Իրմայի Յիշատակին. Պատիւ ու յարգանք արուեստին եւ հայեցի արժէքներուն

ՅԱԿՈԲ ՃԱՆՊԱԶԵԱՆ

Յիշատակի ու երախտագիտութեան յուզիչ երեկոյ մը՝ Պէյրութի մէջ

Կան անհատներ, որոնց ֆիզիքական բացակայութիւնը չի կրնար խամրեցնել անոնց ներկայութիւնը մեր կեանքին մէջ։ Անոնք իրենց ապրած կեանքով, ստեղծագործական վաստակով, մարդկային ազնուութեամբ եւ անշահախնդիր նուիրումով այնպիսի հետք մը կը ձգեն իրենց ետին, որ ժամանակն անգամ անկարող կը դառնայ զայն ջնջելու։ Անոնց անունը կը շարունակէ ապրիլ մեր յիշողութեան, մշակութային ժառանգութեան եւ հաւաքական գիտակցութեան մէջ՝ իբրեւ արժանապատուութեան, ծառայասիրութեան ու ազգային հաւատարմութեան կենդանի վկայութիւն։

Այդպիսի լուսաւոր դէմք մըն էր մեր թանկագին Իրման՝ Իրմա Գապաքեան-Տէտէեան, որ իր գիտակից կեանքին ամբողջ ընթացքին նուիրուեցաւ հայ գիրին ու գրականութեան, ասմունքին ու արուեստին, կրթութեան եւ հայապահպանման սրբազան գործին։

Այսօր՝ Հոկտեմբեր 22-ին, առցանց կապով մասնակցեցայ Պէյրութի «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ կազմակերպուած յիշատակի եւ մեծարման հանդիսութեան, որուն նպատակն էր արժանի տուրք մատուցել Իրմայի անմար յիշատակին եւ արժեւորել անոր տասնամեակներու մշակութային վաստակը։ Լիբանանի չորս մշակութային միութիւններու նախաձեռնութեամբ եւ Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ՝ Գերաշնորհ Տ. Շահէ Արքեպիսկոպոս Փանոսեանի հովանաւորութեամբ կազմակերպուած այս ձեռնարկը ոչ միայն յարգանքի ու երախտագիտութեան արտայայտութիւն էր, այլեւ՝ հայ մշակոյթին հանդէպ մեր հաւաքական պատասխանատուութիւնը վերահաստատելու առիթ մը։

Խորապէս տպաւորուած էի ձեռնարկին ընդհանուր մթնոլորտէն, յայտագրին բովանդակութենէն եւ մասնակիցներուն սրտաբուխ արտայայտութիւններէն։ Ամէն ինչ կը վկայէր, որ Իրման իր կեանքի ընթացքին արժանացած էր ոչ միայն հանդիսատեսին ծափահարութիւններուն, այլեւ՝ մարդոց սիրոյն ու վստահութեան, գործակիցներուն յարգանքին եւ մշակութասէր հասարակութեան անկեղծ երախտագիտութեան։

Բեմական արուեստի, ասմունքի, ռատիօ-հաղորդավարութեան եւ ուսուցչութեան բնագաւառներուն մէջ Իրմայի բազմակողմանի գործունէութիւնը կը վկայէր անոր անշահախնդիր նուիրումին եւ կամաւոր ծառայութեան բացառիկ արժէքին մասին։

Կը վկայեմ, որ Իրմայի ասմունքը պարզապէս բառերու արտասանութիւն չէր։ Ան կը բանար բառին հոգին, կը բացայայտէր բանաստեղծութեան ներքին երաժշտութիւնը եւ հեղինակին միտքն ու ապրումը կը փոխանցէր ունկնդիրին՝ զայն հաղորդակից դարձնելով հայ գրականութեան գանձերուն։ Անոր անաղարտ հայերէնը, մեղմ ու ինքնատիպ ձայնը, արտայայտչական բացառիկ կարողութիւնն ու բեմական վայելուչ ներկայութիւնը կը ստեղծէին կախարդական մթնոլորտ մը, ուր խօսքը կը վերածուէր ապրումի, իսկ ապրումը՝ հոգեւոր հարստութեան։

Իրմայի առաւօտեան ռատիօ-հաղորդումներն ու անոր հարազատ «Բարի լոյս»-ը շատերու համար սովորական հաղորդումներ չէին։ Անոնք օտար ափերու վրայ ապրող հայ մարդուն տունը, ընտանիքն ու հայրենի մշակոյթը յիշեցնող հարազատ ձայնն էին՝ ուրախութեան բաժնեկից, ցաւերու սփոփիչ եւ մտահոգութիւններու փարատիչ։ Անոր ձայնը կը մտնէր տուներէն ներս՝ իր հետ բերելով հայերէն խօսքի քաղցրութիւնը, մշակութային ժառանգութեան շունչը եւ նոր օրուան հանդէպ յուսալից տրամադրութիւն մը։

Իսկ իբրեւ ուսուցչուհի՝ Իրման իր գիտելիքները կը փոխանցէր նոր սերունդին՝ գիտակցելով, որ հայերէնի ուսուցումը լոկ դասաւանդման պարտականութիւն մը չէ, այլ՝ ազգային ինքնութեան պահպանման եւ հայեցի դաստիարակութեան սրբազան առաքելութիւն։ Նոյնիսկ առողջական դժուար օրերուն, երբ մարմինը կը տկարանար ու կը յոգնէր, ան հաւատարիմ մնաց իր պարտականութեան եւ շարունակեց իր ներկայութեամբ քաջալերել ու դաստիարակել Թորոնթոյի ՀՕՄ-ի վարժարանի իր սիրելի աշակերտները։

Այսպիսի նուիրում մը չի չափուիր միայն տարիներով կամ կատարուած աշխատանքներու ծաւալով։ Ան կը չափուի այն լոյսով, զոր մարդը կը փոխանցէ ուրիշներուն, եւ այն հետքով, զոր կը ձգէ անոնց հոգիներուն մէջ։

Օրուան յիշատակի ձեռնարկին կարեւորագոյն հանգրուաններէն մէկը եղաւ օրուան բանախօս Սեդա Խըտշեանի բացառիկ ելոյթը։ Իր սրտաբուխ ու ներշնչող խօսքով ան կարողացաւ ներկաներուն առջեւ վերակենդանացնել Իրմայի կեանքն ու գործունէութիւնը՝ ներկայացնելով անոր մարդկային նկարագիրը, գեղարուեստական շնորհները, մշակութային ծառայութիւններն ու ազգային արժէքներուն հանդէպ ունեցած անսակարկ հաւատարմութիւնը։

Սեդա Խըտշեանի խօսքը պարզ կենսագրական անդրադարձ մը չէր։ Ան Իրմայի ապրած կեանքին եւ կատարած աշխատանքներուն ընդմէջէն բացայայտեց այն ներքին ուժը, որ մարդը կը մղէ անձնական դժուարութիւնները վերածելու նուիրումի, իր տաղանդը՝ ծառայութեան, իսկ իր կեանքը՝ ուրիշներու հոգիները լուսաւորող առաքելութեան։

Իրմայի յիշատակը մեծարելու այսպիսի առիթներու անհրաժեշտ է ոչ միայն յիշել անցեալը, այլեւ հասկնալ, թէ ինչո՛ւ այդ անցեալը տակաւին կը խօսի մեզի եւ ի՛նչ պատգամ կը փոխանցէ գալիք սերունդներուն։ Սեդա Խըտշեանի ելոյթը, իր սրտառուչ ու համոզիչ բնոյթով, այդ պատգամին կենդանի արտայայտութիւնն էր։

Իմ անկեղծ գնահատանքս եւ շնորհաւորանքներս կը յայտնեմ Սեդա Խըտշեանին՝ իր այս արժանավայել, տպաւորիչ եւ Իրմայի յիշատակը անմահացնող բացառիկ ելոյթին համար։

Ձեռնարկին առանձնայատուկ յուզականութիւն հաղորդեց նաեւ Իրմայի սիրելի ամուսնոյն՝ Խաչիկ Տէտէեանի ներկայութիւնը։ Թորոնթոյէն մինչեւ Պէյրութ կատարուած այս ուղեւորութիւնը միայն աշխարհագրական տարածութիւն մը յաղթահարելու քայլ մը չէր։ Ան սիրոյ, ամուսնական հաւատարմութեան եւ անմոռանալի յիշատակին առջեւ խոնարհումի խորունկ խորհրդանիշ մըն էր։

Խաչիկին կողմէ փոխանցուած սրտառուչ ու ոգեշունչ խօսքը զգալի դարձուց այն մեծ բացը, զոր Իրմայի բացակայութիւնը ստեղծած է իր ընտանիքին եւ զինք ճանչցող բոլոր մարդոց կեանքին մէջ։ Սակայն նոյն այդ խօսքին մէջ զգալի էր նաեւ մխիթարիչ ճշմարտութիւն մը. սիրելի անձի մը ֆիզիքական բացակայութիւնը չի կրնար խզել անոր հետ կապուած յիշողութիւններուն, ապրումներուն եւ հոգեւոր արժէքներուն թելերը։

Խաչիկին կողմէ Իրմայի յիշատակին հրատարակուած բանաստեղծական գիրքին մակագրումը եւս խորհրդանշական պահ մը եղաւ։ Գիրքը դարձած է սիրոյ ու կարօտի, յիշողութեան ու յաւերժական կապի գրական վկայութիւն մը՝ այն զգացումներուն, զորս երբեմն սովորական բառերը չեն կրնար ամբողջութեամբ արտայայտել։

Սիրելի՛ Խաչիկ, քու այս նուիրումդ, Իրմայի յիշատակը վառ պահելու կամքդ եւ անոր կեանքի գանձերը ուրիշներուն բաժնելու պատրաստակամութիւնդ արժանի են խորին գնահատանքի։ Որովհետեւ սիրելին յիշելը սոսկ անցեալի կարօտով ապրիլ չէ. անոր լաւագոյն արժէքները պահպանելն ու շարունակելն է։

Ձեռնարկի աւարտին իր սրտի անկեղծ խօսքը փոխանցեց Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ՝ Գերաշնորհ Տ. Շահէ Արքեպիսկոպոս Փանոսեան։ Իր պատգամին մէջ Սրբազան Հայրը վեր առաւ Իրմայի աստուածատուր տաղանդները, մշակութային եւ կրթական ծառայութիւնները, ինչպէս նաեւ Լիբանանի չորս մշակութային միութիւններու ձեռնարկներուն անոր անվերապահ ու պատրաստակամ մասնակցութիւնը։

Այս գնահատանքը առանձնայատուկ նշանակութիւն ունի, որովհետեւ եկեղեցական ու ազգային կեանքին մէջ ծառայող անհատներուն վաստակը արժեւորելը կը նշանակէ նաեւ վերահաստատել անոնց աշխատանքին հոգեւոր ու բարոյական իմաստը։

Իրման իր շնորհները չպահեց միայն իրեն համար։ Ան զանոնք ի սպաս դրաւ իր ժողովուրդին, մշակոյթին ու համայնքին։ Իր ձայնը, խօսքը, գիտելիքներն ու գեղարուեստական կարողութիւնները դարձան հանրային ծառայութեան միջոցներ։ Ան իր մասնակցութեամբ հարստացուց ձեռնարկներ, իր ներկայութեամբ կենդանութիւն տուաւ բեմերուն եւ իր նուիրումով բաժնեկից դարձաւ հայ մշակոյթի պահպանման ու տարածման աշխատանքներուն։

Սրբազան Հօր խօսքը, այս առումով, ոչ միայն Իրմայի հանդէպ գնահատանքի արտայայտութիւն էր, այլեւ՝ յիշեցում մը, թէ աստուածատուր շնորհները առաւելապէս կը փայլին, երբ կը գործածուին ծառայութեան, սիրոյ եւ հանրային բարիքին համար։

Երեկոյթին աւարտին ընթերցուեցաւ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Վեհափառ Հայրապետին խօսքը, որուն մէջ կ՚արտայայտուէր Իրմայի վաստակին հանդէպ հայրապետական գնահատանքը։ Իրմայի հետմահու պարգեւատրումը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանով, խորհրդանշական ու պատուաբեր հանգրուան մը եղաւ հայոց լեզուին, գրականութեան եւ մշակոյթին մատուցած անոր ծառայութիւններուն արժեւորման ճանապարհին։

Մեսրոպ Մաշտոցի անունը կրող այս շքանշանը կը մարմնաւորէ հայ գիրին, հայ լեզուին եւ ազգային ինքնութեան պահպանման գաղափարը։ Հետեւաբար, Իրմայի պարգեւատրումը առանձնայատուկ խորհուրդ մը կը ստանայ. ան, որ իր անաղարտ հայերէնով, ասմունքով, ուսուցչական ծառայութեամբ եւ մշակութային գործունէութեամբ տարիներ շարունակ ծառայեց հայ լեզուին, արժանացաւ այնպիսի պատիւի մը, որուն խորհուրդը պիտի շարունակէ ապրիլ իր անունին հետ։

Այս գնահատանքը միաժամանակ պարտաւորութիւն մըն է մեզի համար՝ շարունակելու այն գործը, որուն Իրման իր կեանքին մեծ մասը նուիրեց։ Որովհետեւ արժանաւորները մեծարելը իր ամբողջական իմաստը կը ստանայ այն ատեն, երբ անոնց ձգած ժառանգութիւնը կը վերածենք մեր այսօրուան ու վաղուան գործի ուղեցոյցին։

Առանձնայատուկ գնահատանքի արժանի է նաեւ Լիբանանի չորս մշակութային միութիւններուն համատեղ նախաձեռնութիւնը՝ ձեռնարկին կազմակերպման եւ իրագործման համար։

Այսօր, երբ մեր համայնքային կեանքը բազմաթիւ դժուարութիւններու, մտահոգութիւններու եւ կազմակերպական մարտահրաւէրներու դիմաց կը գտնուի, մշակութային միութիւններու այսպիսի համագործակցութիւնը ոգեւորիչ օրինակ կը դառնայ։ Ան կը փաստէ, որ երբ նպատակը ազնիւ է եւ խօսքը՝ ազգային ու մշակութային արժէքներու մասին, կարելի է միաւորել ուժերը, յաղթահարել դժուարութիւնները եւ միասնաբար իրականացնել այնպիսի ձեռնարկներ, որոնք կը հարստացնեն մեր հաւաքական կեանքը։

Այս ձեռնարկը նաեւ յարգանքի տուրք մըն էր բոլոր այն անձնուրաց մշակներուն, որոնք տարիներ շարունակ, առանց նիւթական ակնկալութեան, իրենց ժամանակը, տաղանդն ու ուժերը տրամադրած են հայ մշակոյթի պահպանման եւ զարգացման գործին։

Այսօր, աւելի քան երբեք, անհրաժեշտ է գնահատել այն մարդիկը, որոնք իրենց աստուածատուր շնորհները կը ծառայեցնեն հանրային բարիքին՝ առանց իրենց աշխատանքը անձնական շահի կամ նիւթական հաշուարկի վերածելու։

Իրման այդպիսի նուիրումի վառ օրինակներէն մէկն էր։

Խուռներամ էր մշակութասէրներուն ներկայութիւնը «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ։ Այդ բազմամարդ ներկայութիւնն ինքնին վկայութիւն մըն էր, որ Իրմայի անունը տակաւին կենդանի է մարդոց սրտերուն մէջ, իսկ անոր վաստակը կը շարունակէ արժեւորուիլ ու յիշուիլ։

Սակայն յիշատակի երեկոյին իսկական արժէքը միայն ներկաներուն թիւին մէջ չէր։ Անոր խորունկ խորհուրդը այն էր, որ տարբեր սերունդներու, մշակութային շրջանակներու եւ համայնքային կեանքի գործիչները համախմբեց նոյն զգացումին շուրջ՝ արժանաւորին՝ Իրմային հանդէպ երախտագիտութեան։

Երբ մարդ մը իր կեանքը կը նուիրէ ուրիշներուն, անոր մահը չի կրնար վերջակէտ դառնալ իր ծառայութեան։ Անոր խօսքը կը շարունակէ հնչել իր աշակերտներուն բերանով, անոր արուեստը՝ ունկնդիրներուն յիշողութեան մէջ, անոր գաղափարները՝ գործակիցներուն մտածումներուն ընդմէջէն, իսկ անոր սէրը՝ իր ընտանիքին եւ բոլոր իրեն սիրելիներուն հոգիներուն մէջ։

Իմ եւ Ժիւլիէթին համար եւս Իրման պարզապէս տաղանդաւոր արուեստագէտ մը կամ մշակութային գործիչ մը չէր։ Ան թանկագին բարեկամուհի մըն էր, որուն անաղարտ հայերէնը, մեղմ ու եզակի ձայնը, յարգանք պարտադրող ներկայութիւնն ու անկեղծ սէրը կը մնան մեր յիշողութեան անբաժան մասը։

Երբ 22 Դեկտեմբեր 2024-ին, Իրմայի յաւիտենական ննջումին առիթով, մեր խոր վիշտն ու ապրումները կը յանձնէինք թուղթին, կը հաւատայինք, որ ան իր ձգած բազմաթիւ գործերուն ու յիշատակներուն ընդմէջէն պիտի շարունակէր ապրիլ մեր գիտակցութեան մէջ՝ իբրեւ սիրող կողակից, գուրգուրոտ մայր, տաղանդաւոր արուեստագէտ եւ տիպար հայ կին։

Այսօրուան յիշատակի ձեռնարկը անգամ մը եւս հաստատեց այդ հաւատքը։

Սիրելի՛ Իրմա, ձայնդ լռեց, բայց խօսքդ չլռեց։ Ներկայութիւնդ մեզմէ հեռացաւ, բայց ձգած լոյսդ մնաց։ Ապրած կեանքդ դարձաւ յիշատակ, իսկ վաստակդ՝ ժառանգութիւն, որուն պահպանման պարտականութիւնը կը մնայ բոլոր անոնց ուսերուն, որոնք կը հաւատան հայ գիրին, գրականութեան, արուեստին եւ ազգային ինքնութեան յաւերժական առաքելութեան։

Թող անմահ յիշատակդ շարունակէ ներշնչել նոր սերունդները, որպէսզի անոնք եւս իրենց տաղանդները ծառայեցնեն հայ ժողովուրդի մշակութային վերելքին եւ հայոց լեզուի պահպանման սրբազան գործին։

Սրտագին շնորհակալութիւն եւ երախտագիտութեան խօսք՝ ձեռնարկը հովանաւորող Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ Գերաշնորհ Տ. Շահէ Արքեպիսկոպոս Փանոսեանին, կազմակերպիչ չորս մշակութային միութիւններուն, օրուան բանախօս Սեդա Խըտշեանին, յայտագրի բոլոր արուեստագէտներուն ու մասնակիցներուն, ինչպէս նաեւ բոլոր անոնց, որոնք իրենց ներկայութեամբ ու ներդրումով պատուեցին Իրմայի յիշատակը։

Առանձին ջերմութեամբ եւ գնահատանքով՝ սիրելի Խաչիկ Տէտէեանին, որ իր ներկայութեամբ, սրտառուչ խօսքով եւ Իրմայի յիշատակին նուիրուած բանաստեղծական գիրքով անգամ մը եւս վկայեց իր անսահման սէրն ու հաւատարմութիւնը։

Պատիւ ու յարգանք՝ արժանաւորին։ Պատիւ ու յարգանք՝ հայ մշակոյթին անձնուիրաբար ծառայած Իրմային։

Յիշատակն արդարոց օրհնութեամբ եղիցի։

Իրմայի հոգին թող հանգչի խաղաղութեան մէջ, իսկ անոր անունն ու վաստակը թող ընդմիշտ լուսաւոր մնան հայ մշակոյթի երկնակամարին վրայ՝ իբրեւ յաւերժութեան յուշարձան։

Թորոնթօ