Հայ Դասական Ժապաւէններ. Եւ Երեւանի Դիմագիծի Հոլովոյթը – Ա.

ՀՐԱՉ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ

Ընտրած եմ ժապաւէններ որոնք արտադրուած են 1965-85 թուականներու միջեւ: Այդ ժամանակաշրջանը կարելի է համարել մշակութային «ոսկեդար»: Հայաստանի մէջ սկսած էր «սառցահալ», արուեստագէտներ ունէին պետական հովանաւորութիւն եւ որոշ ազատութիւն: Տաղանդաւոր մարդիկ կը վայելէին ընկերային բարձր վարկ: Կար արուեստասէր հասարակութիւն: Հրատարակուած որակաւոր գործեր արագ կը սպառէին: Ապա եկաւ մեծ հիասթափութիւն, եւ սկսաւ ծաղկիլ  շուկայական մշակոյթ:

Գործերու ընտրութիւնը անձնական է: Պարզ է, որ կան աւելի մեծ թիւով կարեւոր ժապաւէններ: Խուսափած եմ, սակայն,  պատմական եւ քաղաքական ցայտուն բնոյթ ունեցող նիւթերէ, որոնք համեմատաբար աւելի մեծ «տուրք» տուած են: Նախընտրած եմ ժապաւէններ, որոնց բեմագրութիւնը ուղղակի կամ անուղղակի առնչուած է սառցահալի ռահվիրայ գրողներու, ինչպէս` Մ. Գալշոյեան եւ Պ. Զէյթունցեան: Զանց առած եմ այն ժապաւէնները, որոնց նախապէս անդրադարձած եմ (ինչպէս` Մալեանի «Եռանկիւնին» եւ Փարաճանովի գործերը): Ընտրութեան այլ կարեւոր նկատառում մը եւս այն է, որ ժապաւէնը ընթերցողին հասանելի ըլլայ համացանցի վրայ: Եթէ պայմանները ներէին, ցանկալի պիտի ըլլար, որ այս ժապաւէնները  ցուցադրուէին, հաւաքաբար դիտուէին եւ քննարկուէին:

Ա.- «Բարե՛ւ, Ես եմ».– Ֆրունզէ Դովլաթեան, 1966 130 վ (հասանելի այս հասցէով https://www.youtube.com/watch?v=encuq0Jeip4

Բեմագրութեան հեղինակ` Ա. Աղաբաբեան, որ մեծապէս վրդոված էր Ալիխանեանի Երեւանէն հեռացումով (1):

Ժապաւէնը առանձնայատուկ է, որովհետեւ կը համարուի ոսկեդարի առաջնեկը: Յաջորդ տարի իսկ` 1966-ին, ցուցադրուած է «Քանի» կարեւոր փառատօնին, ուրկէ, ցաւօք, հայկական ժապաւէններ առհասարակ կը բացակային:

1965-ը այն թուականն է, երբ աննախադէպ ցոյցեր տեղի ունեցան «Մեր հողերը, մեր հողերը» նշանախօսքով: Բացման տեսարանին մէջ երեւանցիք, օփերայի կողքի հրապարակին վրայ խռնուած, քայլ առ քայլ կը հետեւին Տիգրան Պետրոսեանի ճատրակի աւարտական խաղին, հաւատքով կը սպասեն յաղթանակին, որ ազգային արժանապատուութիւն պիտի բերէր… Ժողովրդական խանդավառ հաւաքը Եղեռնի յիսնամեակէն ետք ի յայտ եկած ազգային զարթօնքի արտայայտութիւններէն մէկն էր:

Հաւատքով սպասումը ժապաւէնի հիմնական ուղերձներէն մէկն է: Յետպատերազմեան տարիներուն հարիւր հազարներ, որոնց շարքին,  հերոսը, կը սպասէին իրենց կորած հարազատներու վերադարձին: Հաւատարմութիւնը մաս կը կազմէր բարոյական համակարգին:

Ժապաւէնի խորապատկերը Հայաստանի վերականգման համար մղուած պայքարն է  երախտաշատ հայրենադարձ բնագէտ Արտեմ Ալիխանեանի (1908-1978) աշխատանքին եւ անձնական կեանքին ընդմէջէն (2) : Վաւերագրական երիզներով կը տեսնենք այդ շրջանի եռուն, զարգացող Երեւանը, յուսալից դէմքերով մարդիկ, մինչ Արագածի ձիւնոտ լանջին վրայ Ալիխանեան կը պայքարի կառուցելու համար տիեզերական ճառագայթներ (այսինքն` տարրական մասնիկներ-elementary particles) հետազօտող գիտակայանը:

Դիպաշարը.- Ժապաւէնը կը սկսի 1942-ին, այն դաժան օրերուն, երբ գերակայ ճարտարագիտութեամբ զինուած` նացի Գերմանիոյ բանակը հասած էր Ստալինկրատ (այժմ` Վոլկոկրատ): Խորհրդային զինուորները (որոնց շարքին հարիւր հազարաւոր հայեր) պարզապէս «թնդանօթի միս» էին: Մարդկային կորուստները եւ թշուառութիւնը ահաւոր  չափերու հասած էին:

Այդ պայմաններու տակ ժապաւէնը կը սկսի անհեթեթ տեսարանով մը. համալսարանի բարձր  կտուրին վրայ (փղոսկրեայ աշտարա՞կ) կիսասոված երիտասարդ գիտաշխատող Արտեոմ (Ալիխանեան) իր նոյնպէս կիսասոված եւ վատառողջ մտերիմ ընկերոջ` նոյնպէս բնագէտ Օլեկին կը փորձէ բացատրել իր տեսութիւնը տիեզերական ճառագայթներու (cosmic rays) մէջ նկատուած նոր երեւոյթի մը շուրջ: Այդ տեսութիւնը հաստատելու համար անհրաժեշտ է կառուցել մեծածախս գիտակայան, որ երազային ծրագիր է նոյնիսկ խաղաղ պայմաններու տակ: Աստղաբնագիտութիւնը մեծածախս եւ դժուարին ճիւղ մըն է, որ որեւէ անմիջական գործնական ճարտարագիտական կիրարկում չունի(3): Այդ պատճառով նիւթական ներդրումներու համար` ոչ գրաւիչ:

Երկու ընկերներ վերը, համալսարանի բարձր կտուրին վրայ (խորհրդանշական) գլուխ կը ջարդեն հասկնալու համար հեռաւոր տիեզերքի մէջ նկատուած բարդ երեւոյթը. երբ վարը երկիրը ճգնաժամի մէջ է: Ստալինկրատի մէջ կը զոհուէին աւելի քան մէկ միլիոն զինուորներ, սովահար  քաղաքացիներ պարտադրուած էին առնէտներ եւ դիակներ ուտել…

Վարը` փողոցին մէջ (իմա` իրական կեանքի) կանգնած է անծանօթ սիրուն աղջնակ մը, որ յամառօրէն իրենց կը նայի: Այդտեղ կը սկսի ժապաւէնի երկրորդ բներգը: Աղջնակը սուրհանդակ մըն է:

Այն երիտասարդուհին, որուն հետ Արտեոմ պիտի կապէր իր կեանքը, անակնկալ հրահանգ կը ստանայ մեկնելու ճակատ: Կայարանին մէջ այդ աղջնակը կը խնդրէ գտնել Արտեոմը եւ անոր ըսել, որ սպասէ, թէ` ինք անպայման կը վերադառնայ:

Աղջնակի համար ստանձնած առաքելութիւնը զգացական մեծ նշանակութիւն ունի, որովհետեւ իր հայրը չէր վերադարձած ճակատէն, եւ մայրը ամուսնացած այլ տղամարդու մը հետ, որ ճակատէն վերադարձած էր հաշմուած: Իր մայրը չէ՛ր սպասած (4):

Յաջորդ դրուագին մէջ Արտեմ ակադեմական պատկառելի դատակազմի մը առջեւ կը ներկայացնէ իր տեսութիւնը: Գիտնականները տեսական որեւէ առարկութիւն չունին, այսուհանդերձ, կը տրուի անխուսափելի էական հարցումը ինչպիսի՞ միջոցներով հաստատել տեսութիւնը: Ալիխանեան այդ պահուն տակաւին չունի պատասխան:

Ժապաւէնը զանց կ՛առնէ այն շրջանը, երբ Ալիխանեան կ՛աշխատէր Ռուսիոյ մէջ: Կը վերսկսի այն պահէն, երբ ան հրաժեշտ կու տայ իր ընկերոջ եւ կը մեկնի Հայաստան: Ընկերը ապշած է: Ինչպէ՞ս կարելի է հրաժարիլ նպաստաւոր պայմաններէ եւ կեանքը մաշել ձիւնոտ լերան մը վրայ: Օլեկ Արտեմը կը զգուշացնէ, որ անոր սէրը  մտացածին է: Իսկական աղջիկը գոյութիւն չունի, յուշը դարձած է մորմոք:

Ալիխանեանի գիտաշխատանոցը փայտաշէն տնակ մըն է Արագածի ձիւնոտ բարձունքին վրայ (5): Տնակի պատուհանէն վար, մշուշին մէջ կը տեսնուի Ամբերդի ուրուագիծը (պատմական յուշ): Այդտեղ կան երեք օգնականներ եւ խնամատար համեստ գիւղացի կին մը (Կալիա Նովենց): Ալիխանեանի հետ սրտցաւ զրոյցէն կ՛իմանանք, որ անոր ամուսինը չէ վերադարձած ճակատէն: Այդ վստահաբար ակնարկ է Հայաստանի տուած անհամեմատ մեծ թիւով զոհերուն: Հայաստանի կառավարութիւնը  պարտադրուած էր հապճեպ ներգաղթ կազմակերպել եւ կրել անոր պատճառած յաւելեալ թշուառութիւնը, որովհետեւ մէկ միլիոնէ նուազ բնակչութիւն ունեցող երկիրներ իրաւունք չունէին պետութիւն համարուելու: Գլխաւոր օգնականը` Զարեան (նոյնինքն` Ֆ. Դովլաթեան) Ալիխանեանի հակապատկերն է, հակահերոս մը: Զարեան թերահաւատ է գիտակայանի (իմա` Հայաստանի զարգացման) հանդէպ եւ կը մեկնի Մոսկուա, ուր աւելի նպաստաւոր պայմաններ կան իրեն համար: «Էս դուքանը կը փակեն, եւ բոլորը կը սկսեն մեզ կարեկցել… Պէտք է ռէալ մարդ լինել», կ՛ըսէ Զարեան:

Յաջորդ տեսարանին մէջ գիտաշխատանոցը ոչ միայն կառուցուած է, այլեւ հռչակ ստացած ու վերածուած` «տեսարժան վայր»-ի: Կայանը խճողուած է զբօսաշրջիկներով: Անոնցմէ մին Ալիխանեանի կը հարցնէ, թէ հետաքրքրուա՞ծ է բանաստեղծութեամբ: Այդ ակնարկ է այդ օրերուն Հայաստանի մէջ տարածուած «Ֆիզիքա եւ լիրիքա» տենդին (բնագիտութիւն եւ քնարերգութիւն):

Ալիխանեան կ՛որոշէ իր կառուցած կայանը ձգել այլ գիտաշխատողներու, որոնք կարող են ընթացիկ չափումներ կատարել, եւ ինք կը մեկնի  Երեւան` կառուցելու համար տարրական մասնիկներու արագացուցիչ (accelerator): «Կեանքդ կը մաշես», կը զգուշացնեն զինք: «Հոգ չէ, կը մաշեմ», կը պատասխանէ Ալիխանեան:

Կրկին կը տեսնենք Երեւանի եռուզեռը: «Երիտասարդական» կայարանի կողքի գեղեցիկ ծառուղիի մուտքին ֆիզիքոսներ կանգնած են տակաւին սաւանով ծածկուած յուշարձաններու կողքին: Անոնցմէ մին է հաւանաբար «Բարեկամութեան ձեռքեր»-ն են, իսկ միւսը` քնարերգակ Ա. Իսահակեանը, թերեւս` յիշել տալու համար այդ շրջանի «ֆիզիքա-լիրիքա» տենդը:

Ժապաւէնը կը վերադառնայ Ալիխանեանի անձնական կեանքին: Սպիտակող մազերով Ալիխանեան Մոսկուա է` տեսնելու համար իր մահամերձ ընկերը: Փողոցին մէջ գեղեցիկ երիտասարդուհի մը կը նկատէ զինք  եւ կը հետեւի իրեն մինչեւ պանդոկ: «Դեռ կը սպասե՞ս», հարց կու տայ սուրհանդակ սիրուն աղջնակը, որ այժմ վերածուած է հմայիչ կնոջ մը:

Օլեկի տան մէջ կը տեսնենք վերջին ընթրիք մը: Օլեկ կը խօսի իր ծրագիրներուն մասին, կը կատակէ, կը խմէ եւ կը պարէ: Կնոջ աչքերը, սակայն, թաց են: Ակնյայտ է, որ Օլեկ առողջ ըլլալ կը ձեւացնէ իր սիրելիները չվշտացնելու համար: Յուղարկաւորութեան թափօրը դուրս կու գայ բնագիտութեան հաստատութենէն` կրելով անոր ժպտուն, լաւատես լուսանկարը: Անոր բոլոր լուսանկարները ժպտուն են…

Աւարտական տեսարանին մէջ Ալիխանեան մտածկոտ կը շրջի Արագածի լանջին, այսինքն կը գտնուի «մեր սարերուն վրայ: Ամբերդի պարիսպին տակ կայ խորովածի «սուֆրա», որուն կը մասնակցի սքեմը հանած քահանայ մը: Քահանան կը նկատէ մտամոլոր շրջող Ալիխանեանը եւ կը հրաւիրէ խորովածի` «Արի՛, որդեակ, չլինի թէ կորած ես»: «Չէ՛, տէ՛ր հայր,- կը պատասխանէ Ալիխանեան, – էս տեղերին ծանօթ եմ»: Ալիխանեան իր հարազատ սարերուն վրայ է…

Պատկերաւոր Լեզու

Երջանիկ զոյգը կը «թռչի» լքուած մանկական աշխարհի կարուսելի մը վրայ, որուն առկախ զամբիւղները Zeppelin-ներ են: Երջանկութիւնը կարճատեւ է: Պահ մը ետք գորշ երկինքի մը վրայ կը տեսնենք ռազմական զեփլիններու մութ ստուերներ (7):

Աշնան տերեւներու տակ կը տեսնենք` երկաթուղի մը կ՛երկարի դէպի հեռաւոր մշուշ: Սիրահարներու վերջին հանդիպումն է:

Արտեմի եւ Օլեկի հրաժեշտի գիշերային տեսարանը կրկին կայարան մըն է, կրկին կը տեսնենք չարագուժ երկաթուղի, որ կ՛երկարի դէպի մթութիւն: Ընկերը կը խոստանայ, որ կը կապուի, ինչպէս դէպի ճակատ մեկնող աղջիկը խոստացած էր վերադառնալ: Բայց սրտակից Օլեկ վատառողջ է: Կրկին բաժանում, կրկին անվերջ սպասում եւ կրկին անձնական ծանր կորուստ:

Հիւրանոցի պատուհանը կը ցոլացնէ խուզարկող աչքերով երիտասարդուհիի  աղօտ պատկերը (տե՛ս կողքի նկարը): Այդ մշուշոտ  վերյուշն է տասնամեակներ առաջ հերոսը հարցադրող սուրհանդակ աղջնակին. «Դեռ կը սպասե՞ս»…

Շարունակելի.- Յօդուածին Բ. մասը կը ներկայացնէ «Երեւանեան օրերու ժամանակագրութիւնը», «Երջանկութեան մեքանիզմը» եւ երեւանեան վարդագոյն համայնապատկերի հետագայ մթագնումը:

—————————————–

  1. Տես Սիրանուշ Գալստեան, Առնոլդ Աղաբաբեան-85, 2014 Կինօ Աշխարհ – 5 օգոստոս 2014:
  2. Արտեմ Ալիխանեան բացառիկ կարողութեան տէր անձ էր: Բնագիտութեան ակադեմիկոսի աստիճան ստացած էր 35 տարեկանին: Չտեսնուած երեւոյթ: Իր եղբօր Աբրամի հետ Հայաստանի մէջ կառուցած է արագացուցիչ (Cyclotron կամ` աւելի ճշգրտօրէն` Synchrotron): Հեղինակն է տարրական մասնիկներու շուրջ քանի մը տեսութիւններու, սկսեալ 1932 թուականէն: Ժապաւէնը բոլորովին կը շրջանցէ Արտեմ Ալիխանեանի աւագ եղբօր, ականաւոր կորիզային բնագէտ Աբրահամի դերը, թերեւս որովհետեւ ան ինքզինք կը կոչէր Ապրամ Ալիխանով եւ գործած էր գլխաւորաբար Մոսկուայի մէջ: Հիմնած էր Խորհրդային Միութեան առաջին ծանր ջուրով (D2O) բանող կորիզային ջերմակայանը:
  3. Այդ իմ մէջ ցաւոտ զգացումներ կը յառաջացնէ, որովհետեւ շատ տարիներ առաջ ես նոյնպէս Լիբանանի մէջ ընտրած էի տեսութիւն մը, որ ոչ միայն գործնական կիրառում չունէր, այլ նաեւ կը կարօտէր յատուկ տարրալուծարանի: Յաջող փորձերը կարելի եղան իմ աւարտելէս երկու տասնամեակ ետք միայն Ֆրանսայի եւ Միացեալ Նահանգներու մէջ…
  4. Հաւանաբար որովհետեւ մայրը չէր ուզած, որ որբ աղջնակը անտէր մնայ:
  5. Աստղագիտական կայաններ կը հաստատուէին բարձունքի վրայ, որպէսզի ճառագայթները կամ լոյսը մթնոլորտի նուազ թանձրութեամբ շերտէ մը անցնի ընդունիչներուն հասնելէ առաջ: Այժմ կարելի է ընդունիչները զետեղել մթնոլորտէն բոլորովին դուրս` արբանեակներու կամ անջրպետային կայաններու մէջ:
Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )