Պատմական

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Շուշի Աղա Մոհամէտ շահին պարսկական բանակը Վարանդայի մելիք Ջումշուդի առաջնորդութեամբ Շուշի մտած էր 1797¬ի մայիսի վերջաւորութեան: Շուշիի տիրելէն ետք Աղա Մոհամէտ շահ որոշեց պատժել հայ եւ թուրք բոլոր ազդեցիկ անձերը, որոնք Ղարաբաղի Իպրահիմ Խալիլ խանին կուսակիցներ էին եւ Շուշիի բերդի առաջին պաշարման ժամանակ կռուած էին իր դէմ: Անոնց շարքին էին գիւլեաթաղցի Ռուստամ բէկ (որ Ղարաբաղի խանին կողմէ Ջրաբերդի...

Աղա Մոհամէտ Շահին Երկրորդ Արշաւանքը Եւ Յաղթական Մուտքը Շուշի ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Աղա Մոհամէտ շահ արշաւանքի ժամանակ Ռուսական զօրքերը 1797-ի գարնան սկիզբը արագօրէն կը հեռանային Անդրկովկասէն, իսկ Պարսկաստանէն կը լսուէր, որ Աղա Մոհամէտ շահ նոր արշաւանքի կը պատրաստուի: Ռուսական զօրքերու հեռացումը տեղացի իսլամները կը վերագրէին անոնց տկարութեան, երկչոտութեան եւ վախին: Կը խօսուէր, որ պարսից շահին գալուստը հազիւ լսած, ռուսեր սկսան փախչիլ:...

Յովսէփ Արքեպիսկոպոս Արղութեանի Մատուցած Ծառայութիւնները Եւ Ապրած Յուսախաբութիւնը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Զօրավար Ալեքսանդր Ռիմսքի-Կորսաքովի հրամանատարութեան տակ գործող ռուսական բանակը 1796-ի հոկտեմբերին արշաւանքի սկսած էր Գանձակի խանութեան դէմ: Գանձակը նուաճելէն ետք բանակը պիտի վերակազմուէր եւ պիտի սկսէր դէպի Պարսկաստան արշաւանքը: Սակայն Ռիմսքի-Կորսաքովի բանակը մեծամեծ արգելքներու հանդիպեցաւ: Աշնանային անձրեւային եղանակ էր, ճանապարհները` ցեխոտ եւ դժուարանցանելի, իսկ ուտեստեղէն ճարելը հետզհետէ կը դժուարանար: Յովսէփ արքեպիսկոպոս...

Իպրահիմ Խալիլ Խանին Հակադարձութիւնը Եւ Զուբովի Դէմ Դաւադրութիւն  Ռուսական Հարուածային Զօրաբանակը Եւ Յովսէփ Արքեպիսկոպոս Արղութեանի Վերապահուած Դերակատարութիւնը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Հադրութի արեւմուտքը գտնուող Թաղասեռ գիւղի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին Պարզագետի ձախ ափին, բլուրի վրայ: Եղած է Դիզակ գաւառի գրչութեան կեդրոն: Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեան շարունակ նամակագրական կապ կը պահէր Ղուկաս Ա. Կարնեցի կաթողիկոսին հետ եւ տեղեկութիւններ կը փոխանցէր ռուսական բանակի Անդրկովկասեան արշաւանքի ընթացքի...

Գանձակի Դէմ Իպրահիմ Խալիլ Խանի Արշաւանքը Եւ Դալի Մահրասայի Ու Թիւլի Արզումանի Նահատակութիւնը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Մուշկապատ Մարտունիի շրջանին մէջ, բարձրադիր լերան լանջին եւ ժայռերով ու անտառներով շրջապատուած: Վարդան Զօրավարի մատուռը, կողքին` Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, եւ Քմխաչին Տակ, Ծրտխաչին Եալ եւ Տոնունց Օջախ սրբատեղիները: Մօտակայքէն կը հոսի Խոնաշէն գետը: Զօրավար կոմս Վալերիան Զուբովի ընդհանուր հրամանատարութեան տակ գործող ռուսական բանակը 1796 յունիսին...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ռուսահայոց առաջնորդ Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեան հաւատացած էր որ ռուսական բանակի Անդրկովկասեան արշաւանքը` 1796-ին, հայ ժողովուրդին ազատութիւն պիտի բերէ: Ան այն համոզումը ունէր որ Ռուսաստան Պարսկաստանի դէմ պատերազմի սկսած է հայ ժողովուրդի եւ ընդհանուր առմամբ քրիստոնեաներու փրկութեան համար: Յովսէփ արքեպիսկոպոս ռուսական բանակին կողմէ Դերբենդի գրաւումէն ետք հոն կեդրոնացած ու ոգեւորութեամբ գործի լծուած էր: Ան, առանց թափանցելու պետական մտածողութեան եւ...

Դերբենդ Յովսէփ Արքեպիսկոպոս Արղութեանի Դերակատարութիւնը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Պարսկաստանի տիրակալ Աղա Մոհամէտ խան Ղաջար 1796 մարտին Մուղանի դաշտին մէջ արքայից արքայ օծուած էր, բայց միաժամանակ կը շարունակէր պահել ցեղապետ խանի իր տիտղոսը: Աղա Մոհամէտ շահ կը պատրաստուէր կրկին Շուշիի վրայ արշաւելու, երբ լուր հասաւ որ թագաւորութեան արեւելեան երկրամասերուն մէջ ապստամբութիւններ բարձրացած են: Ապստամբութեանց ճնշումը աւելի առաջնահերթ էր, հետեւաբար արքայից արքան ճամբայ...

Մելիք Մեջլումի Դերակատարութիւնը Եւ Աղա Մոհամէտ Խանէն Ստացած Արտօնութիւնները ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Աղա Մոհամէտ խանի պարսկական բանակը Շուշիի պաշարումը քակելէն ետք, 1795 սեպտեմբերի սկիզբը հասաւ Գանձակ: Նոյն օրերուն Աղա Մոհամէտ խանի եղբայրներ Ալի Ղուլի եւ Ջաֆար Ղուլի խաները քակեցին Երեւանի պաշարումը եւ ճամբայ ելան դէպի Գանձակ, ուր միացան իրենց եղբօր: Աղա Մոհամէտ խան կրկին պատուիրակ ուղարկեց վրաց Հերակլ Բ. թագաւորին, պահանջելով...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Շուշի Պարսկաստանի տիրակալ Աղա Մոհամէտ խան Ղաջար 1795-ի օգոստոսին պաշարած էր Շուշին, եւ Ղարաբաղի Իպրահիմ Խալիլ խան ու անոր միացած հայեր, Վարանդայի մելիք Ջումշուդի, Գիւլիստանի մելիք Աբովի եւ Դիզակի մելիք Աբասի գլխաւորութեամբ, կը պաշտպանէին բերդաքաղաքը: Աղա Մոհամէտ խան կատարեալ անյաջողութեան մատնուեցաւ: Շուշիի բերդին մէջ ամրացած Իպրահիմ Խալիլ խան, մելիք Ջումշուդ, մելիք Աբով եւ մելիք Աբաս կատաղի դիմադրութիւն ցոյց...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Շուշիի բերդի պարիսպները Պարսկաստանի տիրակալ Աղա Մոհամէտ խան վճռած էր զէնքի ուժով նուաճել Անդրկովկասը: Սակայն նախքան պատերազմական գործողութիւններու սկսիլը ան փորձեց խաղաղ բանակցութիւններու միջոցով հաւատացնել ռուսական կառավարութեան, որ Պարսկաստան խաղաղ դրացի կը մնայ, եթէ յարգուին անոր իրաւունքները Անդրկովկասի մէջ: Հիւսիսային Կովկասի ռուսական զօրքերու հրամանատար Իվան Վասիլեւիչ Գուդովիչ, որ անուանի դարձած էր ռուս-թրքական պատերազմներու ժամանակ եւ ղեկավարած էր Հաճիպէյի...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Անդրկովկասի վրայ գերիշխանութիւն հաստատելու համար պայքարը կ՛ընթանար երկու ուղղութիւններով. մէկ կողմէ` Ռուսաստանի եւ Պարսկաստանի, եւ միւս կողմէ, տարածաշրջանէն ներս` Վրաստանի Հերակլ Բ. թագաւորին եւ Ղարաբաղի Իպրահիմ Խալիլ խանի միջեւ: Պարսիկներուն համար հարաւային Կովկաս պատմականօրէն, քաղաքականօրէն եւ ազգագրական առանձնայատկութիւններով պարսկական աշխարհին անքակտելի մասն է: Վրաստան (մինչեւ Գէորգիեւսկի դաշնագիրով ռուսական գերիշխանութեան ճանաչումը), եւ Ղուբայի, Դերբենդի, Շաքիի, Շիրվանի, Պաքուի, Թալիշի, Գանձակի,...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ասկերանի բերդը (Մայրամաբերդ) Կարկառ գետի հովիտին մէջ, Ստեփանակերտէն հիւսիս-արեւելք, աջակողմեան եւ ձախակողմեան հատուածներով, բարձր աշտարակներով եւ զանոնք միացնող պարիսպներով, կառուցուած է խանական տիրապետութեան ժամանակ: Վարանդայի մելիք Ջումշուդ Մելիք Շահնազարեան առանձին մնացած էր Իպրահիմ Խալիլ խանի դէմ, եւ Ղարաբաղի խանը ամէն միջոց ունէր զայն զսպելու: Իպրահիմ Խալիլ, իր Հիւրիզատ կնոջ միջամտութեամբ Վարանդայի մելիք նշանակեց անոր հարազատ եղբայրը Հիւսէյնը: Մելիք...

Արցախցիներ Վրացական Թագաւորութեան Սահմաններէն Ներս ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Նա­խի­ջեւ­ա­նիկ Աս­կե­րա­նի մօտ, Սուրբ Աս­տու­ա­ծա­ծին եկեղե­ցի­ով եւՂու­լունց օջախ եւ Սուրբ Նա­հա­տակ մա­տուռ­նե­րով: Դալի Մահրասայի, Թիւլի Արզումանի եւ Զարգար Մելքումի գլխաւորած արցախցիներու զինուած ուժերը Գանձակի խանութեան սահմաններէն իրերայաջորդ յարձակումներ կը շղթայազերծէին դէպի Ղարաբաղի խանութիւն, թրքական բնակավայրերու ու բանակատեղիներու վրայ: Արցախցի մարտիկները զինուած էին հրացանով, թուրով ու դաշոյնով: Մարտի երթալու ժամանակ ձախ կողքէն կը կապէին...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Մեծշէն Թարթառ գետի աջ ափին, պտղատու անտառներով շրջապատուած գեղատեսիլ բնութեան մէջ, սառնորակ աղբիւրներով եւ Սուրբ Գէորգ եկեղեցիով: Երից Մանկանց վանքը, Ջրաբերդի մելիքութեան սահմանին մէջ, Աղուանից հակաթոռ կաթողիկոսութեան աթոռանիստն էր: Իսրայէլ հակաթոռ կաթողիկոս Գանձակ փոխադրուած եւ յետոյ Արցախ վերադառնալէն ետք Իպրահիմ Խալիլ խանի որոշումով Ամարասի վանքին մէջ հաստատուած էր: Խանին կողմէ Գանձասարի Յովհաննէս կաթողիկոսի սպանութենէն ետք Իսրայէլ Աղուանից կաթողիկոս...

Մելիք Շահնազարի Ժառանգորդներու Միջեւ Երկպառակութիւն Եւ Ջումշուդ` Վարանդայի Տիրակալ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Վաղուհաս գիւղը Թարթառ գետի աջ ափին: Մայրաքաղաք (Տիրամայր) վանքը եղած է եպիսկոպոսանիստ, իսկ Կարմիր վանքը` մանրանկարչութեան կեդրոն: Հայաստանի ազատագրութեան հարցով հնդկահայ մեծահարուստ վաճառական Շահամիր Շահամիրեան Մատրասէն կը շարունակէր նամակագրական կապ պահել Հերակլ թագաւորին հետ եւ կը հաստատէր, որ վրաց արքան կրնայ հայոց ազատարարը ըլլալ: Հերակլի Ռուսաստանի հովանաւորութեան տակ մտնելը...

Ջալալ Բէկ Եւ Դանիէլ Բէկ Հասան Ջալալեաններու Սպանութիւնները Հայերը Նովոռոսիա Տեղափոխելու Ծրագիրներ   Պլը Պուղի ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Սարգիս եպիսկոպոսի եւ անոր եղբայրներու ու միաբանակից հոգեւորականներու Արցախէն հեռանալէն ետք Գանձասարի վանքը մնաց աւեր ու ամայացած: Սարգիս եպիսկոպոս նոյն տարին` 1791-ին իր եղբայրներ Դանիէլ բէկը եւ Ջալալ բէկը Գանձասար ուղարկեց, որպէսզի վանքին թաքցուած հարստութիւնները դուրս հանեն եւ Գանձակ բերեն: Դանիէլ բէկ եւ...

Գանձակի Հայկական Մելիքութիւնները ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ռուսահայոց առաջնորդ Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեան, որ ռուս-թրքական պատերազմի բռնկումէն ետք Մոլտաւական ճակատ, իշխան Գրիգորի Փոթեմքինի բանակատեղին կը գտնուէր, Հայաստանի ազատագրութեան ծրագիր ներկայացուցած էր, եւ ռուսական կողմին հետ բանակցութիւնները կը շարունակուէին: Մոլտաւիոյ եւ Պեսարապիոյ մէջ հայկական հոծ բնակչութեան ներկայութիւնը կարեւոր գրաւական կը նկատուէր ռուսական զէնքի յաջողութեան համար: Ռուսական հրամանատարութիւնը լաւ գիտէր, որ հայեր առանձին սէր կը...

Պատերազմ Երեւանի Եւ Նախիջեւանի Խանութիւններուն Միջեւ Յովսէփ Արքեպիսկոպոս Արղութեանի «Հայոց Ծրագիր»-ը ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ազոխ գիւղը Իշխանագետի ափին: Հովիտի բարձունքին` Որվան (Ազոխի) քարանձաւը հնագոյն բնակատեղի եղած է. թշնամիներու յարձակումներու ժամանակ Ամարասի վանքին գանձերը հոն կը պահուէին: Գանձակի խանութեան սահմաններուն մէջ կեդրոնացած Ջրաբերդի մելիք Մեջլում եւ Գիւլիստանի մելիք Աբով իրենց կռուող ուժերով իրերայաջորդ յարձակումներ կը կազմակերպէին Ղարաբաղի Իպրահիմ Խալիլ խանին դէմ: Իպրահիմ...

Յովսէփ Արքեպիսկոպոս Արղութեանի Զեկուցագիրը Եւ Դիմում Եկատերինա Բ.Ի` Արցախցիները Կասպից Ծովու Ափեր Տեղափոխելու Հարցով ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Վրաց Հերակլ Բ. թագաւոր եւ Ղարաբաղի Իպրահիմ Խալիլ խան բանակցութեան մէջ էին, որպէսզի Ղարաբաղ տեղափոխուած վիրահպատակ թուրքերը Վրաստան վերադարձուին, իսկ փոխարէնը Թիֆլիս ապաստան գտած Ջրաբերդի մելիք Մեջլում եւ Գիւլիստանի մելիք Աբով Իպրահիմ Խալիլի յանձնուին: Իպրահիմ Խալիլ խան նամակ գրեց Հերակլ Բ.ի եւ յայտնեց, որ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Վրաստան կայք հաստատած Ջրաբերդի մելիք Մեջլում եւ Գիւլիստանի մելիք Աբով տեւական կապի մէջ էին ռուսահայոց առաջնորդ Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեանի հետ եւ իրենց գործունէութեան ընթացքին անոր ցուցմունքներուն կը հետեւէին: Յովսէփ արքեպիսկոպոս ընդհանուր ղեկավարը եւ գլուխը կը նկատուէր այն շարժման, որուն նպատակն էր Արցախի եւ ընդհանուր առմամբ Հայաստանի մէջ վերականգնել հայկական անկախ իշխանութիւնը: Յովսէփ արքեպիսկոպոս համոզուած էր որ հայ ժողովուրդին...