Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ. Թիւլի Արզումանի Արշաւախումբը Եւ Գանձասարի Միաբաններուն Փախուստը Գանձակ

Պատերազմ Երեւանի Եւ Նախիջեւանի Խանութիւններուն Միջեւ
Յովսէփ Արքեպիսկոպոս Արղութեանի «Հայոց Ծրագիր»-ը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Ազոխ գիւղը Իշխանագետի ափին: Հովիտի բարձունքին` Որվան (Ազոխի) քարանձաւը հնագոյն բնակատեղի եղած է. թշնամիներու յարձակումներու ժամանակ Ամարասի վանքին գանձերը հոն կը պահուէին:

Գանձակի խանութեան սահմաններուն մէջ կեդրոնացած Ջրաբերդի մելիք Մեջլում եւ Գիւլիստանի մելիք Աբով իրենց կռուող ուժերով իրերայաջորդ յարձակումներ կը կազմակերպէին Ղարաբաղի Իպրահիմ Խալիլ խանին դէմ:

Իպրահիմ Խալիլ խան Գանձասարի վանքին միաբաններուն վրայ տեւական բռնութիւններով ու չարչարանքներով կը պահանջէր, որ անոնք թաքցուած հարստութիւնները ցոյց տան:

Մելիքները տեւաբար տեղեկութիւններ կը ստանային Իպրահիմ Խալիլ խանի բարբարոսութիւններու մասին: Անոնք տեղեակ էին, թէ ինչ չարչարանքներով սպաննուեցաւ Յովհաննէս կաթողիկոս եւ ինչ հալածանքներու կ՛ենթարկուէին Հասան Ջալալեան տոհմի ներկայացուցիչները:

Ծմակահողի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին: Վաճառ գետի ափին գտնուող Ծմակահող Հասան Ջալալեաններու օրով վաճառաշահ կեդրոն եղած է:

Մելիք Մեջլում 1791-ին Թիւլի Արզումանի եւ Զարգար Մելքումի առաջնորդութեամբ ձիաւոր արշաւախումբ մը պատրաստեց, որպէսզի երթան Գանձասարի վանք եւ իր մօրեղբայր ու Յովհաննէս կաթողիկոսի եղբայր Սարգիս եպիսկոպոս Հասան Ջալալեանը վանքին միաբաններուն հետ Գանձակ բերեն:

Ձիաւոր խումբը հասաւ Խաչեն եւ Գանձասարի վանքին մօտակայ անտառներուն մէջ թաքնուեցաւ: Թիւլի Արզուման լուր ղրկեց Սարգիս եպիսկոպոսին, որ պատրաստուի փախչելու:

Բայց ամէն կողմ խանին լրտեսները կը վխտային եւ փախուստ տալը վտանգաւոր էր:

Սարգիս եպիսկոպոս հնարամտութեան դիմելով լուր տարածեց, որ ասպատակներ յայտնուած են եւ յարձակում պիտի գործեն:

Ասպատակներու յայտնուելու լուրին վրայ շրջակայ գիւղացիներ Գանձասարի վանք փութացին, հոն պատսպարուելու համար: Այդ ժամանակ Սարգիս եպիսկոպոս անոնցմէ որ կը կասկածէր բռնել տուաւ եւ վանքին մէջ բանտարկեց:

Հակառակ այս նախազգուշութեան, թշնամիին համար միշտ պատրաստ հայ լրտեսներէն մէկը խանին լուր հասցուց, որ Սարգիս եպիսկոպոս եւ վանքին միաբանները Գանձակ պիտի փախչին եւ վանքին հարստութիւնները իրենց հետ պիտի տանին:

Իպրահիմ Խալիլ խան փութով խումբ մը ձիաւորներ ուղարկեց, որպէսզի փախստականները կալանաւորեն եւ վանքին բոլոր իրեղէնները յափշտակեն:

Ձիաւորները այնքան արագ հասան, որ փախստականները միջոց չունեցան վանքին պահուած իրեղէնները առնելու, եւ անոնք իրենց թաքցուած տեղերը մնացին: Սարգիս եպիսկոպոս եւ վանականները բռնուեցան:

Թիւլի Արզումանի մարտիկները վրայ հասան եւ քաջաբար կռուելով ազատեցին հոգեւորականները:

Մռաւի լեռներ

Նոյն պահուն բնութիւնը օգնութեան հասաւ: Մռաւի լեռներուն վրայ այնպիսի թանձր մառախուղ պատեց, որ քանի մը քայլ հեռաւորութեան վրայ ոչինչ կարելի էր տեսնել:

Թիւլի Արզուման իր խումբը երկու մասի բաժնեց: Մէկ մասը Զարգար Մելքումի յանձնեց եւ անոր պատուիրեց որ Սարգիս եպիսկոպոսը միւսներուն հետ Գանձակ տանի: Իսկ ինք մնացած կռուողներուն հետ ետ մնաց եւ կռուի բռնուեցաւ խանի ձիաւորներուն հետ:

Թիւլի Արզուման փայլուն յաղթանակ տարաւ խանի հարիւրաւոր ձիաւորներուն դէմ եւ անոնցմէ շատեր բռնելով ականջներն ու քիթերը կտրեց եւ ետ ուղարկեց ըսելով. «Գացէք ձեր խանին խապար տուէք որ Արզուման հեշտ կուլ տալու պատառ չէ»:

***

Իպրահիմ Խալիլ խան իր վտանգաւոր թշնամի Ղուբայի Ֆաթհ Ալի խանի մահէն (1789) ետք աւելի սանձարձակ դարձած էր եւ չորս դին աւերածութիւններ կը սփռէր:

Նոյն ժամանակ Երեւանի Մոհամէտ խան ներխուժեց Նախիջեւանի խանութիւն եւ Արծափը, Քորունն ու Մոսունը աւերեց ու կողոպտեց: Այնուհետեւ ան քալեց Խոյի վրայ եւ Ջաֆարղուլի խանը պատանդ վերցնելով Երեւան վերադարձաւ: Երեւանի եւ Խոյի խանութիւններուն միջեւ բարեկամութիւնը վերահաստատուած հռչակուեցաւ:

Ջաֆարղուլի խան ազատ արձակուելէն ետք քալեց Երեւանի վրայ: Մոհամէտ խան նեղ կացութեան մատնուելով իր հետեւորդներով Երեւանի բերդը ապաստանեցաւ:

Էջմիածնի մայրավանքը իր պարիսպներով եւ աշտարակներով պատրաստ ամրոց նկատուելով զօրքերով լեցուեցաւ:

Ղուկաս Ա. Կարնեցի կաթողիկոս տագնապալից վիճակի մատնուեցաւ: Մոհամէտ խան ազդարարութիւն յղեց կաթողիկոսին, որ թշնամիին դէմ դնէ: Իսկ Ջաֆարղուլի խան աշխատեցաւ կաթողիկոսը իր կողմը շահիլ եւ վստահեցուց, որ հաստատուն բարեկամութեամբ կապուած է հայոց հետ:

Խոյէն Հիւսէյն խանի գլխաւորութեամբ նոր ուժեր հասան: Հիւսէյն եւ Ջաֆարղուլի խաներուն ուժերը Սուրբ Գայեանէ վանքին ետեւէն անցնելով Քասաղ գետի եզերքը բանակեցան եւ կաթողիկոսը տեսութեան հրաւիրեցին: Ղուկաս Ա. չընդառաջեց հրաւէրին:

Էջմիածնի միաբանները մեծագոյն վտանգի վախով տագնապի մատնուած էին: Բայց յանկարծ խոյեցիք քակեցին պաշարումը եւ քաշուեցան:

Երեւանի Մոհամէտ խանի ուժերը հակայարձակման անցան եւ կրկին անգամ աւերեցին Նախիջեւանը: Նախիջեւանի խանութեան մաս կը կազմէին նաեւ Դարալագեազը` Վայոց ձորը եւ Սիսիանի մահալը: Բազմաթիւ վանքեր ու եկեղեցիներ կողոպտուեցան ու աւերուեցան: Շատ հայեր գերեվարուեցան եւ ցիրուցան եղան:

***

Պարսկաստանի մէջ գահակալական կռիւները կը շարունակուէին: Սատէգ եւ Ալի Մուրատ խաներու յաջորդ Ջաֆար խան Զանտ արիւնահեղ կռիւներ մղեց Աղա Մոհամէտ խան Ղաջարի դէմ եւ սպաննուեցաւ 1789 յունուարին, Ալի Մուրատի որդի Սայէտ Մուրատ խանի ձեռամբ, որմէ ետք քաղաքացիական պատերազմը սաստկացաւ: Ջաֆար խանի որդի Լոֆթ Ալի խան քալեց Շիրազի վրայ եւ սպաննեց Սայէտ Մուրատ խանը: Այնուհետեւ գահակալական կռիւներ սկսան Լոֆթ Ալի խանի եւ Աղա Մոհամէտ խանի միջեւ:

Աղա Մոհամէտ խան Իրաք Աճամը իր հակակշիռին տակ առնելէն ետք 1791-ին մտաւ Ատրպատական:

***

Կովկասի խառնակ կացութեան պայմաններուն տակ վրաց իշխանաւորները որոշեցին միաբանիլ եւ ռազմագիտական միութիւն հաստատել:

Այսպիսով Քարթլի-Կախեթիի թագաւորութիւնը (մայրաքաղաքը` Թիֆլիս, իշխող Տունը` Բագրատիոնի), Իմերեթիի թագաւորութիւնը (մայրաքաղաքը` Քութայիսի, իշխող Տունը` Բագրատիոնի), Մինկրելիոյ իշխանութիւնը (մայրաքաղաքը` Զուկտիտի, իշխող Տունը` Տատիանի) եւ Գուրիայի իշխանութիւնը (մայրաքաղաքը` Օզուրկեթի, իշխող Տունը` Գուրիելի) 1790 յունիսին կնքուած Իպերիացիներու դաշինքով վրացական միութիւնը հռչակեցին: Բոլոր իպերիացիները արիւնակից հռչակուեցան եւ Հերակլ Բ. Վրաստանի հայր անուանուեցաւ:

***

Արարատեան դեսպան Ստեփան Դաւթեան Պետերբուրգի մէջ սերտօրէն կը համագործակցէր վրացի դիւանագէտներու եւ մասնաւորաբար իշխան Կարսեւան Չաւչաւածէի եւ Հերակլ Բ.ի որդիներուն հետ:

Ստեփան, իբրեւ արեւելեան հարցերով իշխան Գրիգորի Փոթեմքինի լաւագիտակ եւ վստահելի խորհրդատուն, իշխան Կարսեւանի գլխաւոր գործակիցը եղաւ եւ երկուքը միասին ջանացին քաղաքական միասնական ուղեգիծի հետեւիլ:

Իշխան Կարսեւան Չաւչաւածէներու ազնուական տոհմի ներկայացուցիչն էր: Չաւչաւածէները Ալեքսանդր Ա. (1412-1442) Մեծ թագաւորի օրերէն Վրաստանի իշխող ընտանիքներէն էին եւ Կախեթի նահանգի Թելաւի, Ցինանտալի եւ Քվարելի բնակավայրերուն մէջ կեդրոնացած, թաւատիի (իշխան, պետ) ժառանգական տիտղոս կը կրէին:

Իշխան Կարսեւան Չաւչաւածէ Հերակլ Բ. թագաւորի արքունիքին մէջ ծառայած եւ կարեւոր դերակատարութիւն ունեցած էր ռուսերու հետ բանակցութիւններուն եւ Գէորգիեւեան դաշինքի կնքումին մէջ: Ան 1784-ին Պետերբուրգի մէջ Վրաստանի դեսպան նշանակուած էր: Եկատերինա Բ. կայսրուհի 1786-ին անոր զաւկին` ապագայ բանաստեղծ եւ զօրավար իշխան Ալեքսանդրի կնքամայրը եղած էր:

Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեան Հերակլ Բ.ի կը գրէր. «Երեւանցի Ստեփանն մեծաւ հարազատութեամբ եւ ջերմեռանդ մտերմութեամբ ջանայ վասն երկրիդ ուր հարկն պատկանի, որպէս ի ձէնջ առաքեալ ծառայ, յորմէ արքայազունքն եւ քնեազ Գարսեւանը շնորհակալ են յոյժ»:

Հայ ժողովուրդին անցեալի հարուստ պատմութիւնը եւ նոր ժամանակներու անոր ձգտումները եւ հեռանկարները ռուս ժողովուրդին ծանօթացնելու համար Ստեփան Դաւթեանի նախաձեռնութեամբ Վարդան Վառլամով ռուսերէնի թարգմանեց Մովսէս Բաղրամեանի «Նոր տետրակ, որ կոչի յորդորակ» աշխատութիւնը, զոր խմբագրեց Ստեփան Դաւթեան: Գիրքէն օրինակներ տրուեցան զօրավարներ Ալեքսանդր Սուվորովի եւ Միխայիլ Կուտուզովի:

***

Ռուսահայոց առաջնորդ Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեան Մոլտաւական ճակատին վրայ ռուսական գործող բանակ կը գտնուէր:

Ռուսական զօրքերը, Ֆոքշանի եւ Ռիմնիքի յաղթանակներէն ետք շարունակեցին յառաջխաղացքը եւ գրաւեցին Պենտերին, Հաճիպէյը (այժմ` Օտեսա) եւ Աքքերմանը: Օսմանեան բանակը 1790-ին յարձակման անցաւ Կովկասի ուղղութեամբ եւ կը պատրաստուէր Խրիմ ցամաքահանում կատարել: Քապարտայի վրայ շարժող թրքական բանակը ջախջախուեցաւ Անապայի մէջ: Ռուսական նաւատորմը ձախողեցուց թուրքերու ցամաքահանումը եւ Քերչի ծովամարտին ու Թենտրայի մօտ պարտութեան մատնեց թրքական նաւատորմը:

Իշխան Գրիգորի Փոթեմքինի բանակատեղին գտնուող Յովսէփ արքեպիսկոպոս շարունակ հայկական պետականութեան վերականգնման գաղափարը կ՛արծարծէր եւ այդ ուղղութեամբ ծրագիրներ կը մշակէր ու առաջարկներ կ՛ընէր:

***

Յովսէփ արքեպիսկոպոս տասնութ յօդուածներէ բաղկացած «Հայոց ծրագիր»-ը պատրաստեց, որ հայոց ապագայ թագաւորութեան եւ Ռուսական կայսրութեան միջեւ յարաբերութիւններու ուղեգիծը պիտի կազմէր:

«Հայոց ծրագիր»-ի առաջին յօդուածներուն համաձայն կրօնական յարաբերութիւններ կը հաստատուին երկու եկեղեցիներուն միջեւ: Հինգերորդ յօդուածին համաձայն Հայաստանի թագաւորութեան մէջ ռուսական բանակ կը տեղակայուի: Վեցերորդ յօդուածին համաձայն հայեր իրենց ոսկիի եւ արծաթի հանքերէն տուրք կը վճարեն ռուսերուն եւ պատերազմի պարագային երկու պետութիւնները զինու զօրութեամբ իրարու օգնելու պարտաւորութիւն կը ստանձնեն: Հայոց թագաւորը կրնայ հայ կամ ռուս ըլլալ. միայն ռուս ըլլալու պարագային պէտք է հայադաւանութիւն ընդունի: Թագաւորը կայսրուհիին կամքով պիտի ընտրուի, Էջմիածնի մէջ պիտի օծուի եւ Վաղարշապատ կամ Անի պիտի նստի: Նոյեան Տապանի, Լուսաւորչի եւ Դաստառակի ասպետական շքանշաններ պիտի հաստատուին: Ազգային գոյները պիտի ըլլան կարմիր, կանաչ եւ կապոյտ: Զինանշանը` միագլխանի արծիւ եւ երկու առիւծ: Հին նախարարութեանց սերունդները իբրեւ իշխանական տուներ պիտի ճանչցուին: Կաթողիկոսը հայոց թագաւորին առաջարկութեամբ պիտի ընտրուի: Հայաստանի եւ Ռուսաստանի միջեւ անարգել առեւտուր պիտի կատարուի:

«Հայոց ծրագիր»-ի բովանդակութիւնը իշխան Փոթեմքինի հաւանութեան արժանացաւ: Ան ցանկութիւն ունէր բազմելու նոր ստեղծուելիք հայկական թագաւորութեան գահին վրայ:

Ռուսական կողմը իր կարգին քսան յօդուածներէ բաղկացած ծրագիր մատուցեց Յովսէփ արքեպիսկոպոսի:

Ռուսական ծրագիրը հայոց պետութիւնը նախարարութիւն կ՛անուանէր, բայց կը յաւելէր թէ Ռուսիա զայն իբրեւ թագաւորութիւն կը ճանչնայ: Ռուսական վեց հազարնոց բանակ մը Հայաստան պիտի մնայ մինչեւ տասը տարի, անկէ ետք` չորս հազար, յետոյ երկու հազարի պիտի իջնէ եւ քսան տարիէն բոլորովին պիտի քաշուի: Այս բանակին համար հայեր իբրեւ հարկ քսան մաղալ զուտ ոսկի, երեք ձի եւ մէկ խոյ պիտի վճարեն: Հայեր ռուսաց բարեկամին բարեկամ եւ թշնամիին թշնամի պիտի ըլլան: Եկեղեցական, առեւտրական եւ քաղաքական յարաբերութիւնները փոխադարձաբար ազատ պիտի ըլլան: Երկրին հասոյթներէն պիտի հոգացուին թէ՛ ռուսական բանակին ծախսերը եւ թէ եկեղեցական եւ բարեգործական հաստատութեանց պէտքերը:

 

 

 

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )