Ակնարկ. Ցեղասպանութեան Իրաւական Եզրի Թրքական Եւ Հայկական Ընկալումները

Ինքզինք աւելի օսմանցի, քան հայ զգալէ ընդամէնը մէկ օր ետք, Թուրքիոյ վարչապետին գլխաւոր խորհրդականը հետեւեալ յայտարարութիւնը կատարեց. «Ես ըսած եմ, որ ինքզինքս հայ ըլլալէ աւելի օսմանցի կը զգամ: Ես ազգայնական չեմ, սակայն երբ 1915-ը նիւթ կը դառնայ, ես կ՛օգտագործեմ «Հայոց ցեղասպանութիւն» եզրը: Ես կը կարծեմ, որ ատիկա ցեղասպանութիւն եղած է, որովհետեւ  ցեղասպանութիւն եզրը եւ 1915-ին տեղի ունեցածը կը համընկնին իրարու: Ցեղասպանութիւնը ոչ թէ պատմական, այլ իրաւական եզր է»:

Այս յայտարարութիւնը արդի Թուրքիոյ պատմութեան մէջ աննախադէպ է` նկատի ունենալով յայտարարողին զբաղեցուցած պաշտօնն ու հանգամանքը:

Նախքան մէկ օր առաջուան յայտարարութեան յետադարձ հայեացք նետելը, փորձենք կեդրոնանալ այս յայտարարութեան քաղաքական մեկնաբանութեան վրայ` ընդգծելու համար հետեւեալ կէտերը:

Ա.- Յայտարարութիւնը պէտք է ընկալել ոչ թէ իբրեւ հայազգիի մը կողմէ կատարուած, այլ` Թուրքիոյ վարչապետին գլխաւոր խորհրդականին: Ահա ճիշդ այստեղ է, որ լրատուութեան ներկայացման եւ մեկնաբանութեան համար հայկական ոսպնեակը պէտք է երկրորդ կարգ մղէ խորհրդականին հայազգիութիւնը եւ կեդրոնանայ անոր զբաղեցուցած բարձրաստիճան պաշտօնին վրայ: Տաւութօղլուի եւ Մահճուբեանի անվերջ կրկնած կէտը, թէ գլխաւոր խորհրդականը հայազգի ըլլալու համար չէ, որ նշանակուած է, այս պարագային յօգուտ հայկական կողմին կ՛աշխատի:

Բ.- Թուրքիոյ մէջ տակաւին կը գործէ 301 օրէնքը եւ Հայոց ցեղասպանութեան մասին բարձրաձայնելը կրնայ քրէականացուիլ եւ համապատասխան պատիժի ենթարկուիլ` իբրեւ թուրք ժողովուրդին ազգային արժանապատուութիւնը խոցող քայլ: Պաշտօնական Անգարան պէտք է բացատրութիւն տայ, որ Մահճուբեանի այս յայտարարութիւնը կը տեղադրուի 301-ով արգիլուած դրոյթներու շարքին, ինչպէս այլոց պարագային եղած էր:

Գ.- Վարչապետին խորհրդականը այս ձեւով շեղում կատարած է իր երկրին որդեգրած պաշտօնական կեցուածքէն` 1915-ի դէպքերը բնորոշելու առումով:

Դ.- Աւելի՛ն. ան շրջած է նաեւ երկրի նախագահին որդեգրած ժխտողականութեան մարտավարութիւնը, երբ հաստատած է, որ Ցեղասպանութեան հարցը ոչ թէ պատմական, այլ իրաւական եզր է: Այս կը նշանակէ ինքնին, որ ցեղասպանութիւնը իրաւական հետեւանքներ կ՛ունենայ:

Պէտք է խոստովանիլ, որ բաւական բարդ է Մահճուբեանի կատարած յայտարարութիւնները մեկնաբանելը: Փորձենք սակայն, մնալ իր մէկ օր առաջ կատարած յայտարարութեան եւ այս աննախադէպ յայտարարութեան տրամաբանութեան հետեւողականութեան սահմաններուն մէջ:

Եթէ թոյլտուութեամբ կատարուած յայտարարութիւն չէ այս մէկը, ապա Մահճուբեանը պէտք է հրաժեշտ տուած ըլլար իր պաշտօնին: Ո՛չ ակնկալուած թրքական զայրոյթ կայ այս յայտարարութեան դիմաց, ո՛չ ալ Թուրքիոյ վարչապետին կողմէ համապատասխան արձագանգ: Այն տպաւորութիւնը կը ձգուի, որ հանդուրժողականութեան նմուշ կը բեմադրէ Անգարան միջազգային հանրութեան: Ի վերջոյ, միշտ նկատի ունենալով յայտարարողին հանգամանքը, կատարուածը Թուրքիոյ կողմէ Ցեղասպանութեան կիսաճանաչում է:

Պէտք չէ խանդավառուիլ անշուշտ. պէտք է պահել քաղաքական սառնասրտութիւնը: Չմոռնանք, որ նոյն Մահճուբեանը աւելի օսմանցի զգալով յառաջ քշած է հայ, թուրք, ասորի, յոյն, քիւրտ, զազա, եւ այլ ազգերու պատկանող օսմանցիներու համատեղ հայրենիքի գաղափարը:

Եւ ա՛յս է թաւշեայ ժխտողականութեան բուն նպատակը: Նոյնիսկ ցեղասպանութիւն բառը օգտագործել ի հարկին` ամրապնդելով մէկ եւ համատեղ հայրենիքի, բնօրրանի գաղափարը: Հայրենազրկումի գաղափարի արծարծումն է արգիլուածը, բացառուածը:

Այստեղ հարցական է, թէ ոչ պատմական, այլ իրաւական նկատի ունենալով ի՞նչ կ՛ուզէ հասկնալ եւ հասկցնել Թուրքիոյ վարչապետին գլխաւոր խորհրդականը: Իրաւականը հատուցում կ՛ենթադրէ: Բայց խօսքը հատուցման թրքական տարբերակին մասին է: Տաւութօղլուի բարձրաձայնած հատուցումն է. վերադառնալ, վերականգնել թրքական քաղաքացիութիւն եւ ստանալ կորսնցուցած անձնական, թէկուզ եկեղեցապատկան համայնքապատկան կալուածներ. կամ գուցէ փոխհատուցուիլ, եթէ չկան այդ կալուածները` այլ համապատասխան կալուածով կամ համարժէք նիւթականով:

Ամէն ինչ, բացի տարածքային պահանջատիրութենէն: Բացի արեւմտահայոց հայրենիքին վերատիրանալու գաղափարէն:

Մահճուբեանի յայտարարութիւնները հակակշռող եւ քանի մը քայլ ետեւ բերող այլ յայտարարութիւններ ակնկալելի են: Բայց պաշտօնապէս հնչած է արդէն ցեղասպանութիւնն ու ցեղասպանութեան իրաւական եզրի բնորոշիչը թրքական բարձրագոյն դիրքերէ:

Այս յայտարարութիւնները պէտք է լուսարձակի տակ բերել եւ արծարծել ամէն պատեհ առիթի: Նաեւ եւ նախ եւ առաջ Ցեղասպանութեան իրաւական եզրոյթն ու հատուցման թղթածրարին հայկական տարբերակը` իր տարածքային բաժինով ներկայացնելու համար միջազգային հանրութեան:

«Ա.»