Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ

Օսմանեան Զօրքերու Ներխուժումը Եւ
ԱրցախՌուսաստան Յարաբերութիւններ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Գանձակի Դաշնագիրը

Օսմանեան սուլթան Ահմէտ Գ., օգտուելով Սեֆեաններու տկարացումէն, որոշեց յարձակիլ Պարսկաստանի վրայ եւ վերստին գրաւել Անդրկովկասն ու Ատրպատականը: Էրզրումի մէջ Ապտուլլահ փաշայի գլխաւորութեամբ կազմակերպուեցաւ 150 հազարնոց բանակ, որ խախտելով Ախուրեան-Զագրոշ սահմանը, 1723-ին ներխուժեց Իրանի տարածք:

Օսմանեան զօրքերը արագ յառաջխաղացքով ամրան գրաւեցին Թիֆլիսը, որմէ ետք շարժեցան դէպի Գանձակ: Գանձակի պաշտպանութեան մասնակցեցան Արցախի մարտական ուժերը:

Նոյն ժամանակ ռուսական զօրքերը, երկար պաշարումէ ետք, 26 յունիս (7 յուլիս) 1723¬ին գրաւեցին Պաքուն եւ այնուհետեւ ալ` Շիրվանը: Սեպտեմբեր 12 (23)-ին ռուսեր եւ պարսիկներ համաձայնութիւն գոյացուցին, որուն հիմամբ ռուսեր աֆղանները դուրս պիտի մղէին եւ պիտի հաստատէին շահ Թահմասպը գահին վրայ, որուն դիմաց պիտի ստանային Դերբենդը, Պաքուն եւ Կասպից ծովու հարաւային երեք նահանգներ:

* * *

Պետրոս Մեծ

Պետրոս Մեծ, Արցախի մէջ ռուսական ազդեցութիւնը զօրացնելու, հետագայ ծրագիրները պարզելու եւ նաեւ հակաթրքական ու հակապարսկական ճակատ ստեղծելու նպատակով իբրեւ դեսպան Արցախ ուղարկեց Իվան Կարապետը:

Եսայի կաթողիկոս եւ մելիքները 1 նոյեմբեր 1723 թուակիր նամակ ուղարկեցին ցարին, ուր կը նկարագրէին իրենց ծայր աստիճան դժուար կացութիւնը եւ կը խնդրէին օգնութիւն ցոյց տալ:

Եսայի կաթողիկոս նպատակայարմար կը գտնէր առաւել եւս խորացնել Արցախ-Ռուսաստան քաղաքական յարաբերութիւնները` երկրի վերջնական ազատագրութեան յոյսը կապելով հիւսիսի հզօր հարեւանին հետ:

Սակայն Երից Մանկանց վանքի հակաթոռ Ներսէս կաթողիկոս անհեռանկար կը համարէր ռուսամէտ քաղաքականութիւնը, գտնելով որ ատիկա աւելի կը բորբոքէ պարսիկները եւ յատկապէս թուրքերը: Ան խոհեմութիւն կը նկատէր թուրքերուն հետ լեզու գտնելու փորձերը: Ներսէս կաթողիկոս կը գրէր. «Այս օսմանցիս ղօշուն ոչ թիւ ունի, ոչ սան»:

* * *

Օսմանեան կայսրութիւնը հայութիւնը, մասնաւորաբար` արցախահայութիւնը, իր գլխաւոր հակառակորդը կը նկատէր:

Օսմանեան իշխանութիւններու ներկայացուցիչը Էջմիածնի մէջ հանդիպում ունեցաւ Աստուածատուր Ա. Համադանցի կաթողիկոսին հետ եւ զայն յանդիմանեց ըսելով, որ հայերը ռուսերը բերած են Կովկաս, եւ անոնք կը ձգտին նուաճել օսմանեան տարածքները: Ան աւելցուց ըսելով, որ հայերը ատոր համար սուղ պիտի վճարեն:

Օսմանեան կառավարութեան պաշտօնական մեղադրանքը կ՛աւարտէր Գանձասարի Եսայի կաթողիկոսին հանդէպ ցասումնալից արտայայտութեամբ. «Ձեր կաթողիկոսն ըռուստին հետ միաւորուել այ եւ ըռուստըն բերել այ Ղզլբաշի երկիրն` որ գոնէ մեզ վերայ»:

Սակայն ցարական արքունիքը ոչ թէ կը ձգտէր աջակցիլ արցախահայութեան, այլ ուղիներ կ՛որոնէր լեզու գտնելու Պարսկաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան հետ:

* * *

Գանձասար

Գանձասարի Եսայի կաթողիկոսի գլխաւորութեամբ Արցախի հայութեան ազատագրական ոգեւորումները կը համընկնէին Ռուսաստանի ծրագիրներուն:

Ռուսաստան հետամուտ էր պարսկական մետաքսի ամբողջ արտահանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան ցամաքային ճանապարհներէն շրջելու Դնեպրի, Կասպից ծովու եւ Վոլկայի ջրուղին եւ գրաւել Պարսկաստանի հիւսիսային նահանգները:

Շուէտցիներու դէմ մղուած Հիւսիսային պատերազմը աւարտած էր 1721¬ին, ինչ որ հնարաւորութիւն կ՛ընձեռէր Ռուսաստանի իրագործելու դէպի հարաւային Կովկաս ներթափանցումը:

Ռուսաստանի համար հրամայական էր արագ շարժիլ, որովհետեւ Օսմանեան կայսրութիւնը, օգտուելով Պարսկաստանի ծանր դրութենէն, սկսած էր պատերազմական գործողութիւններու եւ ինքզինք կը յայտարարէր Անդրկովկասի եւ Ատրպատականի օրինաւոր ժառանգորդ:

Ռուսական արքունիքը ծրագրած էր Կուր գետի ափերուն առեւտրական քաղաք կառուցել, որ հայ, վրացի, պարսիկ եւ հնդիկ առեւտրականներու համար հաւաքատեղի պիտի դառնար: Այդ քաղաքէն ճանապարհը պիտի հասնէր մինչեւ Աստրախան:

Պետրոս Մեծ ցար Պոլսոյ մէջ Ռուսիոյ դեսպան Նեպիունին կը գրէր. «Մեր զօրքերը Վրաստանէն եւ Հայաստանէն անցնող Թուրքիոյ սահմաններուն չեն մօտենար եւ միայն Կասպից ծովու առափնեայ շրջանները կը մտնեն, որուն մասին քեզի կը յանձնարարենք հաւաստիացնել Բարձրագոյն Դրան»:

Ցարական արքունիքին ծաւալողական ծրագիրները կ՛անհանգստացնէին թէ՛ Պարսկաստանը, թէ՛ Օսմանեան կայսրութիւնը եւ թէ Անգլիան:

Ռուսական նուաճողական քայլերուն դէմ դնելու նպատակով, օսմանեան կառավարութեան դրդումով Տաղստանի տիրակալ Տաւուտ խան ապստամբութեան դրօշ պարզեց Ռուսաստանի դէմ:

* * *

Կովկաս ներխուժած օսմանեան զօրքերը Գանձակի առջեւ ծանր կորուստներ կրեցին Արցախի սղնախներու մարտական ուժերէն:

Օսմանեան զօրքերու հրամանատար Իպրահիմ փաշա հայ զինուորականներու պահպանջով ազատ արձակեց Գանձակի շրջակայ գիւղերէն գերեվարուած հայերը:

Հայկական բանակի մարտունակութեան ի տես, Իպրահիմ փաշա Աւան իւզպաշիի առաջարկեց հակապարսկական եւ հակառուսական միացեալ ճակատ ստեղծել: Առաջարկը մերժուեցաւ:

* * *

Արցախի մարտական ուժերու հետագայ քայլերը ճշդելու նպատակով Գիւլիստանի մելիք Եսայի բանակցութիւններու ձեռնարկեց:

Մելիք Եսայի Ջրաբերդի մելիք Սարգիսի, Եսայի իւզպաշիի եւ Գիւլիստանի Աբրահամ սպարապետին նամակ յղեց` ներկայացնելով ստեղծուած կացութիւնը:

Արցախի ղեկավարները սկսած էին հասկնալ, որ Ռուսաստան եւ Թուրքիա տարածաշրջանը բաժնած են ազդեցութեան գօտիներու:

Մելիք Եսայի կը նշէր, որ Դերբենդ, Պաքու եւ Կիլան «ըռուս թագաւորն վեր առաւ, Շամախոյ դեսն, թամամ Դաղըստանաւ, Գանջայ, Գուրջըստան, Էրեւան` խոնթկարն»:

Մելիք Եսայի իր համախոհներուն խորհուրդ տուաւ թուրքերուն հետ առաւել զգոյշ վարուիլ. «Սունոյ յետ բան չունէք. աստուած կոյսիրէք, էթաթօվ կացէք»:

Մելիք Եսայի եւ Երից Մանկանց վանքի հակաթոռ Ներսէս կաթողիկոս, որ Ջրաբերդի մելիք Սարգիսի եղբայրն էր, տեւաբար կը պնդէին, որ անիմաստ է Ռուսաստանէն օգնութիւն ակնկալելու քաղաքականութիւնը:

Սկսած էր տիրական դառնալ այն կարծիքը, որ ցարական արքունիքին նուաճողական յաւակնոտ ծրագիրները կը վնասեն արցախահայութեան:

* * *

Հաղբատի վանքի վանահայր եւ Վրաստանի առաջնորդ Մինաս արքեպիսկոպոս ընդարձակ նամակով մը դիմած էր բանագնաց Մինաս վարդապետի, որ ան համոզէ Պետրոս Մեծ ցարը արշաւելու Հայաստան:

Շամախի

Նամակին մէջ կ՛ըսուէր, որ միայն ցարին անունը յիշուի եւ ոտքը տեղ հասնի, հարիւր հազար հայ զինուոր կու գայ անոր ոտքը: Կը նշուէր, որ չարշաւելու պարագային ղզլբաշները հայերը կը կոտորեն, ուստի անհրաժեշտ է որ Երեւան գրաւուի: Կը նշուէր նաեւ, որ Ղարաբաղի եւ Ղափանի հայերը միասնաբար խիզախօրէն կը կռուին, բայց ղեկավար ու տէր չունին: Ան յոյս կը յայտնէր որ Աստուծոյ օգնութեամբ եւ առաջնորդութեամբ ցարը հասնի Շամախի:

* * *

Ռուսաստանէն ակնկալուող օգնութիւնը գոնէ մօտիկ ապագայի համար անհեռանկար համարելով` սղնախներու կարգ մը ղեկավարներ յղացան այն գաղափարը, որ հակաթրքական միացեալ ճակատ ստեղծելու ամենաիրատեսական քայլը դրացի շիիներուն եւ պարսիկներուն մօտիկ խաներուն հետ դաշինք ստեղծելն է:

Արցախի ղեկավարներու այս մօտեցումը համահունչ էր Պետրոս Մեծի անդրկովկասեան քաղաքականութեան:

Ռուսական արքունիքին համար յստակ էր, որ իր նուաճողական ծրագիրներու իրականացման ճանապարհին աւելի շատ խոչընդոտ է Օսմանեան կայսրութիւնը եւ ոչ թէ Պարսկաստանը:

Արցախի մելիքները, կշռադատելով ռուսական արքունիքին քաղաքականութիւնը, 22 փետրուար 1724 թուակիր նամակով դիմեցին Պետրոս Մեծի պատուիրակ Իվան Կարապետի. «Մեք, Շոշի եղեալ ուզբաշէքս, ես Թարխանս, եւ ես Բաղիս, եւ ես Փանիս, եւ ես Սարգիսըս, եւ ես Սատեղս, մեր թաբուն թալեղօվս եւ մեր քէվխայ քադխոդէքովս եւ Գանջոյ խայէրօվս, մեծօվ եւ փոքրօվ, խնդրեցինք Իվան Կարապետէն, որ մեր կողմանէ մին գիր գրէ Գանջայ մայային քադխոդէքոնց վերէն, որ մեք եւ գանջեցիք բարիշ լինենք, մինչի մեր թագայորըն գայ մեզ հասանի»:

Բանակցութիւններէ ետք, 1724 մարտի կէսերուն Արցախի սղնախներու ներկայացուցիչներու եւ Գանձակի շիի իսլամներուն միջեւ կնքուեցաւ փոխադարձ օգնութեան դաշինք:

Հայկական կողմէն դաշինքը ստորագրեցին Գանձասարի Եսայի կաթողիկոս, Երից Մանկանց Ներսէս կաթողիկոս, Աւան, Միրզա, Թարխան, Բաղի, Սարգիս, Աբրահամ իւզպաշիներ եւ Թամրազ, Բաղի, Գրիգոր, Դանիէլ եւ Եգան մելիքներ:

Դաշնագիրին հայերուն կազմած բնագիրին մէջ կ՛ըսուէր. «Մինըզմինոյ հետ սէր մօհբաթ առենք եւ մինըզմինոյ քօմակ առենք: Եւ էս ըլթզամս էլ տվինք Իլչի բէկին, որ թէ գանջեցուց վերէն, թէ օսմանլուի եւ թէ լազկոյ ղօղուն գայ, մեր հայոց ազգըս, թամամի վերոյգրեալքս, գընանք գանջեցոնց քօմակ, չուն Գանջայ է մեր թագաւորին թաբէ այ: Եւ թէ մեզ վերէն օսմանլու կամ լազգի գայ, գանջեցիք գան մեզ քօմակ: Եւ թէ մեր հայոց ազգըս գանջեցոնց խաբենք, գնանք ոչ քօմակ, եւ թէ գանջեցոց խաբենք, կամ գանջեցոց մին մարդի, կամ շատ փոքր բռնենք, կամ սպաննեք, կամ թալանենք, մեր գլուխըն եւ մեր ապրանքըն թագաւորին լինի»:

Գանձակի շիի իսլամներուն կողմէ դաշնագիրը վաւերացուցին 125 ստորագրութեամբ եւ կնիքով: Անոնք ալ իրենց կարգին յանձնառութիւն կը ստանձնէին. «Ղաջարներու եւ քաղաքի ցեղերէն ոեւէ մէկը, այնքան ժամանակ, որ սղնախի հասարակութիւնը եւ Ղարաբաղ երկրի միւս քրիստոնեայ ժողովուրդը հնազանդութեան եւ հպատակութեան շրջանակի մէջ մնալով, հլու եւ հնազանդ մնան, եւ կամ այն` որ անոնց հպատակութեան եւ հնազանդութեան ժամանակ օսմանցիի եւ լեզգիներու կողմէ անոնց վրայ զօրք գայ, ղաջարի քաղաքացի մարդիկ առաջքը առնելով` յիշեալ քրիստոնեայ ժողովուրդին օգնութեան եւ ձեռնտուութեան չգան, յամենայն դէպս յանցագործ եւ մեղաւոր եւ անբարեպաշտ պիտի ըլլան, եւ չարագործ եւ ոչ ղազի եւ անբարենպաստ պիտի համարուին իսլամութեան օճախի առջեւ»:

Գանձակի դաշնագիրի ստորագրումը իրագործուեցաւ շահ Թահմասպ Բ.ի ներկայացուցիչներու, Պետրոս Մեծի պատուիրակի, Իվան Կարապետի եւ Գանձակի պէյլէրպէկի` Կախէթի Կոստանդին թագաւորի` կամ իսլամական անունով Մոհմահէտ Ղուլի խանի մասնակցութեամբ եւ միջնորդութեամբ:

Դաշնագիրի ստորագրումէն ետք Արցախի հայերը եւ Գանձակի իսլամները երկու հարիւր հոգինոց պատուիրակութեամբ մեկնեցան Պարսկաստան:

Շահ Թահմասպ Բ. հաւանութիւն տուաւ դաշնագիրի տրամադրութիւններուն, որովհետեւ ատիկա ձեռնտու էր նաեւ Պարսկաստանի համար:

Ներքին կռիւներով պառակտուած Պարսկաստանի համար ձեռնտու էր նոյնիսկ ժամանակաւոր դադարը, իսկ միւս կողմէ, հակաթրքական ճակատի յարդարումը որոշ չափով պիտի մեղմէր Անդրկովկասի պարսկական տարածքներու նկատմամբ օսմանցիներու յաւակնութիւնները:

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )