Վերյիշելով Ծերակուտական Տոլի Հետ Անմոռանալի Ճամբորդութիւնը Դէպի Հայաստան, 1997-ին

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆԵԱՆ
«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Ծերակուտական Պապ Տոլի արտասովոր կեանքին մասին շատ գրուեցաւ 5 դեկտեմբերէն ետք,  երբ ան իր մահկանացուն կնքեց  98-ամեայ պատկառելի տարիքին մէջ: Ան զինուոր եղած է, Քանսաս նահանգի ներկայացուցիչ` երկու տարի, Միացեալ Նահանգներու  Ներկայացուցիչներու պալատի անդամ` ութ տարի,  Միացեալ Նահանգներու ծերակուտական` 27 տարի, երեք ժամկէտով ծերակոյտի մեծամասնութեան առաջնորդ` 11 տարի, Հանրապետական կուսակցութենէն փոխնախագահի թեկնածու` 1976-ին եւ նախագահութեան թեկնածու` 1996-ին: Ծերակուտական Տոլ պատերազմի հերոս էր եւ Հայ դատի պաշտպան:

Անոր կեանքին ողբերգական շրջադարձը այն եղաւ, որ Տոլ Բ. Համաշխարհային պատերազմին, երբ կը ծառայէր  ամերիկեան բանակին մէջ, Իտալիոյ մէջ ծանրօրէն վիրաւորուեցաւ` լրջօրէն վնասելով աջ ուսն ու թեւը: Հայ ոսկրագէտ վիրաբուժ բժիշկ Համբար Քելիքեան կրցաւ փրկել Տոլի վիրաւոր ձեռքը` եօթը գործողութիւններէ ետք, զորս հրաշագործ բժիշկը կատարեց առանց վճարումի:

Զայն ֆիզիքապէս բուժելէն աւելի կարեւորը այն էր, որ բժ. Քելիքեան կրցաւ  բարձրացնել ծերակոյտի ապագայ առաջնորդին ինքնավստահութիւնը` կեդրոնանալու համար այն բոլոր բաներուն վրայ, որոնք մնացած էին հիւանդին, այլ ոչ թէ դժգոհելու` կորսնցուցածին առիթով: Ասիկա կարեւոր դաս մըն էր, զոր Պապ Տոլ միշտ յիշեց իր ամբողջ կեանքին մէջ:

Բժ. Քելիքեան Հայոց ցեղասպանութենէն վերապրածներէն մէկն էր: Ան իր հիւանդին` Պապ Տոլի հետ կիսուած էր Հայոց ցեղասպանութեան դժոխային իրողութեան մասին, որուն ընթացքին կորսնցուցած էր իր ընտանիքին քանի մը անդամները, իսկ ինք հազիւ փրկուած էր: Այդ սարսափելի պատմութիւնները իրենց անջնջելի հետքը ձգեցին երիտասարդ Տոլի վրայ, որ երբեք չմոռցաւ հայոց ողբերգութիւնը: Երբ ան հասաւ իշխանութեան ամէնէն բարձր աստիճաններուն, կարելի ամէն բան ըրաւ բազմաչարչար հայ ժողովուրդին նկատմամբ որոշ չափով  արդարութեան հասնելու համար` միաժամանակ փորձելով ստիպել Միացեալ Նահանգներուն, որ ճանչնան Հայոց ցեղասպանութիւնը:

Հայ ժողովուրդին անունով Տոլի  վճռական  ջանքերը ծերակոյտէն ներս խափանուեցան Քլինթընի վարչակազմին եւ ծերակուտական Ռապըրթ Պիրտի (դեմոկրատ, Արեւմտեան Վիրճինիա) կողմէ: Այսուամենայնիւ, 30 տարի ետք Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման ի նպաստ ծերակուտական Տոլի յամառ նուիրուածութեան շնորհիւ յառաջացած հրապարակայնութիւնը տուաւ իր ցանկալի արդիւնքը: Բարեբախտաբար, Պապ Տոլ այնքան երկար ապրեցաւ, որ տեսաւ իր անխոնջ աշխատանքին պտուղները, երբ նախագահ Ճօ Պայտըն` Պապ Տոլի մտերիմ ընկերն ու քաղաքական մրցակիցը, 24 ապրիլ 2021-ին յայտարարութիւն տարածեց` ճանչնալով Հայոց ցեղասպանութիւնը: Այս առիթով Տոլ անձնական գրութիւն մը ուղարկեց նախագահ Պայտընի` շնորհակալութիւն յայտնելով անոր, Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման համար:

Կը փափաքիմ ընթերցողներուս հետ զրուցել`  վերյիշելով ուղեկցութիւնս ծերակուտական  Տոլի դէպի Հայաստան կատարած փաստահաւաք ճամբորդութեան, որ տեղի ունեցաւ 13-15 հոկտեմբեր 1997-ին, գնահատելու համար Քըրք Քըրքորեանի մարդասիրական բազմամիլիոնաւոր ծրագիրները, անոր «Լինսի» հիմնադրամին միջոցով: Պատուիրակութեան մաս կը կազմէին բժ. Քելիքեանի դուստրը` Ալիս Քելիքեան, Միացեալ Նահանգներու մէջ Հայաստանի դեսպան Ռուբէն Շուգարեան, «Լինսի» հիմնադրամի նախագահ Ճիմ Ալճեան եւ կինը` Մարճորին, ծերակուտականին երկու օգնականները եւ Սու Թեմքին` Ուաշինկթընի մէջ Տոլի փաստաբանական գրասենեակի հարկային փաստաբանը: Ճամբայ ելանք Քըրքորեանի անձնական օդանաւով: Ես պատուիրակութեան հետ ճամբորդեցի` իբրեւ Հայաստանի մէջ «Լինսի» հիմնադրամի ծրագիրներու պատասխանատու:

Պետութեան ղեկավարներու այցելութեան համար նախատեսուած  սովորութեամբ, այդ օրերու վարչապետ Ռոպերթ Քոչարեան եւ քանի մը բարձրաստիճան պաշտօնեաներ եկան Երեւանի օդակայան` ողջունելու համար ծերակուտական Տոլը Հայաստանի մէջ: Օդակայան կը գտնուէր նաեւ Հայաստանի մէջ Միացեալ Նահանգներու դեսպան Փիթըր Թամսընը: Թէեւ նախագահ Լեւոն Տէր Պետրոսեան կը բացակայէր երկրէն` Ֆրանսա գտնուելուն պատճառով, սակայն ան հեռաձայնով խօսեցաւ ծերակուտական Տոլի հետ:

Ծերակուտական Տոլ` իբրեւ հայ ժողովուրդի հերոս, մեծ խանդավառութեամբ ընդունուեցաւ հանրութեան եւ պաշտօնեաներուն կողմէ: Հայաստանի մէջ քանի մը օրերու ընթացքին մենք հանդիպում ունեցանք` վարչապետին, Կեդրոնական դրամատան նախագահին, առեւտուրի եւ արդիւնաբերութեան նախարարին, տնտեսութեան եւ ֆինանսներու փոխնախարարին, արտաքին գործերու փոխնախարարին (անոնց համապատասխան նախարարները Ֆրանսա կը գտնուէին նախագահին հետ, խորհրդարանի նախագահին եւ իր երկու տեղակալներուն, խորհրդարանական բոլոր յանձնախումբերու նախագահներուն, գործարարներու եւ  դրամատէրերու  հետ: Ծերակուտական Տոլ հանդիպում ունեցաւ նաեւ ընդդիմադիր երեք կուսակցութիւններու առաջնորդներու հետ, ապա մամլոյ ասուլիս մը տուաւ:

Այցելեցինք Միացեալ Նահանգներու դեսպանատուն, ուր տեղեկութիւններ ստացանք դեսպանէն, առեւտրային կցորդէն եւ Միացեալ Նահանգներու Միջազգային զարգացման գործակալութեան ներկայացուցիչէն: Սուրբ Էջմիածինի մայր տաճարին մէջ հանդիպեցանք նաեւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Առաջինի: Մենք այցելեցինք նաեւ ժամանակակից հագուստի արտադրամաս, որուն սեփականատէրը գործարար կին մըն էր, որ 500 աշխատող ունէր: Վերջապէս, այցելեցինք Մանկական սրտաբանական կեդրոն, որուն գլխաւոր վիրաբուժը ամերիկահայ բժիշկ Հրայր Յովակիմեանն էր:

Ծերակուտական Տոլ խորապէս յուզուած էր Նորքի մանկատան 70 որբերուն այցելած պահուն: Երբ իմացաւ, որ որբանոցի աշխատակիցները քանի մը ամիս վարձատրութիւն չեն ստացած, առաջարկեց սիրայօժար վճարել անոնց յետնեալ ամսականները:

Յուզիչ այլ իրադարձութիւն մըն էր ծերակուտական Տոլի այցը Հայոց ցեղասպանութեան յուշահամալիր եւ թանգարան, ուր ան ծաղկեպսակ դրաւ, իսկ Ալիս Քելիքեանն ու ինք ծառ տնկեցին` ի յիշատակ բժ. Համբար Քելիքեանի:

Ասիկա ծերակուտական Տոլի երկրորդ այցն էր Հայաստան: Ան իր կնոջ` Էլիզապէթի հետ այցելած է Հայաստան 1989-ին, 1988-ի դեկտեմբերեան աւերիչ երկրաշարժէն ետք: 2019-ին Հայաստանի Հանրապետութիւնը Պատուոյ հեղինակաւոր շքանշան շնորհեց ծերակուտական Տոլի:

Ծերակուտական Տոլ տակաւին գործունեայ էր 97 տարեկանին: 15 սեպտեմբեր 2020-ին ծերակուտական Տոլ եւ իր լոպիստական ընկերութիւնը` Alston & Bird, պայմանագիր կնքեցին Հայաստանի կառավարութեան հետ` «դիտարկելու Միացեալ Նահանգներ-Հայաստան յարաբերութիւններուն առնչուող ընթացիկ իրադարձութիւնները եւ տրամադրելու ռազմավարական խորհուրդ` նշեալ յարաբերութիւններու բարելաւման կապուած»: Ծերակուտական Տոլ այս մասին գրեց. «Այս ծառայութիւնները կրնան ներառել Միացեալ Նահանգներու կառավարութեան պաշտօնեաներու, ինչպէս նաեւ Քոնկրեսի անդամներու եւ անոնց աշխատակազմերու հետ շփում»: Պայմանագիրը մէկ ամիս ժամկէտով էր, տասը հազար տոլար արժողութեամբ:

Հայ ժողովուրդը յաւերժ պիտի յիշէ այս մեծ մարդը, որ երբեք չմոռցաւ իր առողջութիւնը վերականգնած հայ վիրաբուժը եւ ամէն բան ըրաւ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման համար:

www.TheCaliforniaCourier.com

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )