Ծածուկ Ծիրանի Յամառ Տունկը Հոգեւոր

ՀՐԱՉ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ

Վերնագիրը համադրումն է նախորդ երեք ակնարկներու վերնագրերուն (1, 2, 3): Հայաստանի այլապէս կորած մէկ անկիւնի` Ուջան աւանին մէջ կազմակերպուող «Ծիրանի ծառ» վաւերագրական եւ ազգագրական ժապաւէններու միջազգային փառատօնը, ի հեճուկս դժուարութեանց ամենայն, կը շարունակէ իր ընթացքը: Այս տարուան ծրագրին մէջ աւելի ցայտուն դարձած է փառատօնին հոգեւոր հակումը: Ցուցադրութիւններու ծրագիրը կարելի է տեսնել կայքէջին վրայ (4): Օտարահպատակ մասնակիցներ կրկին հիւրընկալուած են տեղացի ընտանիքներու կողմէ` այդպիսով առիթ տալու անոնց, որպէսզի ծանօթանան հայկական բարքերուն: Այս հսկայ աշխատանքը կը տարուի բուռ մը մարդոց կողմէ, որոնք ունին Ուջան համայնքին աջակցութիւնը:

Ցուցադրութեան ծրագրին մէջ ամբողջական կամ մասնակի ձեւով մէկէ աւելի ժապաւէն ունեցող երկիրներն էին` Ֆրանսա[9], Հայաստան[8], Ռուսիա[5] եւ Իրան[5]: Այս հաւանաբար ունի քաղաքական մեկնաբանութիւն: Ժապաւէններու տարողութիւնը կը տարուբերէր 4 վայրկեանէն մինչեւ աւելի քան 2 ժամ: Ասիկա սովորական է նման փառատօներու պարագային եւ իհարկէ  կը  դժուարացնէ ժապաւէններու դասակարգումն ու արժեւորումը:

Կազմակերպիչներու օժանդակութեամբ ստացած եմ բեմադրիչներուն արտօնութիւնը` դիտելու համար հետեւեալ հինգ ժապաւէնները.

Ա.- Խաղաղեցնել ընդերքի խոզը (To Calm the Pig Inside, Joanna Vasquez Arong, 2020, 19 վ, սեւ/սպիտակ)

Մօտ տասի տարի առաջ ովկիանոսային ահեղ մրրիկը օրեր շարունակ կը հարուածէ Ֆիլիփինի ծովեզերեայ աւան մը` սփռելով մահ եւ աւեր: Իշխանութիւնները ոչ մէկ նախզգուշական միջոցառում գործադրած են, հակառակ անոր որ նման փոթորիկներ պարբերաբար կ՛արշաւեն դէպի այդ շրջանը: Ովկիանոսին մէջ տեղի կ՛ունենան նաեւ ցունամիներ, որոնք հետեւանք են ընդծովեայ երկրաշարժերու (5): Տեղական առասպելը կ՛ըսէ, որ երկիրը կ՛երերայ, երբ ընդերքի ամեհի վարազը (որ վստահաբար ունի այլաբանական մեկնաբանութիւն) կը կատղի որեւէ պատճառով: Այդ պահերուն տեղացիք կը փորձեն հանդարտեցնել գերբնական գազանը` միասնաբար կանչելով «Պու՛ա, Պու՛ա» (6):

Աւանը ունի ի հարկէ իր քրիստոնեական պահապանը` Սուրբ Անտոնիոս: Տեղացիներ կը պատմեն, որ փոթորիկի ընթացքին եկեղեցին մնացած էր համեմատաբար անվթար, թրջուած էին Ս. Անտոնիոսի հագուստները: Այդ գիտակից թէ անգիտակից այլաբանութիւն է: Հաստատութիւնը կանգուն է, անմասնակից: Մենք չենք տեսներ ոեւէ կղերական: Ցաւակից է միայն տեղացիներուն հարազատ սուրբը:

Ճգնաժամը երեւան կը հանէ մարդոց բնութիւնը: Ոմանք իրենց կեանքը վտանգելով` կը փորձեն օգնել անկարներու, իսկ ուրիշներ կը վաճառեն նպաստի համար ուղարկուած սննդեղէնը: իշխանաւորներ իհարկէ կ՛իւրացնեն օժանդակութեան յատկացուած գումարները եւ կը վայելեն զեխ կեանք` աղէտի տաղտուկէն հեռու: Անանուն դիակներ շարուած են երկար ու ցեխոտ խրամներու մէջ: Գերազանցօրէն գեղարուեստական ժապաւէնը նաեւ կը կատարէ քաղաքական խռովարարութիւն (agitation)…

Բեմադրիչը ակնյայտօրէն ունի նկարիչի աչք: Տպաւորիչ է յատկապէս անշարժ տեսախցիկով նկարուած տեսարաններու կազմութիւնը (composition): Տեսարաններու կցումը (մոնթաժ) ուղղակի է, ճակատային, կը տեսնենք մանուկներ, որոնք կը զուարճանան ցեխաջուրին մէջ, մինչ անկար ծերունիներ ծուարած են թիթեղի շերտերու տակ:

Բ.- Կարմիր լուսնի մակընթացութիւնը (Red Moon Tide, Lúa vermella   Սպանիա, 2020, 84 վ)

Ժապաւէնը վաւերագրական է միայն այն առումով, որ հիմնուած է գոյութիւն ունեցող աւանի մը մէջ տեղի ունեցած դէպքերու վրայ, այլապէս` ակնյայտօրէն խաղարկային եւ նոյնիսկ երազային-ցնորական:

Ծովը դարեր շարունակ խլած Է Սպանիոյ հիւսիսային ծայրամասին գտնուող Գալիսիա աւանի բնակիչներու կեանքեր: Ջրային հրէշներ շատոնց մաս կազմած են ծովագնաց ժողովուրդներու աւանդին: Ժապաւէնին բացման տեսարանը ցոյց կու տայ քարտէս մը, որ հաւանաբար պատրաստուած է սպանական գաղութարար ծովագնացութեան սկզբնական շրջանին (թերեւս` 16-րդ դար: Այդտեղ կը տեսնենք արտառոց գազաններ, որոնք կը խորտակեն նաւերը եւ կը խժռեն նաւաստիները: Տեղացիք կը հաւատան, որ կարմիր լուսինն է հրէշի տիրակալը: Կարմիրը արեան գոյնն է: Հրէշը կատղած է, որովհետեւ մարդիկ ծովեզերքը աղաւաղող կրաձոյլ (concrete, beton) ամբարտակ մը կառուցած են: Այդ բոլորովին խոտոր է ժայռոտ ծովեզերքի խորհրդաւոր համայնապատկերին (տե՛ս կողքի նկարը):

Ռուպիօ սուզորդ մըն է, որ աւելի քան չորս տասնեակ դիակներ դուրս բերած է ծովու յատակէն: Ռուպիօ կ՛որոշէ սուզուիլ գտնելու համար ճիւաղը, որ կը յօշոտէ իր հարազատները: Քաջարի հերոսը  չվերադառնար:

Ժամանակը կանգ կ՛առնէ գիւղին մէջ:

Մենք կը տեսնենք առանձին մարդիկ, որոնք անշարժ կը սպասեն, մարդիկ, որոնք ծերացած են սպասելով … Դառնացած պառաւ մը ձեռքերու լեզուով հայհոյանք մը կ՛ուղղէ գօտիէն վար: Կիսամութ սենեակներու պատերուն վրայ չենք տեսներ որեւէ խաչ կամ սրբանկար: Այդ անսովոր է կաթոլիկ տուներէ ներս: Կը տեսնենք բազմաթիւ հայելիներ, որոնք, ըստ տեղական հաւատալիքի, պատուհաններ են դէպի անդենական: Գիշերային տեսարաններու մէջ կը տեսնենք բազմաթիւ ուրուականներ, որոնք աւանին մղձաւանջն են…

Չենք տեսներ նաեւ ոեւէ կղերական կամ գործող եկեղեցի: Ռուպիոն, վերադարձնելու համար գիւղը, կը դիմէ երեք վհուկներու, որոնք ծէսեր կը կատարեն այլազան վայրերու մէջ, ներառեալ` փլատակ եկեղեցիի մը մէջ: Այդ խորհրդանշական կը թուի, ուղղափառ հաւատքը վերացած է հոգետանջ աւանէն:

Գ.- Ոգիներ եւ քարեր- Ազորական առասպել մը, Այլին Կէօքմեն (Spirits and Rocks: An Azorean Myth Aylin Gökmen, 2020, 14վ., սեւ/սպիտակ) Ատլանտեան ովկիանոսի կեդրոնը գտնուող հրաբխային կղզի-լերան մը լանջին ծուարած է կիսաւեր գիւղ մը, որ ամէն պահ ժայթքումի վտանգը կ՛ապրի: Տաք ընդերքի գոլորշին կը բարձրանայ գետնէն: Կղզին ինքնին կազմուած է սառած լաւաներէ, որոնց իրերայաջորդ ալիքները հրաբուխի բերնին շուրջ ստացած են խորհրդաւոր կենսանման (organic) ձեւեր (7): Տեղացիք կը հաւատան, որ այդ ժայռերը իրենց նախնիներուն քարացած մեղքերն են, անցեալի ուրուականները, թէ` երկինքը զիրենք կը պատժէ այդ մեղքերուն համար (8): Կրակներ կը վառեն, որպէսզի ծուխը այդ ուրուականները ետ մղէ դէպի ահարկու լերան գագաթը: Կը տեսնենք վշտահար մարդիկ, որոնք արցունքն աչքերուն կը քալեն իրենց պահապան սուրբի արձանը ուսերնուն, կը քալեն թափօրի մէջ` գթութիւն խնդրելու համար երկնքէն:

Վսեմ եւ ահարկու լերան ստորոտին մարդիկ դատապարտուած են ապրելու յաւերժ անորոշութեան, վտանգի եւ ցաւի մէջ: Գերազանցօրէն գեղարուեստական ժապաւէնը նաեւ գերազանցօրէն այժմէական է մեզի համար: Հարկ կա՞յ բացատրելու: Գեղեցիկ են մանաւանդ մութ ու լոյս տեսարանները, որոնք կրնան այլաբանական մեկնաբանութիւններ ունենալ:

Դ.- Աստուած ձեւացիր ( Hazte Dios-Play God Anne Lise Michoud, 2021, 70 վ)

Ի տարբերութիւն նախորդ երեք ժապաւէններուն, հայաստանեան թարգմանութեամբ (որ աւելի ճշգրիտ է, քան անգլերէնը), «Ինքդ քեզ դարձրու Աստուած» ճակատային, ուղղակի կերպով ձեռք կ՛առնէ ոգեղէնի պահանջը: Բեմադրիչ Անն-Լիզ Միշու կը բնակի Մեքսիքօ քաղաքին մէջ,  ուր սուրբերու ջերմեռանդ պաշտամունքը խոր արմատներ ունի, ուր քրիստոնէականն ու նախաքրիստոնէականը բացայայտօրէն կը գոյակցին: Շուկային մէջ կողք- կողքի կը վաճառուին Յիսուսի, «Սուրբ մահուան» (Santa Muerte) եւ բազմաթիւ այլ սրբութիւններու արձանիկները: Հրապարակի վրայ այլազան քարոզիչներ կողք կողքի կը ջատագովեն այլազան աղանդներու հաւատամքներ: Santa Muerte ազթեք մահուան աստծու (Mictlantecuhtli) իգականացուած վերակենդանացումն է: Կողքի լուսանկարը ցոյց կու տայ մարդիկ, որոնք «Քորոնա»-ի ծանր օրերուն ձեռամբարձ պաղատագին գութ կը հայցեն կուռքէն:

Կը տեսնենք բարձր արհեստագիտութեամբ բանող (3D Laser engraving machine) սարք մը, որ թխամորթ մերկ բնորդուհիի մը նմանութեամբ մանրակերտ մը կը քանդակէ: Ապա այդ արձանիկին ձեռքերէն դուրս կը հոսի աճող ծալաթուղթ (origami) շղթայ մը: Այդ ստեղծարար «Սանթա Անիմա»-ն է, նոր աղանդի սրբուհին:

Աղանդը կը քարոզէ աստուածանալ ստեղծագործելու, արարելու միջոցով: Կը տեսնենք խանդավառ քարոզիչներ եւ աղմկոտ թափօրներ: Այստեղ հարկ է նշել սակայն, որ բեմադրիչը ծանօթ է իր հակումով` ընդելուզելու վաւերականը եւ խաղարկայինը այնպէս, որ կարելի չէ զանազանել, թէ ի՛նչն է իրական եւ ի՛նչը մտացածին: Ժապաւէնին մէջ կը կրկնուի` «Todo est ficion» (ամէն ինչ մտացածին, հնարովի է). այդ յիշել կու տայ «Կարմիր լուսնի մէջ լսուող «Մենք ուրիշի մը երազներն ենք» դրոյթը:

Բեմադրիչը կոչ կ՛ուղղէ արուեստի միջոցով նիւթականէն վերանալ ոգեղէնին: Իմ տպաւորութիւնս այն է, որ գործը աւելի հեղինակային է քան` վաւերագրական:

Ե.- Ստորգետնեայ (Storgetnya, Յովիկ Յակոբեան, 2020, 21 վ)

Ֆրանսահայ բեմադրիչը նաեւ բեմագիր եւ նկարողն է: Երեւանի մօտերը, 230 մեթր խորութեան վրայ գտնուող աղահանքը վերածուած է շնչառական ախտերու ապաքինարանի (9): Հիւանդներ այդտեղ կը մնան տիւ ու գիշեր, թէեւ երկուքը կարելի չէ զանազանել: Ժամանակը երկու հանապազօր «ռութին»-ներու միջեւ գտնուող միջոցն է: Լուսաւորութեան աղբիւրը փապուղիներու առաստաղներուն ամրացուած կապտաւուն կուրացուցիչ «նէօն»-ներն են:

Այդ կը ստեղծէ մութի եւ լոյսի տեսողական հակադրութիւն: Առկայ է նաեւ լսողական հակադրութիւն` լռութեան եւ մերթ ընդ մերթ երկաթուղիի վրայով անցնող ծանր սարքերու հռնդիւնին միջեւ:

Որպէս ժամանցի միջոց` կը տեսնենք փինկ-փոնկի սեղան մը: Ասիկա տխուր հակասութիւն է, որովհետեւ խաղը հաճելի է միայն արագ, մինչդեռ ուժաքամ ախտաւորները կը խաղան առանց եռանդի (10): Լերկ խոռոչի մը մէջ միայնակ պատանի մը նստած է զիստերը աշխուժացնող անուաւոր սարքի մը մը վրայ, որ յիշել կու տայ հաւատաքննութեան տանջարանի կահոյքը: Արտաքին աշխարհի դժոխքէն այդտեղ ապաստանած ախտաւորներ կը փորձեն հոգեկան անդորր գտնել մտերմութեան մէջ: Բայց մենք այդ չենք տեսներ անոնց վարմունքին եւ երկխօսութեան մէջ:

Ստորգետնեայ անարեւ բուժարանը ինքնին յիշել կու տայ Տանթէի ստորգետնեայ սառցապատ դժոխքը (11): Այդ իմաստով այլաբանական է: Սպիտակազգեստ, սառնարիւն, անտարբեր անձնակազմը հեռու է փրկութեան հրեշտակներու նմանութենէ, չիք փրկութեան աւետիս: Գոյ է գեհեն բայց ոչ` եդեմ:

Նոր աւիւն.– Ուջանի ծրագրին մաս կը կազմէ նաեւ շարժապատկերի դպրոցը: Փակման հանդիսութեան ընթացքին ցուցադրուեցան շնորհալի ուսանողներէն չորսին աւարտական աշխատանքները, որոնցմէ երեքը ցոյց կու տային աւանի կեանքի այլազան երեսները: Յուզիչ էր  Մանէ Վարդանեանի «Երէկ, այսօր, վաղը», որ ցոյց կու տար գիւղին կարճատեւ խանդավառութիւնը փառատօնի նախօրէին եւ ընթացքին, որմէ ետք դարպասը կը փակուի, եւ բոլորը կը վերադառնան իրենց ճակատագրին լքուած հայկական գիւղերու դալուկ առօրեային: Ուշագրաւ էր մանաւանդ Վանուհի Ազատեանի ինքնատիպ «Լռութիւն փնտռելով» գեղարուեստական ժապաւէնը, որ ձեւով մը կը հակադրուէր միւսներուն: Տեսախցիկը շրջապատը կը դիտէ մակարդակով զոյգ մը «սփատրին»-ներու, որոնք կը խորհրդանշեն բեմադրիչին ֆիզիքական ներկայութիւնը այդտեղ: Կօշիկները դատարկ, անհոգի եւ անշարժ կը տեսնենք մեծ քաղաքի խճողումին եւ ժխորին մէջ (հրապարակ, Հիւսիսային պողոտայ, 2750 շատրուանի սրճարանակոյտ…): Կը լիցքաւորուին եւ կեանք կը ստանան, երբ կը վերադառնան մաքուր եւ հանդարտ բնութեան գիրկ:

Պէտք է յուսալ, որ մշակոյթի նախարարութիւնը առիթներ կը ստեղծէ նման տաղանդաւոր երիտասարդներու համար: Այդ շնորհակալ գործը այժմ կը կատարեն բուռ մը սրտցաւ քաղաքացիք:

 

  1. «Ծածուկ ծիրանի Ծառ», «Ազդակ», 18 հոկ. 2018:
  2. «Հոգեւոր ծիրանի տունկ», «Ազդակ», 18 հոկ. 2019:
  3. «Ծիրանի յամառ տունկը», «Ազդակ», 5 նոյ. 2020:
  4. www.atieff.org/en/schedule-2021/?fbclid=IwAR27c-HeytEcFQkYpFW7lX07AL6l3ZIpjQaf4Ol3UFR065uGJJS7w0eYkYc
  5. Ֆիլիփինեան կղզիները կը գտնուին երկրագունդի կեղեւը կազմող (շարժական) երկու խոշոր հատուածի հպման գիծին վրայ (tectonic fault) եւ հետեւաբար ենթակայ են ծանր երկշաշարժերու
  6. Այդ թերեւս ժառանգուած նախաքրիստոնէական ծէս մըն է:
  7. Մինչեւ ջուր հասնող լաւան կը ճաթռտի, կը փշրուի եւ յստակ ձեւեր չի ստանար:
  8. Այդ յիշել կու տայ Հին կտակարանի սկզբնական մեղքը, որուն պատճառով մենք վտարուած ենք Եդեմէն:
  9. Աղիհանքեր նոյն նպատակով կը գործածուին այլ վայրերու մէջ եւս, որովհետեւ անոնց օդին մէջ կան բուժիչ յատկութիւն ունեցող քիմիական նիւթեր:
  10. Փինկ փոնկը ամէնէն արագ հակազդեցութիւն (reaction time) պահանջող խաղն է: Գնդակը սեղանի երկայնքը կը կտրէ մօտ 1/10 երկվարկեանի մէջ:
  11. Տանթէ «Աստուածային կատակերգութիւն», Ա մաս, «Inferno», 1308:

 

 

 

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus (0 )