Անդրադարձ

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ Հայոց ցեղասպանութիւնը յղացուեցաւ, ծրագրուեցաւ եւ որոշուեցաւ օսմանեան պետութեան կողմէ, ապա գործադրուեցաւ պետական զանազան միաւորներու եւ թուրք ժողովուրդին ու քիւրտ ամբոխին բոլոր բաղկացուցիչ տարրերուն կողմէ: Գործադրող թուրք հասարակութիւնը կազմուած էր չափահաս տղամարդոցմէ եւ կիներէ, ինչպէս նաեւ` անչափահաս եւ երեխայ տղոցմէ ու աղջիկներէ: Հայոց ցեղասպանութիւնը գործադրուեցաւ հիմնականօրէն թուրք եւ քիւրտ տղամարդոց մեղսակցութեամբ: Անոնց արիւնարբու վերաբերմունքը ծանօթ է բոլորիս: Թուրք...

ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ Հօրս հազար էջէ աւելի ձեռագիր զանազան յուշերէն Ցեղասպանութեան մասին զիս ամէնէն շատ անհանգստացնող եւ ընդվզեցնող վկայութիւններէն մէկն է այս, զոր կը ներկայացնեմ ստորեւ: «Պէյրութի կեդրոնական հրապարակի ոսկերիչներու շուկային խանութի մը մէջ երկու սեղանով աշխատանոցս, ուր կրտսեր եղբայրս եւ աներձագս իմ աշկերտ օգնականներս էին, 1947-ին զիրենք ազատ կացուցի, որ իւրաքանչիւրը իր ապագայի ազատ ընտրութիւնը կատարէ, եւ ես շուկայէն դուրս...

Խ. ՏԷՐ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ Հայ ժողովուրդի բնաջնջման ծրագրին մասին Ա. Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Դաշնակիցները լուր առին, երբ այն արդէն ընթացք առած էր տեղահանումներով ու ջարդերու մասին հասնող լուրերով, եւ զգուշացուցին երիտթուրքերու կառավարութեան, որ պիտի դատուին «մարդկութեան դէմ ոճիր»-ի մեղադրանքի հիման վրայ: Այդպէս ալ եղաւ: Հրադադարէն եւ  Օսմանեան կայսրութեան անձնատուութենէն ետք, Դաշնակիցներու զինուորական վերահսկողութեան տակ գտնուող Պոլսոյ մէջ տեղի ունեցան հայ ժողովուրդին...

Յ. Ս. ԱՆԱՍԵԱՆ ՀԵՆՐԻԿ ԱՆԱՍԵԱՆ Անցեալ դարի 60-ականների նախաշէմին, յուլիսեան տապ օրերից մի օր, երբ ես ծիրանի ծառի վրայ գերհասած (կարծեմ նոր բառ է,- Հեն. ԱՅ.) շալախ որակի ծիրան էի հաւաքում, բակում յայտնուեց մի ամուսնական զոյգ: Հայրիկս անմիջապէս գնաց ընդառաջ ու հրաւիրեց յարմարաւէտ տեղաւորուել հսկայ ծառի շուքի տակ դրուած թախտի (առանց յենակի փայտէ բազմոց) վրայ: - Հենրի՛կ, տղաս, իջիր ներքեւ,...

ԴՈԿՏ. ՀՐԱՅՐ ՃԷՊԷՃԵԱՆ «Ես հայ եմ»: «Հայը քրիստոնեայ է»: «Հայը առաջին քրիստոնեայ պետութիւնն է աշխարհի վրայ»: Շարքը երկար է... Բայց ո՞վ եւ որո՞նք են այս արտայայտութիւններուն հեղինակները: Անոնք ո՛չ մտաւորականներ են, ո՛չ ակադեմականներ, ոչ ալ մասնագիտութիւններու տիրացած մարդիկ: Այս խօսքերուն հեղինակները հայ փոքրիկներ եւ պատանիներ են, որոնք կ՛ապրին սփիւռքեան տարբեր երկիրներու մէջ: Հոկտեմբեր 2021-էն սկսեալ եւ քանի մը ամիսներ առիթը...

ՄԻՀՐԱՆ ՔԻՒՐՏՕՂԼԵԱՆ Սրբագործուած մեր նահատակներուն կողմէ իբրեւ ժառանգ մեզի փոխանցուած  բազմիմաստ կտակին մէջ վստահաբար կայ նաեւ պատգամ մը` յետնորդ սերունդներուն, զոր կարելի է խտացնել այսպէս. «Մենք ցեղասպանութեան զոհ դարձանք հայ ըլլալնուս համար եւ հայօրէ՛ն դիմաւորեցինք մահը, իսկ դուք հայու պէս դիմաւորեցէ՛ք կեանքը եւ ապրեցէ՛ք հայօրէ՛ն` անկոտրում հայկականութեամբ եւ աներեր հաւատքով»: Եւ  որքան որ տարիները անցնին, այնքան աւելի շե՛շտ ու հրամայակա՛ն...

ՄԱՐԻԱՆԱ ՊԵՐԹԻԶԼԵԱՆ-ՂԱԶԱՐԵԱՆ    Երբ սրբագործես Կը վերածես տաճարի, բնակարանի,ակնաղբիւրի Կը խոնարհիս լսելու օրհնելու Քու նախասիրած վայրդ դարձնելու... Շնչող հրեշտակներուդ դէմքերը արեւուն տակ կը զնգան Օդն ու տիեզերքը  լեցնելով ոգեղէն գոյներով  նոր կենդանութեամբ: Խողխողուած քարակերտ հրեշտակներդ Երանութեամբ կը դիտեն անոնց էջքն ու ելքը... Ծիծեռնակները ուսերուդ բունաւորուած, հերթով կը մեներգեն... Մեներգողներէն մին կ՛ըսէ, արդէն քանի երրորդ անգամ կը կրկնուի այս փորձութիւնը հին Կը...

ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ Ակնյայտ իրողութիւն է, որ Հայոց ցեղասպանութեան արհաւիրքի օրերուն շատ մը երեխաներ մնացին անտէր, անտիրական, առանց ծնողքի, իսկ շատեր ալ այդ տարիներուն ծնան եւ անմիջապէս մնացին առանց հօր ու մօր: Մեծ եղեռնի ժամանակահատուածին մէջ այսպիսի դէպքեր բազմաթիւ են: Այդ երեխաներու դաժան կեանքը իր բազմակողմանի կողմերով տարիներ ետք տեղ գտած են արուեստի եւ մշակոյթի զանազան բնագաւառներու մէջ: Վերոնշեալ պատմութեան մաս...

ԶԱՐՄԻՆԷ Գ. ՊՕՂՈՍԵԱՆ Սրբոց Նահատակաց ամէնօրեայ վարժարանի (ՍՆԱՎ) տնօրէնութեան տարիներուս ապրիլ ամսուան համար աւանդական շաբաթ մը սկսած էի մեր աշակերտութեան, ծնողներուն, ուսուցչական կազմին, մանաւանդ` ոչ հայ պաշտօնեաներուն համար` ARMENIAN HERITAGE WEEK - Ժառանգութեան շաբաթ անուան տակ, ձեւով մը սորվեցնելու, վերյիշել տալու, թէ ո՛վ է հայը, ի՛նչ տաղանդներ ունի, ի՛նչ ներդրումներ կատարած է, ո՛ւր որ ալ հաստատուած է, պարտադրաբար թէ յօժար...

ՀԱՄԲԻԿ ՊԻԼԱԼԵԱՆ «Կ՛անցնին տարիներ, կը մոռցուին քաղաքական ոխերը եւ ատելութիւնները, նոր մարդկութիւնը նոր յոյսերով եւ նոր ձգտումներով կը մոռնայ այսօրուան սուգը, բայց բան մը պիտի մնայ անդարմանելի եւ անմոռանալի, այն է` ամբողջ ժողովուրդի մը երկարաձգուած եւ տանջալի հոգեվարքը...»: ԶԱՊԷԼ ԵՍԱՅԵԱՆ Հայ մեծանուն գրագիտուհիին այս տողերը, որոնք առնուած են անոր «Ժողովուրդի մը հոգեվարքը» գիրքէն, այնքան դիպուկ եւ համահունչ են, նկատի առած ...

ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ Յամառ եւ հետեւողական պայքարով հայ ժողովուրդը անցնող տասնամեակներուն լուրջ իրագործումներ արձանագրեց Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման ուղղութեամբ: Տարբեր երկիրներ, խորհրդարաններ, միջազգային կառոյցներ, կազմակերպութիւններ ընդունեցին Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանչցող եւ դատապարտող բանաձեւեր: Թեւակոխած ենք Հայոց ցեղասպանութեան 107-րդ տարելիցը: Արեւմտահայութիւնը զրկուած կը մնայ իր պատմական հայրենիքէն, սեփականութենէն, մշակութային ժառանգութենէն: Հայրենազրկում, մարդկային, գոյքային եւ նիւթական կորուստներ: Զրկուած կը մնանք մեր հայրենիքէն: Ո՞ր կորուստներուն, վնասներուն...

ԳԷՈՐԳ ՊԵՏԻԿԵԱՆ Նախ` քիչ մը պատմութիւն: 1860-ը մեզի համար դարձաւ գիտակցութեան թուական մը: Ազգային զարթօնք` եթէ կ՛ուզէք, որովհետեւ ունեցանք մեր Ազգային սահմանադրութիւնը:  Եւ հակառակ պատմական չարաշուք դէպքերու, Գրիգոր Օտեան, Նահապետ Ռուսինեան` իբրեւ ռահվիրայ մտաւորականներ, ամբողջական մեր խաւարը ճեղքելու խոյանքով մը աշխարհաբարին տուին ապահով եւ վճռական զարգացում: Զանազան սուլթաններու օրով, երբ հայութիւնը Պոլսոյ մէջ ներքին որոշ ազատութիւններ կը վայելէր, երբ կամաց-կամաց...

ՀՌԻՓՍԻՄԷ Օսկիան Գշիկեանին ընտանիքը կ՛ապրէր Սեբաստիոյ Կովտուն գիւղը, սակայն ինքը աշխատանքի պատճառով կը մնար Պոլիս, միայն տօնական օրերուն կ՛երթար գիւղ` իր ընտանիքին հետ անցընելու: Պոլսոյ մէջ, կը կարծեմ, առեւտուրի գործով կը զբաղէր: Ունէր թուրք բարձրաստիճան զինուոր բարեկամ մը, որ ազատ ժամերուն յաճախ կու գար իր մօտ, ըստ երեւոյթին, շատ կը յարգէր Օսկիանը: Օր մըն ալ, սովորականին նման կը հանդիպի իրեն,...

ՀՐԱՉ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ Թուրքիոյ պետական հեռատեսիլը եւ կարգ մը այլ կայաններ «Կեզի»-ի ցոյցերէն ետք (2013) սկսած են սփռել պատմական ֆիլմաշարեր, որոնք կը սկսին սելճուքներու արշաւանքներէն եւ կ՛աւարտին Ապտիւլ Համիտի գահընկէցութեամբ: Ծրագիրը, որ մեծ հետաքրքրութիւն ստեղծած է երկրէն ներս եւ դուրս, կը յաւակնի ունենալ 200 միլիոն հետեւող: Օսմանեան սուրերու վաճառքը եւ ... արտածումը հնգապատկուած են: Այս երեւոյթին շուրջ կան նոյնիսկ դոկտորական աւարտաճառեր,...

ՌՈՒԲԷՆ Ս. ՐԱԳՈՒՊԵԱՆ Ստորեւ կը ներկայացնենք փրոֆ. Ռուբէն Րագուպեանի «Կոչնակ» թերթին մէջ ստորագրած յօդուածներէն մէկը, լոյս տեսած` 1911-ին, Նիւ Եորքի Քոլոմպիա համալսարանի մէջ, ուսանողական (դոկտորականի) վերջին տարուան ընթացքին: Դժբախտաբար 1912-ին, դոկտորական տիտղոսը ձեռքին, ան կը վերադառնայ Կիւրիւն եւ կը կացինահարուի` կապուած իր եղբօր` փրոֆ. Լեւոն Րագուպեանի եւ իր ուսեալ հօր` Ստեփան Րագուպեանի հետ միասին: Ահա թէ ան ի՛նչ ունէր ըսելիք...

ՐԱՖՖԻ ՄԵԼՔՈՆԵԱՆ «Այդ բազմաթիւ հօտէն` գոմին մէջ եղուկ, Մնացեր է խոյ մը միայն քաջարի» Դանիէլ Վարուժան Քսաներորդ դարու առաջին կիսուն Սուրիոյ` իմ ծննդավայր Գամիշլի քաղաքին մէջ յաճախ կարելի էր հանդիպիլ անմականուն (անազգանուն) բազմաթիւ հայ տղամարդոց, որոնք կը ճանչցուէին իրենց այրիացած մայրերուն անուններով, ինչպէս` Զարոյին Արամը, Քարիմային Յովհաննէսը, Սառային Լեւոնը եւ շատ ուրիշներ, որոնք նոյն դարու երկրորդ կիսուն ինծի տարեկից զաւակներ...

ԽԱՉԻԿ ՏԷՏԷԵԱՆ Թուրքին Դա՜ր է անցեր արդէն Այն մեծ ողբերգութենէն, Երբ ճիւաղային ծրագրով մը մոլեգին Յօշոտեցիք գլխատեցիք կոտորեցիք Մերկ եաթաղաններով անմեղ արիւն հոսեցուցիք, Արեան անապատներուն մէջ թաղեցիք, Եփրատի ջուրերուն մէջ ողջ-ողջ խեղդեցիք, Հորերուն մէջ մեզ ողջ-ողջ սպաննեցիք, Ցեղը մեր վերածեցիք մարդկային խլեակի, Մեր պատիւն ու նամուսը վերածեցիք քուրջի, Ծիծաղեցաք նզովեցիք քրքջացիք Հայուն հարցը լուծա՜ծ ըլլալու գոռոզութեամբ յոխորտացի՛ք Ու մեզ վերացուցած...

Խ. ՏԷՐ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ Չենք գիտեր, եթէ երբեք Փաշինեանը իր «Արցախը Հայաստան է եւ վերջ» յայտարարութեան մասին մտածեց որպէս «կաֆ», որպէս «լաւ չմտածուած» եւ «վաղաժամ» արարք: Եւ թերեւս իր լռութիւնը այդ մասին աւելի լրջախոհական է` նկատի ունենալով այդ յայտարարութենէն ետք կատարած իր միւս «կաֆ»-երը. «Մեզի պէ՞տք էր Շուշին» եւ այլն: «Կաֆ»-ի մը իբրեւ հետեւանք` լիբանանեան «դրօշակի պատերազմ»-ը թերեւս զգաստութեան հրաւէր մը...

ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ Այս մէկը` մասիսածին քերթող, հայութիւնը փողահարող, Եղեռնի ժանգը ոսկէ ծնծղայի վերածող սփիւռքի հայատրոփ ու հայամրմուռ բանաստեղծ Ժագ Յակոբեանին գրած վերջին բանաստեղծութիւնն է: Հարիւր մէկ տարեկան էր. բնագիրը ղրկած էր ինծի, որպէսզի ուղարկեմ թերթերու: Եթէ այս օրերը տեսնէր, ինչե՜ր պիտի գրէր. գիշեր-ցերեկ պիտի պայքարէր: Երկինքի մէջ հիմա թեւատարած կ՛աղօթէ: Արդէն յիշեցուցած ըլլալու է Աստուծոյ, թէ քրիստոնէութիւնը ընդունող առաջին ցեղն...

ՄԱՐՈՒՇ ԵՐԱՄԵԱՆ Աշխարհի բանը արագ-արագ կը թաւալի, մինչ մարդկութիւնը խոր մրափի մէջ է. ոչ թէ մարդիկը, որոնք ամէն օր ճօճուող դամոկլեան սուրին սարսափէն չեն կրնար աչք փակել, այլ` ՄԱՐԴկութիւնը ինք, որ կորսուե՞ր է թէ սկիզբէն չկար, մենք ենք, որ կարծեր ենք թէ կայ ու փնտռեր ենք: Ռումբերը արագ-արագ կ՛իյնան, իսկ որոշումները կրիայի պէս կը յառաջանան: Պատիժներու, շրջափակումի եւ այլ «լուծումներու»...