Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ. Ջրաբերդի Եւ Գիւլիստանի Նուաճումը

Դալի Մահրասա, Թիւլի Արզուման Եւ Չալաղան Իւզպաշի`
Ժողովրդային Դիմադրութեան Առաջնորդներ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Ջրաբերդ

Ղարաբաղի Փանահ Ալի խան, Ջրաբերդի եւ Գիւլիստանի մելիքութիւններուն վրայ իրերայաջորդ փոքր յարձակումներէ ետք, մեծ ուժերով քալեց Ջրաբերդ ամրոցին վրայ:

Ղարաբաղի խանի մեծաթիւ զօրքի յարձակման պայմաններուն տակ մելիք Հաթամ ժողովուրդը եւ բերդապահ զօրքը հաւաքելով ամրացաւ Ջրաբերդ ամրոցին մէջ եւ պատրաստուեցաւ դիմադրութեան:

Ջաւանշիր, Քեպիրլի, Օթուզիքի եւ Եիրմիտէօրթ քոչուոր ցեղերու կռուող ուժերէն բաղկացած Ղարաբաղի հեծելազօրքը Թարթառ գետի ափերէն յառաջանալով եւ դժուարանցանելի կածաններէ անցնելով հասաւ Ջրաբերդ: Սկսան կատաղի կռիւներ:

Թշնամի գերազանց ուժին առջեւ մելիք Հաթամ վճռեց ժողովուրդն ու կռուող ուժերը դուրս բերել ամրոցէն եւ դուրսէն շարունակել պատերազմական գործողութիւնները:

Մելիք Հաթամի գլխաւորութեամբ զօրք ու ժողովուրդ դուրս ելան Ջրաբերդէն եւ նահանջեցին դէպի հիւսիս, Գիւլիստան:

Ջրաբերդի կռուող ուժերը Գիւլիստան հասնելէն ետք մելիք Յովսէփի ուժերուն միացան:

Այժմ ամէն ինչ կախեալ էր այն հանգամանքէն, թէ Գիւլիստան ինչպէս պիտի պաշտպանուէր Փանահ Ալի խանի դէմ:

***

Ջրաբերդը գրաւելէն ետք Փանահ Ալի խան հրամանագիր նամակ գրեց Գիւլիստանի մելիք Յովսէփի եւ բացարձակ կերպով անկէ պահանջեց հպատակիլ իրեն:

Փանահ Ալի խանի պատուիրակը Գիւլիստան հասնելով ներկայացաւ մելիք Յովսէփի եւ խանին նամակը անոր յանձնեց:

Մելիք Յովսէփի որդի Բեգլար, որ գոռոզ  ու դիւրաբորբոք երիտասարդ էր, թոյլ չտուաւ որ հայրը պատասխանէ եւ ըսաւ, որ ինք պիտի տայ Փանահ Ալի խանի պատասխանը:

Բեգլար իր սուրը բռնեց խանի պատգամաւորի գլխուն վրայ եւ ստիպեց անոր կուլ տալ բերած հրամանագիրը: Պատգամաւորը սարսափած երբ կուլ տուաւ թուղթի վերջին պատառը, երիտասարդը անոր դառնալով ըսաւ. «Հիմա գնա, ինչ որ կերար այստեղ, անոր արտադրութիւնը… կ՛ըլլայ Փանահ Ալի խանի պատասխանը…»:

***

Գիւլիստան

Փանահ Ալի խան, առանց ժամանակ կորսնցնելու, յարձակեցաւ Գիւլիստանի վրայ:

Պատերազմական գործողութիւնները ընթացան փոփոխական յաջողութիւններով: Փանահ Ալի խան քանի մը անգամ յաղթուեցաւ, բայց ի վերջոյ իր գերազանց ուժերով պարտութեան մատնեց մելիք Յովսէփը:

Ստեղծուած կացութեան առջեւ մելիք Յովսէփ ստիպուած տեղի տուաւ եւ նահանջեց:

Մելիք Յովսէփ եւ մելիք Հաթամ, Շուշիի խանին առջեւ գլուխ չխոնարհեցնելու համար ստիպուած իրենց հետեւորդներով հեռացան Գիւլիստանէն եւ անցան Գանձակի խանութեան սահմանը:

Գանձակի Շահվերտի խան, որ թշնամական յարաբերութիւններ ունէր Փանահ Ալի խանի հետ, ուրախութեամբ ընդունեց երկու մելիքները եւ անոնց ու անոնց հպատակներուն համար բնակութեան տեղեր յատկացուց Շամքոր գետի ափերուն եւ շրջակայ լեռներուն վրայ:

Շահվերտի խան, Ուղուրլու խանի որդին, Ղաջար ցեղէն, բարեսիրտ մարդ էր եւ բարեկամաբար տրամադրուած էր արցախցիներու հանդէպ:

Այսպիսով ջրաբերդցիներու եւ գիւլիստանցիներու ժամանակաւոր համայնք մը կազմուեցաւ Գանձակի շրջանին մէջ: Մելիք Հաթամ եւ մելիք Յովսէփ որոշեցին սպասել յարմար առիթի, Փանահ Ալի խանի դէմ պատերազմը շարունակելու համար:

***

Փանահ Ալի խան թէեւ յաջողած էր Վարանդայի եւ Խաչենի մելիքութիւնները իրեն հնազանդեցնել եւ Ջրաբերդն ու Գիւլիստանը նուաճել, բայց տակաւին կար Դիզակի մելիքութիւնը` հարաւի մէջ, իսկ ժողովրդային դիմադրութիւնը, Արցախի տարբեր շրջաններու մէջ, հետզհետէ կը ծաւալէր:

Ապստամբ հայերը նեղ կացութեան մատնեցին Փանահ Ալի խանը եւ տեւական պաշարման դրութեան մէջ պահեցին Շուշիի բերդը:

Ժողովրդային դիմադրութեան առաջնորդները եղան Դալի Մահրասա, Թիւլի Արզուման եւ Չալաղան Իւզպաշի:

***

Եղիշէ Առաքեալի վանք

Դալի Մահրասա (գիժ աբեղայ), Ջրաբերդի Մեծ Շէն գիւղէն, Եղիշէ Առաքեալի վանքի միաբան Աւագ վարդապետն էր: Մռաւ լերան անտառապատ լանջին գտնուող վանքին մէջ ան կը բնակէր միւս միաբաններէն առանձին, բարձր ապառաժի մը վրայ կառուցուած եւ դէպի անտառախիտ անդունդ նայող աշտարակի մը մէջ: Անդունդին մէջէն կը հոսի Եղիշէ Առաքեալի գետակը:

Դալի Մահրասա իր հերոսական խոյանքներով լեզգիներուն հոգէառ հրեշտակը եւ թուրքերուն սարսափը դարձած էր: Ան իր մոխրագոյն նժոյգին վրայ նստելով կը նետուէր պատերազմի դաշտ: Թուրքեր անոր որոտալից ձայնը երբ լսէին կը փախչէին կռուի դաշտէն:

Եղիշէ Առաքեալի վանքի իր աշտարակի պատերուն վրայ Դալի Մահրասա ծակեր բացած էր, ուրկէ իր շուրջը կը դիտէր եւ հրացան կ՛արձակէր:

Դալի Մահրասայի նուիրուած բանաստեղծութեան մէջ կ՛ըսուի.

«Սարի գլխին տխուր ժպտաց Ղարաբաղի արեւը,
Ջըրաբերդի անտառներին տուաւ վերջին բարեւը:
Զանգակները մենաստանի մելամաղձոտ ղօղանջում,
Աղօթարար սուրբ հայրերին եկեղեցի են կանչում:
Եւ ջերմեռանդ սուրբ հայրերը ահա եկան տաճարը,
Ժամերգութիւնն սկըսեցին` ձեռքին խաչ ու խաչվառը:
Ջերմ աղօթք են նոքա յղում Տէր Աստծուն ողորմած,
Որ Նա փրկի աղէտներից Հայոց ազգը որբացած:

Նայի՛ր ահա այն վիթխարի աշտարակին ահաւոր,-
Խոժոռադէմ կանգնած է նա` իբրեւ տխուր սգաւոր:
Նորա միջին նստած է լուռ մի աբեղայ դառնացած,
Իր միաբան ընկերներից անջատուած ու բաժանուած:
Չէր մասնակից երեկոյեան ժամերգութեան տաճարի –
Բազմախորհուրդ նստած է նա աշտարակում վիթխարի:
Աղօթք, մաղթանք, ժամերգութիւն չէին նորան հրապուրում,-
Նա յուզուած էր, նա այլայլուած… Նա աղօթել չէր կարում:

Ի՛նչպէս, ի՛նչպէս նա աղօթի սրտով յուզուած, վիրաւոր,
Երբ ամեն տեղ լսւում է լաց ու հառաչանք բիւրաւոր:
Ի՛նչպէս նստի մենաստանում նա անտարբեր ու խաղաղ,
Երբ պարսիկը հիմնայատակ կործանում է Ղարաբաղ.
Երբ Փանահ-խան հայ աշխարհի սրտում դրած իր բոյնը,
Օձի նման` թափում է խեղճ հայի գլխին իր թոյնը:
Բաւակա՛ն է… Էլ չի կարող մնալ այստեղ հայր սուրբը –
Նա թողնում է մենաստանը, սրբանուէր իր վայրը:

* * *

«Մնաք բարեաւ, ո՛վ սուրբ տաճար եւ Քրիստոսի սուրբ սեղա՛ն»,-
Աշտարակը թնդացնելով` գոչեց յուզուած աբեղան.-
«Թո՛ղ այսուհետ` սուրբ խաչի տեղ` ձեռիս սո՛ւրը շողշողայ,
Իմ մահաբեր, ահեղ սրից թո՛ղ թշնամին դողդողայ:
Արիւնավրէժ կրօնաւորիս թո՛ղ նախատեն ամենքը –
Ես մինչեւ մահ ու կախաղան էլ չեմ թողնիլ իմ զէնքը:
Թո՛ղ ինչ կոչեն Խենթ աբեղայ, ինձ ծանակեն աշխարհում –
Պիտի անվերջ արիւն թափեմ ռազմի ահեղ դաշտերում:
«Էլ այսուհետ` ես չեմ լսիլ զանգակների ղօղանջիւն,-
Զանգակի տեղ` պիտի լսեմ հրացանների շառաչիւն:
Սուրբ տաճարի անուշահոտ կնդըրկի ու խնկի տեղ`
Ես մահաբեր վառօդի հոտ պիտի շնչեմ ամեն տեղ:
Ընկերներըս, եղբայրներըս կ՛ըլնեն ոչ թէ սուրբ հայրեր,
Այլ ահաւոր եւ աննկուն նիզակակից հայ քաջեր:
Թո՛ղ իմ վարձը լինի ոչ թէ սուրբ օրհնութեան կոնդակը,
Այլ ոխերիմ ու գարշելի մեր թշնամու գնդակը…»:

***

Ժողովրդական միւս վրիժառուն` Թիւլի Արզուման մելիք Հաթամի հօր` մելիք Իսրայէլի հովիւի որդին էր եւ մանկութեան ոչխարներ կ՛արածէր: Երիտասարդութեան դարձաւ մելիք Հաթամի հաւատարիմ զինակիցը: Թիւլի թրքերէն կը նշանակէ աւազակ: Ան չափազանց աներկիւղ էր, աննկարագրելի քաջութիւններ ու հրաշքներ կը գործէր եւ օր ցերեկով կարաւաններ ու գիւղեր կը կողոպտէր: Ժողովուրդը անոր զարմանահրաշ եւ հերոսական յատկանիշներ կը վերագրէր:

Թիւլի Արզուման Փանահ Ալի խանի համար պատուհաս դարձած էր: Իրեն յատուկ խորամանկութեամբ Փանահ Ալի խան հնարքով մը բռնել տուաւ անոր հայրը` Սարգիսը եւ տարաւ Շուշիի բերդին մէջ պատանդ պահեց, այդպէսով ազատելու համար Թիւլիի հասցուցած վնասներէն: Օր մըն ալ խանը Սարգիսը հարցաքննելով ըսաւ. «Խրատէ որդիդ որ դադրի չարագործութենէ. ան Ղարաբաղի երկիրը աւերակ դարձուց. Մազէ կամուրջը կարօտ ձգեց մարդոց անցուդարձէն»: «Ես Արզուման անունով որդի չունիմ», պատասխանեց ծերունի հայրը սառնասրտութեամբ: «Ինչպէ՞ս չունիս», հարցուց խանը բարկանալով. «Մի՞թէ այն արիւնարբու Արզումանը, որ իմ երկիրները կը կողոպտէ, որ իմ շինականներու տուները կը հրդեհէ, որ ինծի ամէն օր հանգստութիւն չի տար, մի՞թէ այդ աւազակը քու որդին չէ»: «Այո՛, իմ որդին չէ», պատասխանեց դառնացած ծերունին. «Եթէ ան իմ որդին ըլլար, քեզ մինչեւ այսօր կենդանի պիտի չձգէր եւ քու բերդին աւերակները քու գերեզմանը պիտի դարձնէր»:

Փանահ Ալի խան հրամայեց իսկոյն գլխատել դառնացած յանդուգն ծերունի Սարգիսը:

***

Վիպական բացառիկ յատկանիշներով բնութագրուած ժողովրդային միւս վրիժառուն` Չալաղան Իւզպաշի աւելի աւազակապետ էր, քան թէ զօրապետ: Անունին բառացի թարգմանութիւնն է` յափշտակող կամ ասպատակող հարիւրապետ: Անոր իսկական անունը յայտնի չէ: Ան Երից Մանկանց վանքին հանդիպակաց կողմը, անտառապատ լեռներով շրջապատուած նեղ ձորի մը մէջ, Թրղի գետի ափին մօտ գտնուող հին ամրոցի մը մէջ կը բնակէր:

Չալաղան Իւզպաշի այն երեսուներկու պատգամաւորներէն մէկն էր, որոնք անդադար դիմած էին ռուսաց արքունիք եւ իրենց հայրենիքին համար օգնութիւն խնդրած: Քաջարի արցախցին, տեսնելով որ ապարդիւն է քաղաքականութեամբ հայրենիքի համար որեւէ օգտակար գործ կատարել, սկսաւ գործել սուրով: Ան հասկցաւ, որ օտարներ միմիայն իրենց շահերը ունին եւ կը գործեն այդ շահերէն մեկնելով, անտեսելով հայոց բոլոր կարգի ծառայութիւնները եւ նուիրուածութիւնը: Օտարներու, նոյնիսկ հաւատակից քրիստոնեայ պետութիւններուն վրայ յոյս դնելը անիմաստ է ու խաբկանք, քաղաքական միամտութիւն:

***

Խամսայի մելիքութիւններէն միայն Դիզակն էր, մելիք Եսայի Մելիք Եգանեանի գլխաւորութեամբ, որ կը պահպանէր իր ինքնիշխան գոյավիճակը:

Մելիք Եսայիի եւ Փանահ Ալի խանի միջեւ յամառ եւ արիւնահեղ կռիւներ մղուեցան: Մելիք Եսայի, Տողի մէջ երեք հազար կռուող կեդրոնացնելով, նախընտրեց պաշտպանողական պատերազմի մարտավարութեամբ տկարացնել թշնամին, եւ Փանահ Ալի խանն էր եւ անոր կողքին` մելիք Շահնազար, որոնք տեւական յարձակումներ կը շղթայազերծէին Տողի վրայ:

Մելիք Եսայիի մասին վկայութիւն մը կ՛ըսէ. «Հմուտ ամենայն հնարիցն մարտի` խրախոյս տայր եւ քաջալերէր, ուսուցանէր զամենայն հնարաւորութիւնս, աներկչոտ խրոխտաբար արձակելն ի վերայ մահազէն թշնամեաց` աներկիւղ իսկ նահատակիլն` քան վատ անուն ժառանգելով կեալն: Նաեւ մնալ միշտ պատրաստ ի լսել զձայն պատերազմի»:

Փանահ Ալի խան եւ մելիք Շահնազար երկու անգամ ծանր պարտութիւն կրեցին մելիք Եսայիէն: Արիւնահեղ գօտեմարտի մը ընթացքին Փանահ Ալի խան վիրաւորուեցաւ եւ իր զօրքին հետ փախուստի դիմեց: Մելիք Եսայի երկար հալածեց թշնամին եւ աւարի տուաւ Վարանդայի հայկական գիւղերը եւ Փանահ Ալի խանի կարգ մը կալուածները:

Փանահ Ալի խան վերակազմեց իր ուժերը եւ որոշեց անգամ մըն ալ չափուիլ իր քաջարի հակառակորդին հետ: Այս անգամ մելիք Եսայի ծանր պարտութիւն կրեց եւ ստիպուած հաշտութիւն խնդրեց: Պատերազմական գործողութիւնները բաւական երկար ժամանակ դադար առին:

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )