղարկեց եղբօր դէմ, հրամայելով սպաննել Իպրահիմ Միրզան: Զոհրապ խան սպասեց յարմար առիթի: Իպրահիմ Միրզայի լուր տրուեցաւ, որ Զոհրապ խան շահէն հրաման ստացած է զինք սպաննելու: Օր մըն ալ, բաղնիքի մէջ լոգնալու ժամանակ Իպրահիմ Միրզա յարձակեցաւ Զոհրապ խանի վրայ եւ սպաննեց զայն:

Իպրահիմ Միրզա, իր կողքին ունենալով Ատրպատականի սարտար Ամիր Ասլան խանը, 1748 յունիսին ապստամբութիւն բարձրացուց: Երկու եղբայրներուն միջեւ գլխաւոր ճակատամարտը տեղի ունեցաւ Սուլթանիէի եւ Զանջանի միջեւ, Սամանարխի մէջ: Ատիլ շահ պարտուեցաւ եւ փախաւ Թեհրան: Թեհրանի կառավարիչը Ատիլը յանձնեց Իպրահիմ Միրզայի: Ատիլ շահ կուրացուեցաւ եւ քանի մը օր վերջ սպաննուեցաւ:

Իպրահիմ Միրզա 6 յուլիս 1748-ին ինքզինք շահ հռչակեց: Սակայն շուտով իրեն հաւատարիմ նկատուող աֆղանական զօրքը ապստամբեցաւ եւ 24 սեպտեմբեր 1748-ին ան սպաննուեցաւ:

Իպրահիմ Միրզայի յաջորդեց Նատիր շահի թոռ եւ Ռըզա Ղուլի Միրզայի որդի Շահրոխ, որուն մայրը` Ֆաթմէ Սուլթան Պեկում Սեֆեւիներու տունէն էր, շահ Թահմասպ Բ.ի քոյրը: Շահրոխ շահ 1750 յունուարին գահընկէց եղաւ եւ կուրացուեցաւ: Գահ բարձրացաւ Սիւլէյման Բ., որ իշխեց երկու ամիս եւ կուրացուեցաւ, որմէ ետք կուրացուած Շահրոխ շահ վերադարձաւ իշխանութեան:

Իշխանութեան համար բոլորը կը կռուէին բոլորին դէմ: Հիմնական պայքարը կեդրոնացաւ Քերիմ խան Զանտի, Ազատ խան Ղիլզայիի եւ Մոհամէտ Հասան Ղաջարի միջեւ, որոնք իրենց հակակշիռը հաստատեցին Իրանի մեծ մասին վրայ: Իսկ Ֆաթհ Ալի խան Աֆշար ցեղախումբին պետը դարձաւ եւ Ատրպատականի մեծ մասը իր հակակշիռին տակ առաւ:

***

Իրանի խառնակ կացութենէն օգտուեցաւ Ղարաբաղի կառավարիչ Փանահ Ալի խան: Ան կարճ ժամանակի ընթացքին ուժով, նամակներով, սուրհանդակներու միջոցով եւ նաեւ ազգակցական կապերով իրեն հպատակեցուց շատ մը ցեղապետներ: Իր ազգական Տարկեախլուխ բէկ Սարիջալլուն Արտապիլի կառավարիչ նշանակեց: Իր հայեցողութեամբ Գանձակի խաներու յետնորդներէն կառավարիչներ նշանակեց, իսկ իրեն համար անբաղձալի անձերը պաշտօնէ հեռացուց: Որոշ նահանգներու խաներու եւ ցեղապետներու որդիներն ու կիները իբրեւ պատանդ Շահբուլաղ ամրոց տեղափոխուեցան:

Փանահ Ալի խան Գանձակի խանութիւնը իր հակակշիռին տակ առնելէն ետք որոշեց տիրանալ Երեւանի ու Նախիջեւանի խանութիւններուն:

Ղարադաղի լեռները

Փանահ Ալիի հրոսակախումբերը արշաւանքի սկսան դէպի արեւմուտք ու հարաւ` Նախիջեւանի եւ Ղարադաղի խանութիւններուն դէմ, դէպի Տաթեւի, Սիսիանի, Ղափանի եւ Մեղրիի մահալները: Այնուհետեւ անոնք շարժեցան դէպի հիւսիս եւ նուաճեցին Թարթառ գետի ափերուն բանակած Քոլանի ցեղախումբը: Նախիջեւանի Քանկարլու ցեղախումբին մէկ մասը հպատակութիւն յայտնեց Փանահ Ալի խանի: Այնուհետեւ Ղարաբաղի խանին իրենց հպատակութիւնը յայտնեցին Վրաստանի սահմաններուն վրայ կեդրոնացած Տեմիրչի Հասանլու եւ Ճինլի ցեղախումբերը:

Փանահ Ալի խան Ղարադաղի խանութենէն անջատեց Մեղրիի մահալը, Նախիջեւանի խանութենէն` Տաթեւի ու Սիսիանի մահալները, իսկ Զանգեզուրի ու Ղափանի մահալները հանեց Թաւրիզի պէյլէրպէկիի ենթակայութենէն:

Քոլանի թափառաշրջիկները իրենց խաշինքներով ամարանոց կը բարձրանային Կէօքչա մահալ` Գեղամայ, Արեգունի, Սեւանի, Արեւելեան Սեւանի եւ Վարդենիսի լեռները: (Աւանդութեան համաձայն Լենկթիմուր Սեւանայ լիճը կոչած է Կէօքչա, որ կը նշանակէ` գեղեցիկ է: Պարսիկներ զայն կոչած են Դարիա շիրին` լիճ անուշահամ): Քոլանի քոչուորները հպատակեցնելէն ետք Փանահ Ալի խան Կէօքչա մահալը խլեց Երեւանի խանութենէն:

Նախիջեւանի Շահկերտ գիւղին հայերը, որոնք պղնձագործներ էին, Հայտար Ղուլի խանի դէմ հերոսական դիմադրութենէ ետք ընկճուեցան եւ հալածուեցան: Անոնցմէ շատեր ստիպուած հեռացան եւ Ղափանի մէջ բնակութիւն հաստատեցին:

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )