Պատմական

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Թրքական բանակները, բոլշեւիկեան 1917-ի հոկտեմբերեան յեղափոխութենէն եւ ռուսական զօրքերու ռազմաճակատներէն հեռացումէն ետք, 1918 փետրուարին յարձակման անցած էին: Հայկական ուժերը անկարող եղան դիմադրելու թրքական գերազանց ուժերուն: Թուրքեր իրար ետեւէ գրաւեցին Երզնկան, Կարինը, ապրիլին` Կարսը եւ մայիսի կիսուն մտան Ալեքսանդրապոլ եւ հասան Արարատեան դաշտ: Օրհասական այդ օրերուն հայ ժողովուրդը Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսէի հերոսամարտերուն, գերմարդկային ճիգերով մաքառելով, վերջապէս յաջողեցաւ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Արամայիսի հօրենական տունը Փրջամալի մէջ Առաջին համաշխարհային պատերազմի օրերուն, 1917-ի փետրուարեան յեղափոխութեամբ ցարական միապետութիւնը տապալեցաւ: Նիկոլայ Բ. կայսր 2 (15) մարտ 1917-ին հրաժարեցաւ գահէն: Կազմուեցաւ ժամանակաւոր կառավարութիւն` իշխան Գէորգի Լվովի գլխաւորութեամբ: Ժամանակաւոր կառավարութիւնը մարտ 9 (32)-ին ստեղծեց Անդրկովկասեան յատուկ կոմիտէ (օզակոմ): Օզակոմի կարգադրութեամբ գաւառական, քաղաքային եւ գիւղական գործադիր կոմիտէներ ստեղծուեցան մարտ 13 (26)-ին կազմուեցաւ քառասուն հոգիէ բաղկացած Ղարաբաղի...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ամարասի վանք Շուշիի եւ շրջակայքին մէջ հայ-թաթարական կռիւները գրեթէ աւարտած էին 1906-ի ամրան, երբ Թուրքիայէն օգնական ուժեր հասան Կովկասի թաթարներուն: Թուրքիայէն հասնող ուժերը եւ թաթար հրոսակախումբերը Սօս գիւղի ուղղութեամբ յարձակման անցան եւ գրաւեցին Ամարասի վանքը: Ամարասի վանքը, Խազազ եւ Լուսաւորիչ լեռներուն միջեւ, հիմնուած է Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորչի կողմէ: Հոն թաղուած է անոր թոռը` Աղուանքի առաջին եպիսկոպոս Սուրբ Գրիգորիս,...

Ինքնապաշտպանութեան Գործի Կազմակերպում Եւ Ժողովուրդը Զինելու Աշխատանքներ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Շուշիի բերդ Շուշիի մէջ հայ-թաթարական կռիւները սաստկացած  էին 1906-ի յուլիսին: Երկօրեայ բուռն կռիւներէ ետք, յուլիս 14-ին զինադուլ հաստատուած էր: Հայկական մարտական ուժերը յուլիս 16-էն 17 լուսցող գիշերուան ընթացքին մեծ դժուարութեամբ սկսան անցք մը փորել թաթարական ամէնէն վտանգաւոր նկատուող Դիքտան Ղուռունի դիրքին մօտ, շէնքին տակէն: Դիքտան Ղուռունի դիրքի թաթար զինեալները մութին մէջ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Արցախի լեռները բարձրացած թաթար վրանաբնակ խաշնարած ցեղերը ճամբայ ելած էին իրենց պետերուն կողմէ մշակուած ռազմական յստակ ծրագիրով: Շուշիի շրջանի հայկական բնակավայրերը 1906-ի ամրան սկիզբը պաշարուած էին թաթար զինուած ուժերու կողմէ: Քոչուորները անպատիժ սկսած էին թալանել հայկական գիւղերը եւ սպաննել անոնց բնակիչները: Շուշիի շրջակայ բարձունքները գրաւուած էին թաթար հրոսակախումբերուն կողմէ եւ քաղաքին հայկական թաղերը ամբողջութեամբ մեկուսացած էին: Արցախի մարտական...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Արցախի, Սիւնիքի եւ յարակից շրջաններու հայութեան համար կատարեալ պատուհաս էին թրքական քոչուոր ցեղերը: Անոնց տարեկան զանգուածային տեղափոխութիւնները` հայկական տարածքներու մէջ գտնուող լեռնային արօտավայրերը, աղիտալի հետեւանքներ կ՛ունենային հայութեան համար: Սպառազինուած քոչուոր ցեղերը շարժուն բանակներ էին: Գարնան անոնք իրենց ոչխարներու անհամար հօտերով, ուղտերով, ձիերով եւ էշերով ու ամբողջ ունեցուածքով ձմեռանոցներէն զանգուածաբար լեռնային արօտավայրեր կը բարձրանային եւ ջուրերու եզրին վրաններ կը...

Ռուսական Պատժիչ Արշաւախումբը Հայկական Գիւղերուն Մէջ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Արցախի մէջ ծայրայեղ լարուած մթնոլորտ կը տիրէր, երբ 1906 յունուարի սկիզբը Գանձակէն հոն հասաւ Համազասպ եւ ստանձնեց Խաչենի ու Ջիվանշիրի ինքնապաշտպանական ուժերու հրամանատարութիւնը: Խաչենի մէջ Համազասպի օգնական նշանակուեցաւ Իսրայէլ Ղուլիքեւխեան: Վարանդայի ինքնապաշտպանական ուժերու հրամանատարութիւնը ստանձնեցին Հայրում եւ Մածուն Խեչօ, Դիզակի հրամանատարութիւնը` Գերասիմ Բալայեան: Արցախի ինքնապաշտպանական ուժերու ընդհանուր հրամանատարը Խանասորայ Վարդանն էր: Ան,...

Քոչուորներու Յարձակումները Արցախի Գիւղերուն Վրայ ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Հայ մարտիկները Սէօգիւթլուի մէջ Գանձակի մէջ հայ-թաթարական կռիւները 1905-ի դեկտեմբերին աւարտած էին հայերու յաղթանակով: Աւազակաորջերու վերածուած թաթարական շարք մը բնակավայրեր չէզոքացուած եւ աւերուած էին: Գանձակէն կռիւները տարածուեցան դէպի գաւառները: Թաթարներ յարձակեցան հայկական Բադաձոր եւ Գետաբեկ գիւղերուն վրայ եւ քարուքանդ ըրին զանոնք. գիւղացիներէն շատեր սուրի քաշուեցան: Հայկական ինքնապաշտպանական ուժերը հակադարձեցին` գրաւելով եւ քանդելով թաթարական...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Գանձակի սուրբ Յովհաննէս եկեղեցին Հայ-թաթարական կռիւներու ալիքը 1905 նոյեմբերին հասած էր Գանձակ: Գանձակի մէջ ռազմական գործողութիւններու ընդհանուր ղեկավարութիւնը Համազասպի յանձնուած էր: Ան ժողովրդական հերոս էր եւ զինուորներն ու ժողովուրդը կատարեալ հաւատք ունէին անոր հանդէպ: Համազասպ իր շուրջ անձնուրաց եւ քաջ երիտասարդներ հաւաքեց եւ հիմը դրաւ Գանձակի եւ շրջակայ հայկական գիւղերու ինքնապաշտպանութեան կազմակերպման: Կամաւորներ հասան Պաթումէն, Թիֆլիսէն եւ Պաքուէն:...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Հայ-թաթարական կռիւները սաստկացած էին 1905-ի ամրան: Վրանաբնակ թաթար քոչուորներ, որոնք իրենց անհամար անասուններու հօտերով զանգուածաբար ամարանոց կը բարձրանային Արցախի լեռները, ամէն տեսակ խժդժութիւններ ի գործ կը դնէին հայ խաղաղ ազգաբնակչութեան վրայ: Խաչենի շրջանի զինուորական հրամանատար Համազասպ հրաման արձակեց ռազմական գործողութիւններու ժամանակ երբեք զէնք չբարձրացնել կիներու, երեխաներու, ծերերու եւ անզէն մարդոց վրայ: Համազասպ նաեւ հրամայեց ամենախիստ վերաբերմունք դրսեւորել բոլոր...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Հայկական ինքնապաշտպանութեան ուժերը 1905 օգոստոսին, Համազասպի հրամանատարութեան տակ, Ասկերանի մէջ ուժգին հարուած հասցուցին թաթար հրոսակներուն: Շուրջ մէկ շաբաթ տեւած կռիւներէն հայերը դուրս եկան լիակատար յաղթանակով: Ասկերանի կռիւներուն իրենց քաջագործութիւններով անուանի դարձան Մեսրոպ քահանայ Շահիջանեան, Ալեքսան  Տայի, Իսրայէլ Ղուլիքեւխեան, Սերգէյ Բաբայեան, Չարչոնց Երեմեան եւ Աղասի Վերդեան: Ասկերանի յաղթանակը ոգեշնչեց արցախահայութիւնը եւ բարձրացուց անոր մարտական ոգին: Համազասպի հռչակը տարածուեցաւ ամբողջ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Համազասպ Շուշիի վրայ արշաւելու եւ զայն գրաւելու նպատակով յարձակման անցած թաթարները 18 օգոստոս 1905-ին ծանր հարուած ստացան Ասկերանի կիրճին մէջ: Հայկական ուժերու շեշտակի հարուածներէն ցիրուցան եղած թշնամին հաւաքուեցաւՂարաղաջի մէջ եւ երկու խումբի բաժնուելով արշաւեց Խրամորթի վրայ: Խրամորթի պաշտպանութեան օգնութեան հասան Խաչենի ինքնապաշտպանական ուժերը` Համազասպի գլխաւորութեամբ եւ ջարդելով թշնամին խուճապահար փախուստի մատնեց զայն: Համազասպի զինուորական տաղանդին եւ հմտութեան շնորհիւ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Շուշի Հայ-թաթարական կռիւները ամէնէն աւելի բուռն եւ արիւնալի եղան Արցախի եւ յատկապէս Շուշիի մէջ: Շուշիի մէջ թաթարներ հայկական թաղերուն ուղղութեամբ առաջին գնդակը արձակեցին 16 օգոստոս 1905¬ի յետմիջօրէի ժամը 4:00¬ին, եւ կռիւը սկսաւ: Հայկական մարտական ուժերը, որոնք նախատեսած էին թուրքերու յարձակումը, պատրաստ վիճակի մէջ կը գտնուէին: Քաղաքի ինքնապաշտպանութեան կազմակերպման համար հայկական թաղերուն մէջ դիրքեր հաստատուած էին: Շուշիի կեդրոնական գօտիին...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Նիկոլ Դուման                                                                                                                                         Խանասորայ Վարդան Ռուսական կայսրութեան կազմէն ներս ապրող արեւելահայութիւնը գոյութեան անհամեմատ աւելի բարենպաստ պայմաններու տակ կ՛ապրէր, քան Օսմանեան կայսրութեան սահմաններուն մէջ ապրող արեւմտահայութիւնը: Արեւմտահայութեան վիճակը ծանրացաւ յատկապէս ռուս-թրքական 1877-1878-ի պատերազմէն ետք: Պերլինի 1878-ի վեհաժողովէն ետք, միջազգային դիւանագիտութենէն հիասթափուած, հայ գործիչներ ու մտաւորականներ հայկական հարցի լուծումը կապեցին զինեալ պայքարին հետ: Թրքական պետական քաղաքականութիւնն էր` կայսրութեան արեւելեան վիլայէթներուն մէջ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Պաքու քարիւղի արդիւնաբերութեան շնորհիւ ԺԹ.  դարու կէսերուն արագօրէն զարգացաւ: Քարիւղի արդիւնաբերութեան զարգացման գործին մէջ իրենց առանձնայատուկ դերը ունեցան յատկապէս արցախահայերը: Արցախցիներ էին քարիւղի հանքերու սեփականատէրեր Առաֆելեանները, Ղուկասեանները, Կրասիլնիկեանները, Գրիգոր եւ Յովսէփ Թումայեան եղբայրները, Գրիգոր Դիլդարեան, Մուսայէլ Շահգեդանեան, Դաւիթ Աւան-Իւզպաշեան, զօրավար Յովհաննէս Լազարեան, Սամուէլ Բաղիրեան, Յարութիւն Մադաթեան, Միքայէլ Արամեանց եւ շատ ուրիշներ: Թիֆլիսի «Տարազ» ամսագիրը 1892 յուլիս 5-ին, 25-րդ...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Միսաք եւ Մելինէ Մանուշեան Ֆրանսական դիմադրութեան առաջամարտիկ, Ֆրանսայի ազգային հերոս Միսաք Մանուշեանի աճիւնները այսօր` 21 փետրուար 2024-ին, նահատակութենէն ութսուն տարի ետք, պետական բարձրագոյն մակարդակով, կ՛ամփոփուին Փարիզի պանթէոնին մէջ: Միսաք Մանուշեան այսպիսով կը դառնայ առաջին օտարազգի գործիչը, որ մուտք կը գործէ Ֆրանսայի մեծութիւններու աճիւնները ամփոփող պանթէոն, ուր կ՛ամփոփուին նաեւ Մանուշեանի կնոջ` Մելինէի աճիւնները: * * * Միսաք Մանուշեան ծնած...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Ռուսական կայսրութեան կազմէն ներս 1846-ին կազմաւորուեցաւ Շամախիի նահանգը, որ կ՛ընդգրկէր Շամախի, Նուխի (Շաքի), Շուշի, Պաքու եւ Լենքորան գաւառները: Շամախի 11 յունիս 1859-ի երկրաշարժին աւերուեցաւ, որմէ ետք նահանգային կեդրոնը Պաքու փոխադրուեցաւ եւ Շամախիի նահանգը վերակոչուեցաւ իբրեւ Պաքուի նահանգ: Պաքուի առաջին նահանգապետը եղաւ Կոստանդին Թարխանով-Մուրաւով: 1863-ին զայն փոխարինեց Միխայիլ Քոլիուպաքին: Շուշիի եւ Նուխիի գաւառները 1868-ին Ելիզաւետպոլի նահանգին կցուեցան, իսկ Պաքուի...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Պաքու աղուանական հին բնակավայր է, ուր հայեր բնակած են պատմութեան հնագոյն ժամանակներէն: Հայեր շրջանի բնիկներ եղած են եւ ունեցած են եկեղեցիներ ու ուխտատեղիներ: Պաքուի կողքին, հայեր բնակած են շրջակայ շարք մը գիւղերու մէջ, որոնցմէ անուանի եղած է Բուգովնան: Պաքուի հայութեան թիւը ստուարացած է յատկապէս ԺԹ. դարուն, գլխաւորաբար Արցախէն հոն տեղափոխուած հայերով: Հայեր կազմած են քաղաքի բնակչութեան մօտաւորապէս կէսը:...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Հայ թաթերու գլխաւոր բնակավայրերէն Եդեսիա գիւղ Ռուսիոյ Ստաւրոպոլի երկրամասին մէջ Աղուանքի կամ ներկայ Ազրպէյճանի բնիկ ցեղերուն մէջ իրենց ուրոյն տեղը ունին ընդհանուր թաթ անունով կոչուող ազգագրական խմբաւորումները, որոնցմէ են հայ թաթերը: Կրօնական պատկանելիութեան հիմամբ թաթերը երեք խմբաւորումներու բաժնուած են` իսլամ, քրիստոնեայ եւ յուդայական: * * * Թաթերը Աղուանքի բնիկ ցեղերու հիմնական այն ենթաշերտն են, որոնք ձեւաւորած են այսպէս...

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ Աղուանքի հիւսիս¬արեւմտեան կողմը, Կապաղակէն մինչեւ Եղնի գաւառ եւ Զաքաթալա, հայկական շարք մը բնակավայրեր կային: Հայկական այս բնակավայրերը շէն էին մինչեւ Ազրպէյճան կոչուող պետութեան կազմաւորումը: Այնուհետեւ անոնք աստիճանաբար հայաթափուեցան: * * * Խոշկաշէն Խոշկաշէն կը գտնուի Վարդաշէնէն հարաւ, Դուրկան գետի աջ կողմի բարձրութեան վրայ, եւ երկու թաղերէ բաղկացած էր: Բնակիչները Խաչեն եւ Ջրաբերդ գաւառներէն տեղափոխուած էին հոն: Արեւելեան թաղին...