Գիտութիւն

Ալեքսանտր Քռիլով Հայրենի 168.am լրատուական կայքը հարցազրոյց կատարած է Մոսկուայի մէջ գործող Կովկասագէտներու գիտական միաւորման նախագահ, քաղաքագէտ Ալեքսանտր Քռիլովի հետ: Զրոյցը կը ներկայացնենք ստորեւ: ՀԱՐՑՈՒՄ.- Մինսքի խումբն անհանգստացած է Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան գօտում ստեղծուած իրավիճակով եւ ցանկանում է նախագահական մակարդակի հանդիպում կազմակերպել: Վերջերս Ռուսաստանի արտաքին գործոց նախարարն ասաց, որ Լեռնային Ղարաբաղի  հակամարտութեան կարգաւորումը Մոսկուայի համար առաջնահերթութիւն է, իսկ ԵԱՀԿ-ի Մինսքի...

Հունգարիոյ հայ համայնքը կը սպասէ այդ երկրի պաշտպանութեան նախարարութեան պատասխանին` Գուրգէն Մարգարեանի յուշատախտակի տեղադրման համար: Հունգարիոյ Հայկական ազգային ինքնավարութիւն կազմակերպութեան փոխնախագահ Նիկողոս Յակոբեանի համաձայն, անմիջականօրէն սպանութեան վայրին մօտակայքը յուշատախտակի տեղադրումը անհնար է: «Մենք Հունգարիոյ պաշտպանութեան նախարարութեան ուղարկած ենք: Անոնք խոստացած են յուշատախտակի տեղադրման համար այլ վայր յատկացնել: Հիմա նախարարութեան պատասխանին կը սպասենք», նշած է Նիկողոս Յակոբեան: Համայնքին ներկայացուցիչը նաեւ նշած...

«Հայու քրտինքով ու արիւնով թրծուած կիլիկեան հողին ու յատկապէս Սիսի պատմական կաթողիկոսարանի միւռոնաբոյր հողին վրայ կանգնած` մեր դարաւոր կաթողիկոսարանին վերադարձը կը պահանջենք եւ մեր ժողովուրդի պահանջատիրութիւնը կը վերահաստատենք` հաւատարիմ նահատակներու սրբազան կտակին»: Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոս Սիսի պատմական կաթողիկոսարանը լոկ հնութիւն մը չէ… այլ` սրբութիւն: Աւերակի վերածուած, տարիներ շարունակ անտէր ու անտիրական, նաեւ խոպան այս կաթողիկոսական համալիրը աղիողորմ...

«100 լուսանկարչական պատմութիւններ` Հայոց ցեղասպանութեան մասին» յատուկ նախագիծի մը ծիրին մէջ Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի պաշտօնական կայքին մէջ ներկայացուած է լուսանկար մը, որ առնուած է ռուսական զօրքերու Տրապիզոն մտնելէն առաջ եւ փոխանցուած` ֆրանսական «L’Illustration» «Լ՛իլըսթրէշըն» թերթի թղթակից Էռնըսթ Սիմէին: Ըստ թանգարանի կայքին, տեսարանը կը ներկայացնէ թուրք ոստիկաններու մուտքը հայկական թաղամաս, տուներու խուզարկութիւնն ու կողոպուտը: Այնուհետեւ խումբերով, տղամարդոց մէկ կողմէն, կիներուն ու...

«ՆՈՐ ՄԱՐՄԱՐԱ» Քրտամէտ Ժողովուրդներու ժողովրդավարական կուսակցութեան Պաթմանի (Սասուն) երեսփոխան Ալի Աթալան Թուրքիոյ խորհրդարանի նախագահութեան դիմում կատարելով` հաշիւ պահանջեց Սասունի մէջ հայկական եկեղեցիի ու գերեզմանատան հրկիզման հարցի կապակցութեամբ: Աթալան դիտել տուաւ, որ 15 օգոստոս 2015 թուականին անծանօթ անձի մը կամ անձերու կողմէ հրկիզուեցաւ Սասուն գաւառակի Մէշէլի (Գոմք) գիւղի Ս. Պետրոս հայկական եկեղեցին ու յարակից գերեզմանատունը, եւ հակառակ այս հրկիզման` որեւէ միջամտութիւն...

ՖԵՐՏԱ ՊԱԼԱՃԱՐ Ուսումնասիրող Հուրիյէ Շահինն ուշադրութիւն է հրաւիրում համշէնցիների` մայրենի լեզուով կրթութեան խնդրի վրայ: Շահինն ասում է. «Մենք պէտք է համշէնահայերի մայրենի լեզուով կրթութեան մէջ կիրառելի գրաւոր նիւթ ստեղծենք, որպէսզի համշէնցիների օգտագործած հայերէնը պահպանուի»: Հուրիյէ Շահինն իրեն որպէս «Համշէնցի հայ» բնութագրող մի ուսումնասիրող, գրող եւ գործիչ է` ծնուած Արդուինի Խոպայում: Շահինի հեղինակած «ինչպէ՞ս է ուծացման քաղաքականութիւնը վերացնում լեզուները. ի մասնաւորի`...

Բրիտանական թանգարանի «Հնագոյն Թուրքիա» սրահը վերանուանուած է «Անատոլիա եւ Ուրարտու»: Այս մասին տեղեկացուց վերանուանման նախաձեռնութեան հեղինակ Զեփիւռ Պատիկեան: «Անշուշտ կը ցանկայի, որ սրահը կոչէին Հայաստան կամ Հայկական Լեռնաշխարհ, բայց այս մէկը առաջին քայլն էր դէպի արդարութեան վերականգնում», «Ֆէյսպուք»-ի իր էջին վրայ գրած է Պատիկեանը: Ան շնորհակալութիւն յայտնած է Կարինէ Ղազինեանին` Մեծն Բրիտանիոյ մէջ Հայաստանի նախկին դեսպանին, որ աջակցած է նախաձեռնութեան,...

Ռաուլ Վալենպերկի միջազգային հիմնադրամը եւ Քլարքի համալսարանի  Ողջակիզումի եւ ցեղասպանութեան ուսումնասիրութեան Սթրասլեր կեդրոնի  Գալուստեան/Մուքկար ամպիոնը, փրոֆեսէօր Թաներ Աքչամի  հետ նախաձեռնած են մեծ հետազօտութեան մը: armeniangenocide100.org-ի փոխանցմամբ, այս ընդարձակ հետազօտութեան նպատակը այն թուրքերուն եւ քիւրտերուն մասին տեղեկութիւններ հաւաքելն է, որոնք օգնութեան ձեռք մեկնած են Հայոց  ցեղասպանութեան զոհերուն: Ռաուլ Վալենպերկի միջազգային հիմնադրամին հիմնական առաքելութիւնն է բացայայտել փրկութեան եւ համերաշխութեան մասին չպատմուած պատմութիւնները:...

ԷՄՐԷ ՃԱՆ ՏԱՂԼԸՕՂԼՈՒ Այհան Աքթար Հարիւրապետ Սարգիս Թորոսեանի յուշերը 2012 թ. հրապարակուելուց յետոյ Թուրքիայի հասարակագէտների շրջանում կարեւոր քննարկում ծաւալուեց առ այն, թէ այս յուշերը համապատասխանո՞ւմ են իրականութեանը, թէ՞ ոչ: Այս քննարկման որին մասնակցեցին բազմաթիւ պատմաբաններ, եւ որ դարձաւ բազմաթիւ թերթերի գլխագիր, վերջին ներդրումը եղաւ Պոլսի Պիլկի համալսարանի հրատարակութեան կողմից լոյս ընծայած «Պատմութիւն, կենսագրութիւն եւ իրականութիւն. հարիւրապետ Թորոսեանի մասին քննարկումն ու...

Թուրքմէն-ալեւիական «Պեքթաշի» հիմնադրամի նախագահ Օզտեմիր Օզտեմիր Kanalahaber.com կայքէջին հետ կայացած  հարցազրոյցի մը ընթացքին յայտարարած է, թէ  Թուրքիոյ փողոցային ցոյցերուն մասնակցող եւ իրենք զիրենք ալեւի ներկայացնողները բոլորն ալ ծպտեալ հայեր են (kiripto Ermeniler): Օգոստոս 15-ին հրապարակուած հարցազրոյցին մէջ, Օզտեմիր կը յայտնէ նաեւ, որ մէկ միլիոն ալեւի ծպտեալ հայեր կը համագործակցին կիւլենականներու հետ` ի վնաս թրքական պետութեան: Օզտեմիր կը պնդէ նաեւ, որ...

ՄԵԼԻՆԷ ԱՆՈՒՄԵԱՆ Սոյն թուականի օգոստոսի 2-11-ը քանատահայ դաշնակահար, բարերար Րաֆֆի Պետրոսեանի հովանաւորութեամբ, սփիւռքի նախարարութեան «Արի տուն» ծրագրի 6-րդ փուլին մասնակցեցին նաեւ շուրջ 85 իսլամացած հայեր, ովքեր ժամանել էին Տիգրանակերտից, Տէրսիմից, Սասունից եւ Խոպայից (ներկայիս Թուրքիայի Արդուին նահանգում գտնուող Խոպա քաղաքն ու գաւառը հոծ կերպով բնակեցուած է մահմետական համշէնահայերով): Րաֆֆի Պետրոսեանի կողմից «Վերածնունդ» անուանուած սոյն նախագծի նպատակն է ապահովել իսլամացած հայերի...

Հայոց պատրիարքի փոխանորդ Արամ Աթեշեանի յայտարարութիւնը, թէ իրենց շրջապատում որպէս «մուսուլման քիւրտ» յայտնի հայերը սկսել են վերադառնալ իրենց իրական ինքնութեանը, խախտեց Թուրքական պատմագիտական ընկերութեան նախկին նախագահ, դոկտոր, փրոֆէսէօր Եուսուֆ Հալաճօղլուի լռութիւնը` «ծպտեալ հայերի թեմայով»: Փրոֆ. Հալաճօղլուն յայտնելով, որ մեր երկրում (յօդուածագիրը նկատի ունի Թուրքիան, «Ակունք»-ի խմբ.) գոյութիւն ունի առնուազն 500 հազար «ծպտեալ հայ», պնդեց,  թէ նրանք, ովքեր իրեն «ցեղապաշտութեան» մէջ...

ՏԱԹԵՒ ՄՆԱՑԱԿԱՆԵԱՆ 39-ամեայ Մեհմեթ Ճեմշին Տիգրանակերտի Սալքըմլը գիւղից է. Տիգրանակերտում ապրող այն հազարաւոր մարդկանցից, որոնց իսլամացած հայ են կոչում, այն մարդկանցից, որոնք ստիպուած են ապրել կրօնի եւ ինքնութեան երկուութեամբ: Մեհմեթն իր ծագման մասին իմացել է դեռ մանկուց. «Փոքր տարիքից հայրս միշտ պատմում էր հայերի, Հայոց ցեղասպանութեան, Անդրանիկ փաշայի, Տիգրան Մեծի մասին: Պատմում էր, որ հայ ժողովուրդն ունի հարուստ պատմութիւն եւ...

ՍՈՖՅԱ ՅԱԿՈԲԵԱՆ Մուշի հայերի թիւն այսօր տատանւում է 13,000-ից 15,000-ի միջեւ: Ինչպէ՞ս կարելի է տարբերակել նրանց Մուշի միւս բնակիչներից, ի՞նչ լեզուով են նրանք շփւում, Մուշի ո՞ր հատուածներում են բնակւում եւ ինչո՞վ են առանձնանում միւս իսլամացած հայերից: Ցեղասպանութեան տարիներին Մշոյ դաշտի հայութեան գերակշիռ մասը կոտորուել կամ արտագաղթել է: Հայաթափումից անմիջապէս յետոյ հայկական գիւղերում, քրտերից բացի, տեղաւորուեցին նաեւ թուրքմէնական որոշ ցեղեր: Սակայն...

Համահայկական խաղերը բացայայտեցին Արեւմտեան Հայաստանի մէջ նոր ձեւաւորուած հայկական կառոյցներու աշխուժութիւնը: «Արմրատիօ»-ի համաձայն, այս առիթով լրագրողներուն հետ կայացած հանդիպման ընթացքին իրենց գործունէութեան, ինչպէս նաեւ հայկական ինքնութեան բացայայտման մասին  պատմած են Տարօն-Տուրուբերան հայրենակցական միութեան ներկայացուցիչները: Մուշի մէջ գործող Տարօն-Տուրուբերան հայրենակցական միութեան փոխատենապետ Գէորգ Չալըշ պատմեց տարի մը առաջ կազմաւորուած  հայկական առաջին հայրենակցական միութեան ստեղծման նպատակներուն ու դժուարութիւններուն մասին: «Դժուար է Մուշի...

Արեւմտեան Հայաստանի մէջ միլիոնաւոր ծպտեալ հայերու մէջ քիչերն են, որ կրնան վերականգնել իրենց ինքնութիւնը: Անոնց թիւը հազիւ կը հասնի 100-ի: Այդ մարդոցմէ Ուրֆա` Սիւերեկի մէջ (Սեւ Աւերակ) կնոջ, երեխաներուն եւ թոռնիկներուն հետ ապրող Հատի Կիւմուշն է: Ան իր հայութիւնը վերականգնած է թրքական դատարանիՆ միջոցով: Հատի Կիւմուշ «Առաւօտ»-ին հետ ունեցած զրոյցին ընթացքին պատմեց. «Մանկութենէս գիտէի, որ հայ եմ: 1980-ին ֆաշիստական հրամանատարները...

Ցեղասպանութեան իբրեւ հետեւանք իսլամացած հայերուն մասին շատ լսած էի, բայց չէի հանդիպած անոնցմէ ոեւէ մէկուն: Չէի գիտեր, որ  օր մը կրնամ հանդիպիլ, այն ալ` Հայաստանի մէջ: Իպրահիմին ծանօթացայ Համահայկական 6-րդ խաղերու ժամանակ: Ընդհանուր ծանօթի միջոցով իմացայ, որ ծագումով հայ է, եւ որոշեցի անոր հանդիպիլ: Իպրահիմը յուզուեցաւ, երբ իմացաւ, որ կը փափաքիմ զրուցել հետը, մանաւանդ, որ Արցախէն եմ: Իպրահիմ կ՛ապրի Մուշի...

«ՆՈՐ ՄԱՐՄԱՐԱ» Նուրան Ագգայայի «Էրմէնիլէր» անուն գիրքը, որ Պոլսոյ ու Թուրքիոյ զանազան քաղաքներուն մէջ ապրող հայերու լուսանկարչական դիմանկարները ափոփած է, թուրք մամուլին մէջ կը շարունակէ նիւթ դառնալ: 1915-ի հարիւրամեակին ձօնուած այս գիրքին լուսանկարները քաշուած են ուղղակի Նուրան Ագգայայի կողմէ, եւ մենք («Նոր Մարմարա»-ն) արդէն այս գիրքին մասին խօսած ենք, երբ հրատարակուեցաւ, բայց հիմա պարբերաբար արձագանգ կը գտնէ թուրք մամուլին մէջ:...

ՎԱՉԷ ԲՐՈՒՏԵԱՆ Տակաւին քանի մը տարի առաջ էր, երբ Թուրքիա սկսաւ խօսելու արտաքին քաղաքականութեան իր նոր վարքագիծին մասին, որ կը խտանար «զերօ խնդիրներ դրացիներուն հետ» բանաձեւումով: Երեւոյթները այդպէս ալ ցոյց կու տային (մէկ բացառութեամբ անշուշտ…): Արդարեւ, Պուլկարիոյ հետ ոչ մէկ խնդիր կար: Կիպրոսի պարագային, կղզիին 40 տոկոսին «տը ֆաքթօ» գրաւումը-իւրացումը, 1974-էն ի վեր, «մարսուած» կը համարուէր, որովհետեւ յունական բաժինը ինք...

13 յունիսին, Փարիզի մէջ կայացած աշխատանքի տօնավաճառին մասնակցեցաւ «Ռիփէթ Արմինիա»-ի (Վերադարձ Հայաստան) գործադիր տնօրէն Վարդան Մարաշլեան: Այս հաստատութեան շուրջ համախմբուած են մարդիկ, որոնք շրջագայած են աշխարհը, ունին կեանքի զանազան փորձառութիւններ, բայց վերադարձած են Հայաստան, ուր կ՛աշխատին եւ իրենց նպաստը կը բերեն երկրի զարգացման գործընթացին: Անոնք կը քաջալերեն դէպի Հայաստան վերադարձը եւ փափաքողներուն ուղղութիւն կու տան, կ՛առաջնորդեն, կ՛ուսումնասիրեն տարբեր կարելիութիւններ` անոնց...