Պատմական

Հայրիկի Շինարարութիւնները Եւ Շրջագայութիւնները ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ - Կալիցինի Գաղտնի Զեկոյցը Նիկոլայ Բ. Կայսրին` Ճնշելու Հայ Հոգեւորականութիւնը Եւ Մամուլը Հայոց Հայրիկ ամենայն հայոց վեհափառը շինարարական լայն գործունէութիւն ծաւալեց Էջմիածնի մայրավանքին մէջ, ինչպէս նաեւ նորոգել տուաւ պատմական վանքեր ու եկեղեցիներ: Ծախսերը կը հայթայթուէին հարուստներէ եւ Էջմիածնի գանձարանէն: Մայրավանքի պարիսպներէն ներս, վեհարանի կողքին բարձրացաւ Հայրիկեան թանգարանը, ուր հաւաքուեցան ու դասաւորուեցան պատմական, հնագիտական, ազգագրական...

Հայրիկի Ուղեւորութիւնները, Ռուսական Կառավարութեան Կասկածներն Ու Հայոց Եկեղեցական Կալուածները Գրաւելու Առաջարկին Քննութիւնը Խրիմեան Հայրիկ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ -Հայր Ղեւոնդ Ալիշանի Ողջոյնները Եւ Վախճանումը Խրիմեան Հայրիկ, իրերայաջորդ շրջագայութիւններէ ետք, 1901-ի ձմեռը անցուց Էջմիածնի վանքին մէջ եւ գարունը բացուելուն պէս կրկին ուղեւորութեան ձեռնարկեց: Հայրիկ 7 ապրիլ 1901-ին մեծաթիւ հետեւորդներով Էջմիածինէն ճամբայ ելաւ եւ հասան Արաքսի ափը, ուր Մարգարա գիւղին մէջ հիւրասիրուելէ ետք շարունակեց...

Հայրիկ Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Մակար Ա. կաթողիկոս Թեղուտցի վախճանեցաւ 16 ապրիլ 1891-ին, Վաղարշապատի մէջ, սրտի կաթուածի հետեւանքով: Հրապարակ եկաւ նոր կաթողիկոսի ընտրութեան հարցը: Կաթողիկոսական թեկնածուներու մասին կարծիքներ ու վէճեր ծնունդ առին: Մամուլին եւ ժողովներու մէջ շրջան ընող անուններն էին Խրիմեան Հայրիկ, Խորէն պատրիարք Աշըգեան, Մատթէոս եպիսկոպոս Իզմիրլեան եւ Արիստակէս եպիսկոպոս Սեդրակեան: Գրիգոր Արծրունի Թիֆլիս հրատարակուող Գրիգոր Արծրունիի «Մշակ»...

Հայրիկ Երուսաղէմի Վանքի Նոր Յարկաբաժինին Մէջ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ - Պապիկ Եւ Թոռնիկ Խրիմեան Հայրիկ աքսորական Երուսաղէմի մէջ Երուսաղէմի հայոց Սրբոց Յակոբեանց մայրավանքին մէջ աքսորական Խրիմեան Հայրիկ նուիրուեցաւ գրական եւ ստեղծագործական աշխատանքի: Հայրիկի սիրելի, մտերիմ, սրտակից ու աջակից Ղեւոնդ վարդապետ Փիրղալէմեան, որ հետը Պոլիսէն Երուսաղէմ փոխադրուած էր, վախճանեցաւ 1891 մայիսին: Ան Վարագայ վանքի միաբան էր եւ ժառանգաւորաց վարժարանի առաջին ուսուցիչներէն: Բանասէր...

Հայրիկ Աքսորական Երուսաղէմի Սրբոց Յակոբեանց Մայրավանքին Մէջ Սուրբ Յակոբայ տաճարը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Երուսաղէմ ուխտի երթալու անուան տակ սուլթան Համիտի կողմէ աքսորի դատապարտուած Խրիմեան Հայրիկ 1890-ի դեկտեմբերի վերջաւորութեան ճամբայ ելաւ: Պոլիսէն, Բարնաթեան խանէն ճամբայ ելլելու վերջին առաւօտն էր: Ղեւոնդ վարդապետ Փիրղալէմեան եւ Վրթանէս Ախիկեան, որոնք Հայրիկի հետ Երուսաղէմ պիտի մեկնէին, անոր սենեակը մտան ճամբու պատրաստութիւններ տեսնելու համար: Խորէն պատրիարքն ալ, ի...

Հայրիկ Պատասխանատու Հակապետական Խլրտումներու Եւ Երուսաղէմ Աքսորի Կայսերական Հրաման ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Պոլիս. Գում Գափուի ոստիկանատունը Կարնոյ առաջնորդանիստ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ եւ շուրջը պատահած ընդհարումը` 1890 յունիսին, հայերու եւ թուրք ոստիկաններու միջեւ, եւ հայերու կոտորածը, խոր արձագանգ գտաւ եւ ժողովուրդի համախմբման առիթ հանդիսացաւ: Կարնոյ հայութիւնը թրքական ահ ու սարսափի մթնոլորտին մէջ կ՛ապրէր եւ նոր ջարդ մը հաւանական կը նկատուէր: Թրքական...

Հայրիկ Պաշտպան Ժողովուրդի Իրաւունքներուն ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ - Ազատութեան Առաջին Ղօղանջները Ձայն Մը Հնչեց Էրզրումի Հայոց Լեռներէն Խորէն պատրիարք Աշըգեան Արմաշի վանահայր Խորէն եպիսկոպոս Աշըգեանի պատրիարք ընտրութիւնը` 1888 սեպտեմբերին, գոհունակութեամբ ընդունուեցաւ սուլթան Համիտի կողմէ: Ընտրեալ պատրիարքը օսմանեան հաւատարմութեան համբաւ կը վայելէր, Ներսէս պատրիարքի ձեռնարկներուն հակառակ եղած էր եւ հայ ազգային ներքին պայքարներուն մէջ որեւէ դեր չէր ունեցած: Սուլթան Համիտ, ի նշան...

Խրիմեան Հայրիկ Պոլսոյ Մէջ. Կրօնական Ժողովի Ատենապետ Եւ Գուզկունճուքի Եկեղեցւոյ Քարոզիչ  ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ - Պարտքի Եւ Իրաւունքի Պատգամը Խրիմեան Հայրիկ օսմանեան կառավարութեան որոշումով Վանէն հեռացաւ Աւագ երկուշաբթի, 18 մարտ 1885-ին եւ գիշերեց Աւանց գիւղին մէջ: Յաջորդ առաւօտ, Աւագ երեքշաբթի, 19 մարտին Հայրիկ իր վաղեմի հակառակորդ Պօղոս եպիսկոպոսի ուղեկցութեամբ եւ վեց ոստիկաններու հսկողութեամբ Աւանցէն ուղղուեցաւ Լիմ անապատ: Պօղոս եպիսկոպոս պատշաճ հիւրասիրութիւն...

Խրիմեան Հայրիկի Հեռացումը Վանէն Խաչվերացի տօն Աղթամարի մէջ: ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ - Ներսէս Պատրիարք Վարժապետեանի Վախճանումը Գէորգ Դ. ամենայն հայոց կաթողիկոս վախճանեցաւ 18 դեկտեմբեր 1882-ին: Կաթողիկոսի վախճանումէն ետք օրակարգի վրայ դրուեցաւ նոր կաթողիկոսի ընտրութեան հարցը: Առաջադրուած թեկնածուներն էին Խրիմեան Հայրիկ, Ներսէս պատրիարք Վարժապետեան եւ Իզմիրի առաջնորդ Մելքիսեդեկ եպիսկոպոս Մուրատեան: Թիֆլիսի «Մշակ» թերթը կը պաշտպանէր Խրիմեան Հայրիկի եւ Ներսէս պատրիարքի թեկնածութիւնը: Իզմիրի...

Վասպուրական` Ազգային Վերածնութեան Կեդրոն Վանի քաղաքամէջը եւ բերդը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ - Ներսէս Պատրիարքի Հրաժարականին Մերժումը Եւ Աթոռին Վրայ Մնալու Կայսերական Հրաման Խրիմեան Հայրիկ, եւ իր կողքին` Մկրտիչ Փորթուգալեան եւ ռուսական հիւպատոս Կոստանդին Կամսարական, Վասպուրականի մէջ ազատագրական գաղափարներ դարբնեցին եւ ազատատենչ ու ռազմունակ երիտասարդ սերունդ մը դաստիարակեցին: Վանի կուսակալ Հասան փաշա քանիցս դիմեց Պոլիս` Բարձրագոյն դուռ, Կամսարականը հեռացնել տալու համար շրջանէն:...

Վանի Վարժապետանոցը Եւ Երկրագործական Ու Կեդրոնական Վարժարանները Վանի Վարժապետանոցը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ - Սեւ Խաչ Կազմակերպութեան Գործունէութիւնը Վասպուրականի հայոց առաջնորդ Մկրտիչ արքեպիսկոպոս Խրիմեան համեստ կեանք մը կը վարէր իր առանձնասենեակին մէջ: Հայրիկի կացարանը հողաշէն, ցած առաստաղով սենեակ մըն էր, ձէթոտած թուղթով պատուած փայտաշէն երկու պատուհաններով: Լոյսը այդ թուղթերէն ներս կը թափանցէր եւ խորհրդաւորութիւն մը կու տար սենեակին: Պատերէն կախուած էին Հայրիկի...

Վասպուրականի Ահաւոր Սովին Յաղթահարումը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ - 61-րդ Յօդուածին Առնչութեամբ Յիշատակագիրներու Փոխանակում Վասպուրականի մէջ սովը կը շարունակէր աւեր գործել եւ 1880-ի գարնան սկիզբը ահաւոր համեմատութիւններ ստացած էր: Այդ ձմեռ, եւ մինչեւ գարուն բացուիլը, միայն Վան քաղաքին եւ անմիջական շրջակայքին մէջ երկու հազարէ աւելի անձեր սովամահ եղած էին: Խրիմեան Հայրիկի անմիջական հսկողութեան տակ գործող Վասպուրականի սովելոց յանձնաժողովը 1880-ի գարնան  Հայաստանի սովելոց...

Խրիմեան Հայրիկ` Վասպուրականի Առաջնորդ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Վասպուրականի սովելոց յանձնաժողովը 1879 դեկտեմբերին: Նստած, ձախէն աջ` Կարապետ Իսաջանեան, Մկրտիչ Մարութեան, Քերովբէ Գույումճեան, Խրիմեան Հայրիկ, Գէորգ բէկ Գալճեան եւ Յարութիւն Թերզիպաշեան: Ոտքի ձախէն աջ` Սեդրաք Տեւկանց եւ Գարեգին վարդապետ Սրուանձտեանց: - Ահաւոր Սով Եւ Սովելոց Յանձնաժողով Ռուս-թրքական 1877-1878-ի պատերազմին ժամանակ, հայկական գաւառները պատերազմական գործողութիւններու թատերաբեմ հանդիսացած էին: Թրքական զօրք ու պաշըպոզուքներ թալանի եւ...

Պերլինի 61-րդ Յօդուածի Եւ Երկաթէ Շերեփի Արձագանգները ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ - Խրիմեան Հայրիկ` Կրօնական Ժողովի Ատենապետ Եւ «Սիրաք Եւ Սամուէլ» Պոլիս Խրիմեան Հայրիկի երկաթէ շերեփի պատգամը խոր յուզում յառաջացուց եւ նշանաբանի ու ուղեգիծի վերածուեցաւ տառապեալ, հալածեալ եւ հարստահարեալ հայ ազգին համար: Պոլիսէն մինչեւ հեռաւոր գաւառներ, բերնէ բերան կը խօսուէր այդ նշանաւոր քարոզի մասին եւ մեկնաբանութիւններ կը կատարուէին: Դարեր շարունակ ռայայի կարգավիճակի...

Պերլինի Վեհաժողովին 61-րդ Յօդուածը Եւ Խրիմեան Հայրիկի Երկաթէ Շերեփի Պատգամը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Հայկական հարցին լուծում մը գտնելու առաջադրանքով 1878 յունիսի սկիզբը Պերլին մեկնած հայկական պատուիրակութիւնը, Խրիմեան Հայրիկի գլխաւորութեամբ, դժգոհ մնացած էր 8 յուլիսի նիստին վեհաժողովին որդեգրած եւ հայոց առնչուող 61-րդ յօդուածէն: Պատուիրակութիւնը, որ վերջին օրերուն կը սպասէր նման դժբախտ ելքի մը, անհրաժեշտ նկատեց չշուարիլ եւ տակաւին մաքառիլ: Պատրիարքարանէն հեռագիր ուղարկուեցաւ...

Պերլինի Վեհաժողովը  Եւ Խրիմեան Հայրիկի Գլխաւորած Պատուիրակութեան Աշխատանքները ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ռուս-թրքական պատերազմի աւարտէն եւ Սան Սթեֆանոյի դաշնագիրէն ետք, Պերլինի մէջ նախատեսուող վեհաժողովին Հայկական հարցը ներկայացնելու համար Ներսէս պատրիարք Վարժապետեանի նախաձեռնութեամբ եւ Ազգային ժողովի համաձայնութեամբ հայկական պատուիրակութիւն մը կազմուած էր Խրիմեան Հայրիկի գլխաւորութեամբ: Պերլինի վեհաժողովի աշխատանքները Ներսէս պատրիարքի պերլինեան ձեռնարկը, կը խորհրդածէ Գէորգ ծայրագոյն վարդապետ Ռուսճուքլեան,  յանդգնութիւն մը չէր, որովհետեւ Համիտի...

Ռուսական Բանակը` Պոլսոյ Դուռերուն Սան Սթեֆանոյի Դաշնագիրը Եւ Պատրաստութիւն Պերլինի Վեհաժողովին - Խրիմեան Հայրիկ` Ժողովուրդի Ներկայացուցիչ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ռուսական բանակի յաղթական յառաջխաղացքը Ռուսական բանակը, 23 դեկտեմբեր 1877 (4 յունուար 1878)-ին Սոֆիան գրաւելէն ետք արագօրէն սկսաւ յառաջանալ գրեթէ առանց դիմադրութեան հանդիպելու: Օսմանեան զօրքերը ցիրուցան եղած փախուստի կը դիմէին. անոնց հետ խուճապահար կը փախչէին Պալքաններու թուրք բնակիչները: Ռուսական բանակին մէկ թեւը հասաւ...

Ռուսական Բանակի Յաղթական Յառաջխաղացքը Հայկական Հարցը` Պատրիարքարանի Օրակարգին Վրայ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ռուս-թրքական պատերազմը 1877-ի ամրան կը շարունակուէր բուռն թափով, եւ Պալքանեան ու Կովկասեան ռազմաճակատներուն վրայ արիւնահեղ կռիւներ կը մղուէին: Պալքանեան ռազմաճակատին վրայ, Փլեւնայի մէջ օսմանեան զօրքերը պաշարուած էին: Իսկ Կովկասեան ռազմաճակատին վրայ ռուսեր յառաջխաղացք արձանագրած էին, եւ կռիւները կը շարունակուէին փոփոխակի յաջողութիւններով: Օսմանեան զօրքը դէպի ռազմաճակատ Սահմանամերձ շրջաններու հայկական գիւղերը...

Ռուս-Թրքական Պատերազմը  Ալաշկերտի Կոտորածը Եւ Հայգոյժ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ալաշկերտը Սուկաւէտ լերան ստորոտը, Արածանիի Շարիան վտակի հովիտին մէջ Ռուսական եւ օսմանեան բանակներուն միջեւ արիւնահեղ գօտեմարտերը սաստկացած էին: Կովկասեան ճակատին վրայ ռուսական բանակին յարձակողականը 1877-ի մայիսին կասեցուեցաւ, եւ այնուհետեւ սկսաւ օսմանեան բանակի հակայարձակումը: Պայազիտի բերդը, որ օսմանցիներէն գրաւելէն ետք ռուսեր զինուորական յենակէտի վերածած էին, եւ ուր կարեւոր ուժ կեդրոնացուցած էին, պաշարուեցաւ օսմանեան...

Պոլսոյ Դեսպանաժողովը, Վանի Հրդեհը, Վանգոյժ Եւ Սկիզբ Ռուս-Թրքական Պատերազմին ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ռուսական եւ օսմանեան բանակներու գօտեմարտեր Կարսի շրջանին մէջ Պոլսոյ մէջ, սահմանադրութեան հռչակման օրը` 23 դեկտեմբեր 1876-ին բացուեցաւ եւրոպական պետութեանց ներկայացուցիչներէն կազմուած դեսպանաժողովը: Բանակցութիւնները կը վարէին Բրիտանիոյ ներկայացուցիչ լորտ Սալիզպըրի եւ Ռուսիոյ ներկայացուցիչ Նիկոլայ Իգնատիեւ: Թրքական պատուիրակութիւնը, մեծ վեզիր Միտհաթ փաշայի գլխաւորութեամբ, յայտարարեց որ սուլթանը սահմանադրութեան հրատարակած եւ բոլոր հպատակներուն...