Ապրուած Օրեր. ԺԲ.- Քոպանիէն Երեւան

ՐԱՖՖԻ ԱՐՏԱԼՃԵԱՆ

Ընթերցողին:

«Ապրուած օրեր» անունը նոր չէ: 1948-ին նոյն անունով լոյս տեսած է Արմէն Գարոյի գիրքը: Այս գրութիւնները անոր շարունակութիւնը չեն, այլ` ուրիշ ժամանակի ու սերունդի ապրուած օրեր:

Տարիներու ընթացքին կուտակուած այս յուշերը իմ կեանքիս պատառիկներն են, բայց նաեւ` մեր հաւաքական հայկական կեանքէն համեստ մաս մը: Անոնց մէջ կան օսմանահայ ընտանիքիս համն ու հոտը, սփիւռքեան ու հայաստանեան իրականութիւնները, հինը` նորին կողքին: Այս ամառ որոշեցի սկսիլ գրի առնել զանոնք: Յուսամ` անոնց մէջ դուք ալ ձեզմէ բան մը գտնէք:

2015 թուականն էր:

Հայութիւնը կարծես Ցեղասպանութեան հարիւրամեակով գինովցած էր: Լոս Անճելըսի մէջ` հսկայական ցոյց: Ուրիշ տեղեր` դրօշներու այրում: Երեւանի մէջ` ջահերով երթ: Համահայկական հռչակագիր եւ մեծ խօսքեր: Ամէնուր ոգեկոչումներ, ճառեր, պահանջներ եւ հանդիսութիւններ: Ամբողջ տարի մը Հայոց ցեղասպանութեան հարիւրամեակին շուրջ կ՛ապրէինք: Ապրիլ 24-ին նորէն ապրիլ էր, նորէն` 24:

Բայց այդ անգամ, մինչ մենք հարիւր տարի առաջ պատահածը կը յիշէինք, մեզմէ ոչ շատ հեռու պատմութիւնը կարծես նորէն կը կրկնուէր: Աշխարհը կը դիտէր Սուրիոյ քաղաքացիական պատերազմէն ծնած աննախընթաց գաղթականական հոսքերը: Միլիոնաւոր մարդիկ կը լքէին իրենց տուները: Միջերկրականը դարձած էր փախուստի ճամբայ եւ երբեմն` գերեզման: Այդ մարդոց մէջ կային նաեւ հայեր: Ցեղասպանութենէն վերապրողներուն թոռներն ու ծոռները, որոնք հարիւր տարի առաջ Սուրիոյ մէջ ապաստան գտած էին, հիմա իրենք դարձեալ գաղթական կը դառնային:

Այդ օրերուն իմ ճամբաս խաչաձեւուեցաւ այդ ընտանիքներէն մէկուն հետ: Թոմասեաններուն: Քոպանիի վերջին հայ ընտանիքներէն մէկը:

Ուրֆացի մեծ հօրմէս Յարութիւն Արզուհալճեանէն, որ իր ընտանիքէն միակ վերապրողներէն էր, Այն էլ Արապի մասին լսած էի: Հոն շատ մը ուրֆացի գաղթականներ ապաստան գտած էին Հայոց ցեղասպանութենէն ետք եւ` նոր կեանք կառուցած: Ուրեմն երբ «Հիւրիէթ»-ի մէջ առաջին անգամ կարդացի Քոպանիի Թոմասեան ընտանիքի դժբախտութեան մասին, առաջին միտքս շատ պարզ էր:

Աճապա ուրֆացի՞ են:

Թերեւս այդ հարցումն էր, որ զիս այս պատմութեան մէջ քաշեց: Մինչեւ այդ պահը անոնք Սուրիոյ պատերազմին մէջ կորսուած հազարաւոր ընտանիքներէն մէկն էին: Յանկարծ անոնց պատմութիւնը ինծի համար կապուեցաւ մեծ հօրս պատմութեան հետ: Ուրֆայէն փախուստ տուած մարդիկ հարիւր տարի առաջ հասած էին Այն էլ Արապ: Հիմա անոնցմէ ոմանց ժառանգները կրկին կը փախչէին արդէն քրտացած այդ քաղաքէն: Այս անգամ` ՏԱՀԵՇ-ի դժոխքէն: Պատերազմը եւ, աւելի ճիշդ, ընտանիքի հօր դաժան սպանութիւնը թոմասեանները դուրս նետած էին իրենց տունէն: Ընտանիքը անցած էր Թուրքիա եւ հասած` Սուրուճի ՄԱԿ-ի գաղթակայանը: Վրան մը դարձած էր իրենց տունը: Երեխաներուն առօրեան այլեւս դպրոցն ու խաղավայրը չէին: Անոնք պարզապէս օրը օրին կ՛ապրէին` չգիտնալով, թէ ի՛նչ պիտի պատահէր յաջորդ օրը: Երբ կացութեան գիտակցեցայ, նպատակս ընտանիքը թրքական գաղթակայանէն դուրս բերել եւ Հայաստան հասցնելն էր:

Բայց նման գործերը հեռուէն շատ աւելի պարզ կը թուին, քան իրականութեան մէջ են: Կային փաստաթուղթեր: Սահմաններ: Արտօնութիւններ: Պետական մարմիններ: Անվերջ հեռաձայններ եւ փակ դռներ: Եղան պահեր, երբ կը թուէր, թէ պիտի չյաջողէինք: Մէկ խոչընդոտ կը լուծուէր, եւ ուրիշ մը կը յայտնուէր: Սակայն այդ պատմութենէն ինծի մնացած ամէնէն ուժեղ յիշողութիւնը խոչընդոտները չեն: Մարդի՛կն են:

Թոմասեան ընտանիքը Երեւանի «Զուարթնոց» օդակայան հասնելէ ետք:

Առաջին հեռաձայնս Պոլսոյ հայոց պատրիարքարանի Արամ արք. Աթէշեանին եղաւ: Ան «Հէմէն պույուր» ըսելով` անձամբ միջամտեց, ուր որ պէտք էր: Երկրորդ տեսազանգս սփիւռքի նախարար Հրանուշ Յակոբեանին եղաւ, ան նոյնպէս Հայաստանի սփիւռքի նախարարութեան անձակազմը աշխուժացնելով` գործի անցաւ (երբեմն «Վա՛յ Րաֆֆի ջան» մրմռալով): Պոլսոյ «Ակօս»-ի խմբակը օգնեց: ՄԱԿ-ի Գաղթականներու գործակալութիւնը, Կարմիր խաչի առաքելութեան Հայաստան կազմակերպութիւնը եւ ուրիշներ իրենց բաժինը կատարեցին: Համադրողը Լոս նստած` «խենթ» մըն էր, որ զայրոյթով վերապրած եւ բարգաւաճ ազգի մը երբեմնի անտարբերութիւնը կը դիտէր, բայց կարելի չէր անտարբեր ըլլալ: Ոմանք փաստաթուղթի մը հարցը լուծեցին, ուրիշներ փոխադրութիւն մը կազմակերպեցին, մէկը ընտանիքի անդամ մը հիւրընկալեց, ուրիշ մը օդակայան գնաց: Ոչ ոք առանձին փրկեց թոմասեանները: Բայց շատեր իրենց փոքր բաժինը կատարելով` միասին փոխեցին ընտանիքի մը ճակատագիրը: Քանի մը կայաններէ ետք , 2015-ի սեպտեմբերին թոմասեաններու գերդաստանը վերջապէս Արապ Փունարէն (մեծ հօրս բարբառով Քոպանիի հայկական անունը) հասաւ Երեւան:

Թովմասեան ընտանիքը յուզումով եւ գրկաբաց կը դիմաւորուի Երեւանի «Զուարթնոց» օդակայանին մէջ, 2015-ին:

Կը յիշեմ օդակայանի տեսարանը: Հարազատներ: Ընկերային ծառայողներ: Լրագրողներ: Հայրենակիցներ, որոնք երբեք չէին ճանչցած այդ ընտանիքը, բայց եկած էին զիրենք դիմաւորելու: Երկար ամիսներու անորոշութենէն ետք ընտանիքը վերջապէս հասած էր տեղ մը, ուր այդ գիշեր վրանին տակ պիտի չքնանար: Քանի մը օր ետք Թոմասեան երեխաները դպրոց պիտի յաճախէին: Թերեւս 2015-ի ամբողջ տարողութեան մէջ այդ էր ինծի համար ամէնէն կարեւոր պատկերը:

Ո՛չ հարիւրամեակի մեծ խօսքերը: Ո՛չ հռչակագիրները: Ո՛չ ալ բազմահազարանոց ցոյցերը:

Այլ` երեք երեխաներ, որոնք հարիւր տարի ետք վերջապէս Հայաստան հասած էին, առաւօտուն հայ դպրոց պիտի երթային եւ ապահով բակի մը մէջ խաղային:

Պատերազմը արդէն իր գինը առած էր: Քոպանիի մէջ ՏԱՀԵՇ-ի զինեալներուն ձեռքով զաւկին առջեւ սպաննուած էր մէկ ընտանիքին հայրը: Անոր այրին` Իլոնան (90-ականներուն Սուրիա հարս գացած Պաքուի գաղթական) եւ երեխաները` Արամը, Վարդուկն ու Կարոն պիտի շարունակէին կեանքը առանց իրեն: Ընտանիքի ուրիշ անդամներ պատերազմի պատճառով հասած էին Պուրճ Համուտ: Յոյս կար, որ շուտով անոնք ալ պիտի միանային ընտանիքին Երեւանի մէջ:

Այդ օրերուն շատ կը խօսէինք յիշողութեան մասին: Բայց ազգ մը միայն յիշելով չի գոյատեւեր: Երբեմն ազգային կեանքի իմաստը մեծ խօսքերուն մէջ չէ, այլ` անհրաժեշտ պահուն գործելուն մէջ: 1915-ին թոմասեաններու նախնիները Անատոլուէն փախած էին եւ ի վերջոյ հասած` Քոպանի: 2015-ին անոնց ժառանգները փախան Քոպանիէն եւ (Թուրքիոյ ճամբով) հասան Երեւան:

Ես ինծի ըսի` «Ուրֆացի չելան, ամմա սեպտեմբեր էր»: Երեխաները քանի մը օրէն դպրոց պիտի երթային:

Է՜յ վալլա՛հ:

—

Այս յօդուածաշարքին նախորդ գրութիւնները

Ա.- Կելիպոլի տուն թիւ 54 https://www.aztagdaily.com/archives/702461

Բ.- Մեծ հօրս մեծ հին ռատիոն https://www.aztagdaily.com/archives/703467

Գ.- Կիւզել Պոլիսն ու մեծ մայրս https://www.aztagdaily.com/archives/703889

Դ.- Պէյրութ, 70-ականներ https://www.aztagdaily.com/archives/705183

Ե.- Տանիքէ տանիք https://www.aztagdaily.com/archives/705619

Զ.- Երկու ապրիլ 24 https://www.aztagdaily.com/archives/706110

Է.- Հարպ https://www.aztagdaily.com/archives/706548

Ը.- Աղեքսանդրիոյ փոքր հայաշխարհը https://www.aztagdaily.com/archives/707002