Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ

Ռուսաստանէն` Օգնութեան Նոր Խոստումներ
Եւ Հալիձորի Ու Մեղրիի Յաղթանակները

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Եսայի Կաթողիկոսի Եւ
Դաւիթ Բէկի Վախճանումը

Կովկասի ռուսական զօրքերու հրամանատար եւ մերձկասպեան շրջաններու գործերու կառավարիչ զօրավար Վասիլի Տոլկորուքիի Պետերբուրգ ուղարկած 11 մայիս 1727-ի զեկուցագիրին հիման վրայ Ռուսաստանի գերագոյն գաղտնի խորհուրդը կարգադրեց հնարաւորին չափ զօրք կուտակել,  գործողութեան պատրանք ստեղծել եւ հայերը ոգեւորել Ռուսաստանի նկատմամբ սրբազան յոյսով: Կը պահանջուէր ամէն կերպ համոզել հայերը, որ անսասան կանգնին թուրքերուն դէմ եւ տեղի չտան:

Որոշուեցաւ Տոլկորուքիի կողմէ Պետերբուրգ ուղարկուած հայ պատուիրակները յուսադրել, ապա վերստին ուղարկել զօրավարին մօտ: Զօրավարն ալ իր կարգին պիտի յուսադրէր պատուիրակները, ուղարկէր Արցախ, ժողովուրդին մէջ Ռուսաստանի նկատմամբ յոյսը ամուր պահելու համար:

Այս ժամանակ, 17 մայիս 1727-ին մահացաւ Եկատերինա Ա. կայսրուհի եւ անոր յաջորդեց Պետրոս Մեծի թոռ եւ Ալեքսի Պետրովիչի որդի Պետրոս Բ.:

Տոլկորուքիի ուղարկուած 15 օգոստոս 1727-ի հրամանագիրին մէջ կ՛ըսուէր. «Դուք պէտք է ի կատարումն մեր նախկին հրամանագիրներու, այնտեղ, որքան հնարաւոր է, մեր զօրքերէն հաւաքէք եւ մտցնէք Պարսկաստան, որպէսզի այդպիսով այնտեղ գործողութիւններու տեսք տաք եւ հայերը ոգեշնչէք մեզի հանդէպ եղած յոյսով: Իրավիճակէն մեկնելով, ինչ որ օգտակար է մեզի եւ կը համապատասխանէ մեր շահերուն` լաւագոյն ձեւով ըրէք:… Եւ ներկայիս անհրաժեշտ է ամէն կերպ ամրացնել հայերը, որպէսզի անոնք թուրքերու դէմ ամուր կանգնին եւ չենթարկուին, անոնց յոյս ներշնչող տեսարաններ սարքեցէք ցոյց տալով թուրքերու թուլութիւնը, եւ որ շուտով կրնայ առիթ ներկայանալ մեր կողմէ ուժեղ օգնութիւն ստանալու եւ համատեղ գործելու համար… մենք նման յուսադրումով հայերը, որոնց դուք հոս էիք ուղարկած, ետ կ՛ուղարկենք ձեր մօտ, իսկ դուք ալ զանոնք ուղարկեցէք իրենց հայրենակիցներուն մօտ»:

Արցախցիք եւ սիւնեցիք, քաղաքական նման խարդաւանքներէն անտեղեակ, հերոսաբար կը կռուէին օսմանեան կանոնաւոր զօրքերուն դէմ:

***

Հալիձորի բերդ

Մինչ Արցախի մէջ կենաց-մահու գօտեմարտեր կը մղուէին, անդին Սիւնիքի մէջ Դաւիթ Բէկի զօրքերը իրերայաջորդ յաղթանակներ կ՛արձանագրէին:

Արդարեւ, Հալիձորի բերդին մէջ պաշարուած Դաւիթ Բէկի ջոկատները 1727 մարտին հերոսական հակայարձակողականով խուճապային փախուստի մատնեցին մեծ կորուստներ կրած օսմանեան զօրքը:

Հալիձորի ճակատամարտէն ետք հայկական ուժերը թուրքերէն ազատագրեցին Կապանը եւ զանոնք քշեցին դէպի Մեղրի:

Հայկական ուժերու յաղթանակը փոխեց ռազմական գործողութիւններու ընթացքը:

Օսմանեան բանակը, նահանջելով, պաշարեց Մեղրին:

Մեղրի հայկական սահմանամերձ կարեւոր ամրութիւն էր եւ ունէր 400 հոգինոց կայազօր: Մեղրեցիներու հրամանատարներն էին Կոստանդին, Յովհաննէս, Սարի եւ Առաքել: Կայազօրի հրամանատարութիւնը որոշեց զինել բոլոր մեղրեցիները` տղամարդ եւ կին:

Հինգ օր տեւած կռիւներէ ետք թուրքեր զօրաւոր գրոհով մը հասան Մեղրիի Փոքր թաղը:

Հայկական զօրքերը, Մխիթար Սպարապետի եւ Տէր Աւետիսի հրամանատարութեամբ, շարժեցան դէպի Մեղրի: Տեղացիներէ բաղկացած ջոկատ մը աննկատելի թափանցեց քաղաք:

Մեղրեցիք գիշերային հակագրոհով մը անսպասելիօրէն մտան թշնամի բանակին մէջ, սուինամարտեր մղելով ծանր կորուստներ պատճառեցին թուրքերուն եւ լուսադէմին վերադարձան ելման դիրքեր:

Արաքս գետի միւս ափին թրքական ստուար զօրամասեր տեղաբաշխուած էին: Օսմանեան զօրքերու միաւորումը կանխելու համար հայկական ուժերը յարձակման անցան: Անակնկալի գալով` թուրքեր շարժեցան դէպի Մեղրիի կիրճը, ուր դարանակալ կը սպասէին հայերը: Թուրքեր շարժեցան դէպի Արաքս գետ: Հայկական զօրքերը հետապնդեցին թշնամին եւ ջախջախիչ հարուած հասցուցին անոր:

Այնուհետեւ թրքական զօրախումբեր Բարգուշատէն շարժեցան դէպի Տաթեւ, բայց հայկական ուժերը գիշերային յարձակումով մը նահանջի մատնեցին զանոնք:

***

Դաւիթ Բէկ համոզուած էր որ ռուսերէն օգնութիւն պիտի չգայ, եւ պարսից շահ Թահմասպ Բ.ի հետ համաձայնութիւն կնքած էր: Շահը ճանչցած էր Դաւիթ Բէկի իշխանութիւնը եւ իրաւունք տուած էր անոր դրամ հատելու  դրամին մէկ կողմը գրուած էր շահ Թահմասպի անունը, միւս կողմը` «Քրիստոսի ծառայ Դաւիթ»:

Շահ Թահմասպ Բ. Դաւիթ Բէկի իշխանութիւնը կը ճանչնար Սիւնիքի, ինչպէս նաեւ Արաքսի ձախ ափին գտնուող Ղարադաղի եւ Զանգեզուրի լեռներու արեւմտեան կողմը գտնուող Նախիջեւանի մէջ: Շահին հրամանով, թրքական արշաւանքը դիմագրաւելու համար պարսիկ կառավարիչները պարտաւոր էին զինուած օժանդակութիւն ցուցաբերել Դաւիթ Բէկի:

Մեղրի

Արաքսի ամբողջ հովիտը թուրքերէն ազատագրելու նպատակով Դաւիթ Բէկ գնաց Մեղրի, իսկ Մխիթար Սպարապետն ու Տէր Աւետիսը ուղարկեց Օրդուբադ:

Հայկական զօրքերը Օրդուբադի մէջ կոտորեցին թրքական ուժերը: Նոյն ժամանակ Օրդուբադ հասաւ Դաւիթ Բէկ: Թուրքեր սկիզբը կարծեցին որ պարսկական բանակը կու գայ եւ պատրաստուեցան պատերազմի, բայց տեսնելով Դաւիթ Բէկը` փախուստի դիմեցին: Մխիթար Սպարապետ եւ Տէր Աւետիս հետապնդեցին թշնամին եւ գրաւեցին Ագուլիսը:

***

Օսմանեան բանակի հրամանատարութիւնը, համոզուած` որ զէնքի ուժով անհնար է ընկճել լեռնական հայերը, որոշեց կաշառել Գանձասարի Եսայի կաթողիկոսը: Սակայն ազգին եւ հայրենիքին նուիրեալ հայրապետը կտրականապէս մերժեց թուրքերուն առաջարկը:

Օսմանեան բանակը 1728-ի գարնան լայնածաւալ յարձակման անցաւ Սիւնիքի եւ Արցախի ուղղութեամբ:

Այս նոյն ժամանակ մահացաւ Դաւիթ Բէկ եւ այնուհետեւ Սիւնիքի զինուորական ղեկավարութիւնը անցաւ Մխիթար Սպարապետի:

***

Հայ ազատագրական շարժման մեծ երախտաւոր Եսայի կաթողիկոս Հասան Ջալալեան վախճանեցաւ 1728-ին:

Եսայի կաթողիկոսին մահը ծանր կորուստ եղաւ հայ ազգին համար: Հայրենանուէր հայրապետը անդրդուելի ուղղամտութեամբ եւ հաւատարմութեամբ հովուած էր ժողովուրդը, անխոնջ կամքով կազմակերպած էր ազատագրական պայքարը եւ իր հեղինակութիւնն ու իշխանութիւնը ի գործ դրած էր մելիքներու ուժերը համախմբելու եւ պարսկական ու օսմանեան բռնատիրութիւնը դիմակալելու համար: Իսրայէլ Օրիի հետ միասին ան ձեռնամուխ եղած էր հայոց ազատագրութեան իրագործման:

Գանձասար

Եսայի կաթողիկոս հովուապետ էր, զօրավար, պատմագիր եւ մատենագիր: Գանձասարի վանքին մէջ ան աղօթք կը բարձրացնէր առ Աստուած հայ ազգի փրկութեան համար, եւ միաժամանակ արցախեան պաշտպանական բանակի յաղթական առաջնորդն էր եւ իրադարձութիւններու պատմիչը` իբրեւ դէպքերու գլխաւոր մասնակից ու ականատես: Ան ամենայն մանրամասնութեամբ գրի առած է բոլոր դէպքերն ու իրադարձութիւնները, գալիք սերունդներուն յանձնելով ժամանակի կարեւոր անցքերը:

Իբրեւ պատմիչ Եսայի կաթողիկոս կարեւոր տեղ կը գրաւէ հայ մեծ հեղինակներու շարքին: Սկզբնաղբիւրի արժէք ունին ԺԷ.-ԺԸ. դարերու պատմութիւնը ներկայացնող անոր «Պատմութիւն համառօտ Աղուանից երկրի» աշխատութիւնը եւ Խաչենի շարք մը եկեղեցիներու ու խաչարձաններու բազմաթիւ արձանագրութիւններ պարունակող տետրը:

«Պատմութիւն համառօտ Աղուանից երկրի» աշխատութիւնը լոյս տեսած է 1839-ին, Շուշիի մէջ, Բաղդասար մետրոպոլիտ Հասան Ջալալեանի նախաձեռնութեամբ, «Պատմութիւն կամ յիշատակ ինչ-ինչ անցից դիպելոց յաշխարհին Աղուանից ի թուականին հայոց 1160, իսկ ի թուականին տեառն մերոյ Փրկչին Յիսուսի 1711» վերնագիրով: Երկրորդ անգամ տպուած է Երուսաղէմ, 1868-ին, «Պատմութիւն համառօտ Աղուանից երկրի» վերնագիրով:

Րաֆֆի կը գրէ. «Այդ երեւելի հոգեւորականը, որ իր ժամանակի անցքերի ոչ միայն ականատեսը, այլ գլխաւոր գործիչն էր, օրագրութեան ձեւով գրեց բոլոր անցքերի մանրամասն եւ ընդարձակ պատմութիւնը: 1839-ին Բաղդասար մետրոպոլիտը Շուշի քաղաքում տպագրել տուեց այս պատմութիւնը, բայց սաստիկ համառօտած եւ անխնայ կերպով կրճատած: Մենք աւելորդ ենք համարում բացատրել, թէ ի՞նչ նպատակով է կատարել հանգուցեալ մետրոպոլիտը այդ գրականական սպանութիւնը, միայն այսքանը կ՛ասենք, որ Եսայի կաթողիկոսի պատմութեան իսկականը շատ ընդարձակ է եղել, ինչպէս երեւում է այդ մեր ձեռքը հասած մի գրչագիր օրինակից, որը դժբախտաբար կիսով չափ փտած է: Ցանկալի կը լինէր, որ գտնուէր այդ աշխատութեան ամբողջը, եւ դա առատ նիւթ կը տար մեր նոր պատմութեանը»:

Եսայի կաթողիկոսի պատմութեան ամբողջական բնագիրը չէ գտնուած:

Եսայի կաթողիկոս առաջինը ընդօրինակած է Գանձասարի վիմագիրերը: Գանձասարի,  Խաթրավանքի, Դադիվանքի եւ բազմաթիւ այլ արձանագրութիւններ ներկայացնելով, ան այդ արձանագրութիւններու հիման վրայ կու տայ Ծարի իշխանական տան տոհմաբանութիւնը:

Եսայի կաթողիկոսի ընդօրինակած արձանագրութիւնները 1842-ին Էջմիածնի մէջ հրատարակած է Յովհաննէս եպիսկոպոս Շահխաթունեանց:

«Պատմութիւն համառօտ Աղուանից երկրի» երկը լոյս տեսած է նաեւ ֆրանսերէն` 1876-ին, վրացերէն` 1971-ին եւ ռուսերէն` 1989-ին:

***

Եսայի կաթողիկոսի վախճանումէն ետք, Արցախի սղնախներու ղեկավարներէն ոմանք, հետագայ դիմադրութիւնը անիմաստ համարելով, իրենց զինական ուժերով տեղափոխուեցան Ռուսաստան, հայրենիքի ազատագրութեան հեռանկարը կապելով հետագայ իրադարձութիւններու նպաստաւոր շրջադարձի հետ:

Ռուսաստան տեղափոխուած արցախցիք բարձր դիրքերու հասան եւ փորձեցին այդ ճանապարհով օգնել հայրենիքի փրկութեան գործին:

Ռուսաստանի մէջ կազմաւորուեցան հայկական հեծեալ ջոկատներ` Սարգիս Գիլանենցի, Լազար Խրիստոֆորովի եւ այլոց գլխաւորութեամբ:

Հայկական հեծեալ զօրքին միացան նաեւ Կամենեցէն 23 հայեր` Գրիգոր Ստեփանեանի գլխաւորութեամբ:

Ռուսական կառավարութիւնը հայերուն համար իբրեւ բնակութեան վայր տրամադրեց Ղզլարը, Ռուսաստանի հարաւային սահմանները քրիստոնեայ հայերով ամրապնդելու նպատակով:

Պարսից շահ Թահմասպ Բ. յամառօրէն սկսաւ պահանջել իրեն յանձնել պարսկահպատակ հայերը, բայց ռուսական կառավարութիւնը մերժեց:

***

Աւան իւզպաշի եւ եղբայրը` Թարխան իւզպաշի 1728-ի վերջաւորութեան մեկնեցան Պաքու, ռուսական հրամանատարութենէն օգնութիւն ստանալու յոյսով:

Ակնկալուած օգնութիւնը չստանալով` Աւան իւզպաշի վերադարձաւ Արցախ, իսկ Թարխան իւզպաշի մեկնեցաւ Պետերբուրգ, արքունիքէն օգնութիւն խնդրելու:

Աւան եւ Թարխան իւզպաշիներ ռուսական բանակի հայկական հեծեալ ջոկատներուն մէջ ծառայութեան մտան:

Ռուսական կառավարութիւնը հիւսիսային Կովկասի մէջ իբրեւ կալուած Աւան իւզպաշիի նուիրեց Արցախէն գաղթած հայերով բնակուած ինը գիւղ:

 

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )