Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Հայրիկի Հովուապետական  Ուղեւորութիւնները
Եւ Գէորգեան Ճեմարանի Հիմնադրութեան Երեսուն Ամեակը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Հայրիկ, Վաղարշապատի շրջանի գիւղերը շրջագայելէ եւ մայր աթոռ վերադառնալէ ետք, 1904-ի յուլիսի վերջաւորութեան կրկին հովուապետական շրջագայութեան ձեռնարկեց:

Հայրիկ, իրեն ընկերակից ունենալով Լեւոն աբեղան եւ իր եղբօրորդի Խորէն Խրիմեանը, Էջմիածնի մայրավանքէն մեկնեցաւ Երեւան, ուր առաջնորդարանին մէջ հանգչելէ եւ ճաշելէ ետք ճամբայ ելաւ դէպի Դարաչիչագ: Մինչեւ քաղաքի ծայրը կաթողիկոսին ուղեկցեցան առաջնորդական փոխանորդ Կարապետ վարդապետ եւ Վաչեան ու Պանջուլաղեան քահանաները:

Կաթողիկոսը Դարաչիչագ հասաւ գիշերուան ժամը 10:00-ին եւ իջեւանեցաւ երեւանցի Գէորգ աղա Գէորգեանի տունը, որ ամբողջապէս ծաղկազարդած էին ամարանոց ելլող եւ տեղացի հայերը:

Կեչառիսի վանք

Դարաչիչագ (այժմ` Ծաղկաձոր), պատմական Ծաղկոցաձորը, Կոտայքի մէջ, Թեղենիս լերան արեւելեան լանջին, 1825 մեթր բարձրութեան վրայ, պատմական բնակավայր է: Անցեալին անիկա կը պատկանէր Վարաժնունիներուն, յետոյ անցաւ Կամսարականներուն եւ այնուհետեւ ալ՝ Պահլաւունիներուն: Հռչակաւոր է գրչութեան կեդրոն հանդիսացած Կեչառիսի վանքը` իր Սուրբ Նշան, Սուրբ Կաթողիկէ, Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եւ Սուրբ Յարութիւն եկեղեցիներով: Շահ Աբասի բռնագաղթին ժամանակ գիւղը ամայացած էր եւ 1828-էն սկսեալ վերաբնակեցուած Արեւմտեան Հայաստանէն եւ Պարսկաստանէն տեղափոխուած հայերով: Ի. դարու սկիզբը ունէր 350 բնակիչ:

Հայրիկ յաջորդ օր երեկոյեան դէմ եկեղեցի գնաց եւ Երեւանի նահանգապետ Վլատիմիր Տիզենհաուզէնի հետ այցելութիւններ փոխանակեց:

Երկու գիշեր յաջորդաբար ժողովրդային  տօնախմբութիւններ կազմակերպուեցան եւ երիտասարդներ ու երիտասարդուհիներ երգեցին ու պարեցին:

Դարաչիչագէն, Գէորգեան ընտանիքի ուղեկցութեամբ, Հայրիկ յուլիս 30-ի առաւօտեան ժամը 8:00 մեկնեցաւ Ռանդամալ գիւղը:

Ռանդամալ (ներկայիս` Ջրառատ), Կոտայքի մէջ, կը գտնուի Հրազդան գետի եւ անոր աջակողմեան  Մարմարիկ վտակի միախառնման վայրին մէջ: Բնակիչներուն մէկ մասը Պայազիտէն, մնացեալներն ալ Խոյէն եւ Մակուէն վերաբնակիչներ են: Հոն կը գտնուի Սուրբ Կարապետ եկեղեցին:

Սեմէոնովկա-Դիլիջան ճանապարհը

Ռանդամալէն յուլիս 31-ին Հայրիկ ճամբայ ելաւ դէպի Դիլիջան, բայց տեղատարափ եւ չդադարող անձրեւի պայմաններուն տակ, Սեմէոնովկա հասնելէն ետք որոշեց հոն մնալ:

Սեմէոնովկա, Գեղարքունիքի մէջ, Արեգունի եւ Գեղամայ լեռներու արանքին, 2114 մեթր բարձրութեան վրայ, հիմնուած է 1845-ին, ռուս մոլոկաններուն կողմէ: Ռուսերու կողքին հոն բնակութիւն հաստատած են նաեւ հայեր եւ քիւրտեր: Գիւղի հարաւէն կը հոսի Ձկնգետ, որ կը թափի Սեւանայ լիճ:

Կաթողիկոսին Սեմէոնովկա հասնելէն ետք Դիլիջանէն երեք հոգինոց պատգամաւորութիւն մը շտապեց հոն եւ Հայրիկէն խնդրեց շնորհ ընել դիլիջանցիներուն:

Սեմէոնովկա

Հայրիկ Սեմէոնովկայէն դուրս գալու միջոցին, օգոստոս 1-ին ստացաւ Սուրբ Էջմիածինէն ուղարկուած հեռագիր մը, ուր Ղեւոնդ եպիսկոպոս կը յայտնէր կայսերազն գահաժառանգ Ալեքսէի ծննդեան մասին:

Դիլիջանի մուտքին Հայրիկ ժողովրդային ջերմ ընդունելութեան արժանացաւ:

* * *

Դիլիջան

Դիլիջան հասնելէն ետք Հայրիկ առաջին հերթին շնորհաւորական հեռագիր ուղարկեց Պետերբուրգ` նորին կայսերական մեծութիւն թագաւոր կայսեր:

«Երջանկութեամբ սրտի հաւաստի եղէ, զի Ամենակարողն Աստուած պարգեւեալ է կայսերական մեծութեան Ձերոյ եւ թագուհի կայսերուհւոյ թագաժառանգ` օգոստափառ կայսերազն Ալեքսէյ Նիկոլայեւիչ: Առթիւ այսօրինակ բաղդաւոր դիպուածոյ վասն համայն Ռուսաստանի միաբանութիւն նախաթոռ վանուց Էջմիածնի ի Միածնէջ տաճարի վերառաքեաց գոհացողական մաղթանս առ Բարձրեալն:

Համակեալ խոր զգացմամբ մեծի ուրախութեան, ես` լրութեամբ հօտիս աղօթենք առ Ամենաբարձրեալն, զի շնորհեսցէ կայսերական մեծութեան Ձերոյ եւ նորին մեծութեան թագուհւոյ կայսրուհւոյ եւ օգոստափառ կայսերազն թագաժառանգի կեանս եկարս` յերջանկութիւն համայն Ռուսաստանի:

Կայսերական մեծութեան Ձերոյ մնամ ջերմեռանդն աղօթարար կաթողիկոս ամենայն հայոց Մկրտիչ Առաջին»:

Նորին կայսերական մեծութիւնը բարեհաճեցաւ պատասխանել.

«Ի սրտէ շնորհակալ եմ Ձեզ եւ հօտին Ձերոյ վասն աղօթից եւ արտայայտեալ զգացմանց»:

Բարձրագոյն հրամայուեցաւ տօնել նորին կայսերական բարձրութիւն Ալեքսէյ թագաժառանգի ծնունդը եւ անուանակոչութիւնը:

Գահաժառանգի ծննդեան առիթով գոհաբանական մաղթանք կատարուեցաւ Սուրբ Էջմիածնի եւ հայկական բոլոր եկեղեցիներուն մէջ:

* * *

Դիլիջանի մէջ Հայրիկ հիւր եղաւ Եարալեաններուն տունը: Վեհափառին ներկայացան եւ անոր օրհնութիւնը առին քաղաքին եւ շրջակայ գիւղերուն քահանաները եւ հասարակութեան առաջաւոր դէմքերը:

Ղարաքիլիսա (Վանաձոր)

Դիլիջանին մէջ գիշերելէ ետք, օգոստոս 2-ի առաւօտուն Հայրիկ ճամբայ ելաւ դէպի Ղարաքիլիսա (ներկայիս` Վանաձոր): Բաւական տեղ կաթողիկոսին ուղեկցեցան քահանաներ եւ ժողովուրդ:

Հայրիկի ժամանման լուրը առնելով, մեծաթիւ ժողովուրդ, տասնութը կառքերով եւ ձիաւորներու խումբեր դիմաւորութեան ելան:

Ղարաքիլիսայի ծայրը հաւաքուած ժողովուրդը կազմուած էր ամարանոց ելլողներէ եւ տեղացիներէ: Անոնք ցնծագին կեցցէներով ընդունեցին վեհափառը եւ աղ ու հաց մատուցեցին:

Հայրիկի համար պատրաստած էին Եդիգարեանցներուն տունը:

Յաջորդ օր, օգոստոս 3-ին, Թիֆլիսէն Ղարաքիլիսա հասնող շոգեկառքը պարտականութիւն ունէր կաթողիկոսը Ալեքսանդրապոլ տանելու:

Ղարաքիլիսայի կայարանը մեծաթիւ ժողովուրդ հաւաքուած էր ողջերթ մաղթելու:

Շոգեկառքը ճամբայ ելաւ առաւօտեան ժամը 8:00-ին: Կաթողիկոսին կ՛ուղեկցէին Սանահինի վանքի վանահայր Գարեգին եպիսկոպոս Սանթուրեան եւ Սեւանի վանքէն Սարգիս եպիսկոպոս Փիլոյեան:

Շոգեկառքը կանգ առաւ Համամլուի (այժմ` Սպիտակ) կայարանը, ուր կաթողիկոսը դիմաւորեց Երեւանի առաջնորդական փոխանորդ Կարապետ վարդապետ, որ իր թեմը շրջագայութեան ելած էր, եւ Գարեգին ու Սարգիս եպիսկոպոսներուն հետ ուղեկցեցաւ Հայրիկի:

Շոգեկառքը Ալեքսանդրապոլ հասաւ ժամը 11:30-ին:

Կաթողիկոսը դիմաւորելու համար վակոն բարձրացան Յովհաննէս եպիսկոպոս Շիրակունի, քաղաքապետ Աստուածատրեան եւ գաւառապետին օգնականը:

Դիմաւորութեան համար հաւաքուած բազմութեան մէջէն անցնելով` Հայրիկ կառախումբի մը առաջնորդութեամբ եւ ուղեկցութեամբ դիմեց առաջնորդարան:

Հայրիկ օգոստոս 5-ին, առաւօտ կանուխ, յատուկ իրեն համար պատրաստուած սալոն-վակոնով ճամբայ ելաւ Էջմիածին:

Բարի երթ մաղթելու համար կայարան հաւաքուած էին Յովհաննէս եպիսկոպոս, Կարապետ եւ Արսէն վարդապետներ, քաղաքապետը եւ գաւառապետի օգնականը: Մինչեւ շոգեկառքին ճամբայ ելլելը, վեհափառին յարմարութիւն տալու համար գաւառապետը անձամբ հարկաւոր կարգադրութիւններ ըրաւ:

Կարխուն կայարան դիմաւորութեան ելած կը սպասէին Ղեւոնդ եպիսկոպոս եւ Մխիթար, Բաբգէն ու Զաւէն վարդապետներ:

Հայրիկ Կարխուն հասաւ առաւօտեան ժամը 7:00-ին եւ առաջնորդուեցաւ Սուրբ Էջմիածնի մայր տաճար:

* * *

Նիկոլայ Բ. կայսր 19 օգոստոս 1904-ին բարեհաճեցաւ հաստատել Սանահինի վանքի վանահայր Գարեգին եպիսկոպոս Սանթուրեանի Թիֆլիսի թեմի առաջնորդական պաշտօնը:

Թագաւոր կայսրը միաժամանակ ամենաողորմածաբար բարեհաճեցաւ արձակել Էջմիածնի սինոտի պաշտօնէն Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարեանն ու Մխիթար վարդապետ Տէր Մկրտչեանը, եւ սինոտի անդամ հաստատեց Յովհաննէս եպիսկոպոս Շիրակունին եւ Յուսիկ, Մատթէոս ու Բաբգէն վարդապետները:

* * *

Գէորգեան ճեմարանի հիմնադրութեան երեսուն ամեակը 24 սեպտեմբեր 1904-ին մեծաշուք հանդիսաւորութեամբ տօնուեցաւ Սուրբ Էջմիածնի մէջ:

Հանդիսաւոր սուրբ պատարագ մատուցուեցաւ. երգեց Կոմիտաս վարդապետի քառաձայն երգչախումբը:

Պատարագի աւարտին մայր աթոռի միաբանութիւնը, գլխաւորութեամբ Հայրիկի, ճեմարանի ուսուցչական կազմին, սաներու եւ ժողովուրդին հետ միասին շրջապատեց ճեմարանի հիմնադիր երջանկայիշատակ Գէորգ Դ. կաթողիկոսին ծաղիկներու մէջ թաղուած դամբարանը եւ հոգեհանգիստ կատարեցին:

Այնուհետեւ բազմութիւնը ուղղուեցաւ ճեմարան, որուն արեւելեան ճակատը դրօշակներով ու դալար ոստերով զարդարուած էր եւ բացօթեայ ամբիոն պատրաստուած էր: Բազկաթոռներ դրուած էին կաթողիկոսին եւ միաբանութեան համար, իսկ աթոռներ ու նստարաններ` հանդիսականներու համար:

Հանդէսը բացուեցաւ պատշաճ շարականով, որ նուագարաններու ձայնակցութեամբ ներդաշնակ երգեցին աշակերտները:

Այնուհետեւ ճեմարանի տեսուչ Կարապետ Կոստանեան կարդաց տարեկան տեղեկագիրը, դրուատեց ուսուցիչներու եւ մանաւանդ Կոմիտաս վարդապետի գործունէութիւնը` իբրեւ երաժշտութեան եւ երգեցողութեան ուսուցիչ եւ երախտագիտութեամբ յիշատակեց վեհափառին ու միաբանութեան խնամքն ու հոգը դէպի ճեմարանը եւ անոր յարատեւ պահպանութիւնը:

Յանուն աշակերտութեան սրտի խօսք արտասանեց լսարանականներէն մէկը. երգեց եւ նուագեց Կոմիտաս վարդապետի երգեցիկ խումբը գեղեցիկ ներդաշնակութեամբ, որմէ ետք միաբանութեան աւագագոյն անդամ Գէորգ արքեպիսկոպոս Սուրէնեան, բացատրելով հիմնադիրին նպատակը եւ մատնացոյց ընելով ժողովուրդին իր պարտքը դէպի այդ պատկառելի հիմնարկութիւնը, օրհնեց բոլոր ծառայողները եւ պահպանիչով փակեց հանդէսը:

 * * *

Հայոց ծերունազարդ հայրապետի օծման տասնմէկերորդ տարեդարձն էր 25 սեպտեմբեր 1904-ը:

Հայրիկ շաբաթ երեկոյեան հանդիսաւոր կերպով իջան մայր տաճար, աղօթեց Իջման սուրբ սեղանին առջեւ եւ սկսաւ երեկոյեան ժամերգութիւնը:

Ժամերգութենէն ետք, երբ Հայրիկ վեհարան կ՛ուղղուէր, հաւաքուած ժողովուրդը, տեսնելով ծերունի հայրապետը, չկրցաւ զսպել իր զգացումները եւ օդը թնդաց սրտագին կեցցէներով:

Ճեմարանի եւ Սուրբ Էջմիածնի բակին մէջ այդ գիշեր արտասովոր լուսաւորութիւն կար:

Կիրակի առաւօտ, պատարագէն առաջ վեհափառը մայր տաճար իջաւ, ներկայ գտնուեցաւ քառաձայն երգեցողութեամբ հանդիսաւոր սուրբ պատարագին եւ հայրապետական մաղթանքին:

Պատարագի աւարտին ամբողջ միաբանութիւնը, ճեմարանի ուսուցչական կազմը եւ սաները համբուրեցին Հայրիկի աջը եւ արեւշատութիւն մաղթեցին:

Կէսօրին պաշտօնական ճաշկերոյթ տրուեցաւ, որուն ներկայ գտնուեցան աւելի քան հինգ հարիւր հրաւիրեալներ: Նաեւ` բազմաթիւ չքաւորներ, որոնք մնայուն կերպով կերակուր կը ստանային եւ տուն կը տանէին:

Հայրիկ սեղանատուն չիջաւ եւ Գէորգ արքեպիսկոպոսին յանձնեց սեղանին նախագահելու պատիւը: Խօսուեցան բաժակաճառեր: Տեղի ունեցաւ ներդաշնակ երգեցողութիւն եկեղեցական եւ ազգային երգերու, եւ ներկայ եղող բազմութիւնը գոհ եւ ուրախ ցրուեցաւ քաղցր տպաւորութեամբ:

Երեկոյեան ժամերգութիւնն ու թափօրը բացօթեայ կատարուեցաւ, որուն ներկայ եղաւ կաթողիկոսը եւ օրհնեց ժողովուրդը:

Այդ օր բազմաթիւ պաշտօնական անձեր, հիմնարկութիւններ, ուսանողներ, քաղաքներ ու գիւղեր առանձին հեռագիրներով շտապած էր շնորհաւորել ծերունազարդ հայրապետին օծման տասնմէկերորդ տարեդարձը եւ յայտնելու իրենց որդիական անձնուիրութեան եւ սիրոյ զգացումները:

 

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )