Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Սասունի Հերոսական Ինքնապաշտպանութիւնը
Եւ Հայրիկի Դիմումները Եւրոպայի Եւ
Ամերիկայի Պետական Շրջանակներուն

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Հայոց ազգային եկեղեցական կալուածներն ու հարստութիւնները 1903-ի ամրան եւ աշնան, այս կամ այն կերպով, մասամբ գրաւուեցան ռուսական իշխանութիւններուն կողմէ:

Ազգային համայնական դիմադրութիւնը մասամբ յաջողեցաւ սանձել ռուսական իշխանութիւնները:

Հայոց կաթողիկոսին բոլոր խնդրանքները` անձամբ Պետերբուրգ երթալու եւ տեսնուելու ցարին հետ, մերժուած էին:

Հայրիկ 12 դեկտեմբեր 1903-ին պաշտօնական խնդրագիր մը գրեց Նիկոլայ Բ. կայսրին, ցոյց տալով ռուսական պետութեան «անարդար եւ շարունակական հարուածները, որ կառավարութիւնը վերջին տարիներս ուղղած է հայ ժողովրդին եւ հայկական եկեղեցու վարչութեան», եւ խնդրեց, որ առանձին ժողով մը գումարուի, որուն մասնակցի նաեւ ինք, եւ քննութեան առնուի յունիս 12-ի օրէնքը, որուն մասին կաթողիկոսը բացատրութիւններ պիտի տար, հաստատելով, որ այդ օրէնքը ոչ միայն չի համապատասխաներ հայ եկեղեցւոյ վիճակին եւ աւանդութեանց, այլեւ վնաս է պետութեան հիմնական շահերուն:

Նորին կայսերական մեծութիւնը բարձրագոյն հրամայել բարեհաճեցաւ` մերժել հայոց կաթողիկոսին խնդրանքը:

***

Սուլթան Համիտի կառավարութիւնը որոշած էր բնաջնջել Սասունի հայութիւնը եւ այդպէսով վերջ տալ հայկական խլրտումներու գլխաւոր օճախի գոյութեան, որ նաեւ կը հանդիսանար ֆետայիներու համախմբման կեդրոնը:

Օսմանեան իշխանութիւնները սկսան նախապատրաստուիլ այդ ծրագիրի իրագործման եւ Սասունը պաշարեցին կանոնաւոր զօրքերով ու քիւրտերով:

Սասունի օգնութեան հասնելու համար ֆետայական խումբեր 1903-ի գարնան անցան ռուս-թրքական սահմանը: Բայց անոնք չյաջողեցան անհրաժեշտ օժանդակութիւն հասցնել Սասուն: Գրեթէ բոլոր խումբերն ալ ճանապարհին կռուի բռնուեցան ռուս սահմանապահներու եւ թրքական ու քրտական ուժերու հետ եւ չհասան իրենց նպատակին: Միայն Թորգոմի 23 հոգինոց ձիաւոր խումբը յաջողեցաւ հասնիլ Սասուն:

Կելիեկուզան

Սասունի Կելիեկուզան գիւղին մէջ 1903-ի աշնան տեղի ունեցաւ ինքնապաշտպանութեան կազմակերպիչներու եւ շարք մը գիւղերու աւագներու ու քահանաներու ժողով: Ընտրուեցաւ զինուորական խորհուրդ: Ինքնապաշտպանութեան ղեկավար ընտրուեցաւ Անդրանիկ:

Զինուորական խորհուրդը սկսաւ նախապատրաստուիլ դիմադրութեան: Ամէն կողմէ շշուկներ կը լսուէին` «գարնան կոտորած կայ»:

Քրտական աշիրէթներ 1904-ի գարնան սկիզբը յարձակման անցան Խիանքի եւ Խուլբի ուղղութեամբ, բայց ջախջախուեցան:

Թրքական 10 հազարնոց բանակ մը, զինուած` թնդանօթներով, եւ քրտական 5-էն 7 հազար աշիրէթական ուժեր քալեցին Սասունի վրայ:

Բանակի հրամանատարն էր Ալայ բէկ. օգնական` Պիթլիսի կուսակալ Ֆարիգ փաշա, իսկ գործողութիւնները կը ղեկավարէր համիտիէ չորրորդ գունդի հրամանատար Զեքի փաշա:

Սասունի շուրջ 12 հազար հայութիւնը կը պաշտպանէին 200 ֆետայիներ (որոնց մէկ մասը` դրսեցի) եւ 700-էն 800 կռուող գիւղացիներ:

Ապրիլ 1-ին սկսաւ օսմանեան բանակի յարձակումը Սասունի վրայ:

Տալուորիկ

Քէօսէ Պինպաշիի զօրագունդը հիւսիսէն, Սեմալի եւ Ղզըլաղաճի ուղղութիւններով յառաջանալով մտաւ Ալիանք եւ Շենիկ: Այդ գիծին պաշտպանութիւնը ստանձնած էր Հրայր Դժոխք: Տափըկ գիւղին մէջ կեդրոնացած Անդրանիկի ջոկատը կը խանգարէր դէպի Կելիեկուզան շարժող թշնամիի յառաջխաղացքը: Իշխանձորի եւ Տալուորիկի պաշտպանական ուժերը կը գլխաւորէր Գէորգ Չաւուշ: Չայի գլուխ կոչուող շրջանը կը պաշտպանէին Հաճի Յակոբ Կոտոյեան, Սեբաստացի Մուրատ եւ Սպաղանաց Մակար:

Հրայր Դժոխք:

Ապրիլ 6-ին թշնամին լայնածաւալ յարձակման անցաւ: Հրայր իր մարտիկներով յաջողեցաւ կասեցնել անոր յառաջխաղացքը: Թրքական նոր ուժեր հասան ճակատ եւ թնդանօթային կրակի տակ գրոհի անցան: Հայկական պաշտպանական յառաջապահ դիրքերը խորտակուեցան: Հրայր կրակի տակ գտնուող գիւղերու ժողովուրդը հաւաքելով նահանջեց Կելիեկուզան:

Ապրիլ 13-ին թշնամի գերակշիռ ուժերը յարձակման անցան Կելիեկուզանի ուղղութեամբ: Հրայր իր ընկերներով փորձեց փակել անոնց ճանապարհը։ Սեպուհ վիրաւորուեցաւ: Հրայր յաջողեցաւ Սեպուհը ազատել, բայց մահացու վիրաւորուեցաւ ճակատէն եւ ինկաւ: Օգնութեան հասան Անդրանիկի զինուորները, որոնք Հրայրն ու միւս զոհերը թաղեցին Կելիեկուզանի Սուրբ Կարմրաւոր եկեղեցւոյ բակին մէջ, Աղբիւր Սերոբի կողքին:

Ապրիլ 14-ին եւ 15-ին Մերկեր գիւղին շուրջ կատաղի կռիւներ մղուեցան: Թշնամիի յառաջխաղացքը կասեցուեցաւ:

Ապրիլ 15-ին թշնամին նոր յարձակում շղթայազերծեց եւ մօտեցաւ Կելիեկուզանի:

Սասունի Սեմալ գիւղը

Ապրիլ 19-ին, թնդանօթակային կրակի տակ թշնամի զօրքերը նոր գրոհի անցան:

Հերոսաբար դիմադրող հայերը, զինամթերքը սպառելու պատճառով քաշուեցան Կելիեկուզանէն եւ Ալուճայէն, եւ ապրիլ 22-ին թշնամին մտաւ Կելիեկուզան:

Անհաւասար մարտեր մղելով ֆետայիները ապահովեցին անզէն ժողովուրդին նահանջը դէպի Մշոյ դաշտ:

Թրքական բանակը եւ քրտական զինուած ջոկատները կոտորեցին եօթէն ութ հազար հայ եւ աւերեցին ու կողոպտեցին 42 գիւղ։

Սասունի բարձր լեռներէն հնչած հայրենիքի ազատութեան ձայները արձագանգ գտան ամէնուրեք.

«Դարձեալ փայլեց Սասնոյ գլխին ազատութեան դրօշակ»:

Անգլիա, Ֆրանսա եւ ապա Ռուսիա միջամտեցին այն ժամանակ, երբ արդէն Սասուն ինկած եւ հազարաւոր հայեր ջարդուած էին: Սուլթան Համիտ ընդունեց հաշտարար քննիչներ ղրկելու առաջարկը: Եւ երբ երեք պետութեանց ներկայացուցիչները Մուշ հասան, իրենք զիրենք կատարուած իրողութեան առջեւ գտան:

Սասունցիներ Անտոք լերան լանջերուն, այծերը կթելու ընթացքին

Կառավարութիւնը փորձեց սասունցիները վերաբնակեցնել Մշոյ դաշտին մէջ, բայց չյաջողեցաւ:

***

Սասունի կոտորածները խոր վիշտ պատճառեցին հայոց Հայրիկին: Հիմնուելով Սասունի արիւնոտ հաշուեյարդարներու փաստին վրայ, կաթողիկոսը յատուկ կոնդակներով պաշտօն յանձնեց Իրանա-Հնդկաստանի առաջնորդ Սահակ եպիսկոպոս Այվատեանի, Եւրոպայի առաջնորդ Գէորգ եպիսկոպոս Իւթիւճեանի եւ Ամերիկայի առաջնորդ Յովսէփ եպիսկոպոս Սարաճեանի, որ յանուն իրեն` դիմեն Եւրոպայի եւ Ամերիկայի պետական շրջանակներուն, խնդրելով Պերլինի 61-րդ յօդուածի գործադրութիւնը:

Պատուիրակութիւնը ընդունուեցաւ միայն Ֆրանսայի նախագահ Էմիլ Լուպէէն, որ լսեց հայ երեք հոգեւորականները եւ խորին ցաւակցութիւն յայտնեց հայոց վիճակին համար: Անգլիոյ Էտուըրտ Է. թագաւոր մերժեց ընդունիլ հայ հոգեւորականները: Իսկ Միացեալ Նահանգներու նախագահ Թէոտոր Ռուզվէլթ, ընդունելով պատուիրակութիւնը, ամենամեծ համակրութիւն յայտնեց Հայոց դատին նկատմամբ, բայց հասկցուց, որ իր կառավարութիւնը չի կրնար միջամտել, քանի որ իր ստորագրութիւնը չկայ Պերլինի դաշնագիրին տակ:

Պատուիրակութիւնը ձեռնունայն վերադարձաւ եւ Հայրիկ ու հայութիւն, կրկին եւ աւելորդ անգամ մը եւս հիասթափութեան մատնուեցան:

***

Հայրիկ 14 մայիս 1904-ին շնորհաւորական հեռագիր ուղարկեց Պետերբուրգ` Նիկոլայ Բ. կայսրին, անոր թագադրութեան տարեդարձին առիթով:

Նորին կայսերական մեծութիւնը բարեհաճեցաւ պատասխանել. «Շնորհակալ եմ ի սրտէ վասն աղօթից եւ շնորհաւորութեան Ձերոց»:

***

Եկեղեցական կալուածներու գրաւման ժամանակաշրջանին, ամբողջ տարի մը Հայրիկ փակուած մնաց Էջմիածնի մէջ:

Հայրիկ 25 յուլիս 1904-ին բարեհաճեցաւ օդափոխութեան համար ձի հեծնել եւ շրջագայութեան ելլել: Վեհափառին կ՛ուղեկցէին Եղիշէ ծայրագոյն վարդապետ Մուրատեան, Կորիւն վարդապետ Սահակեան, Ճեմարանի տեսուչի օգնական Մկրտիչ Ղազարեան, Խորէն Խրիմեան եւ Վաղարշապատի գաւառին գործակալը:

Հայրիկ առաջին հերթին այցելութիւն տուաւ Վաղարշապատի շրջանի Աղաւնատուն գիւղի ժողովուրդին: Աղաւնատուն պատմական հին գիւղ է, ուր կը գտնուին Սուրբ Գէորգ, Սուրբ Մարիամ Աստուածածին եւ Ծիրանաւոր եկեղեցիններու աւերակները եւ իշխանական մատուռ-դամբարան, իսկ շրջակայքը` Սուրբ Կարապետ եւ Կարմրաւոր եկեղեցիներու աւերակները: Շահ Աբասի 1604-ի բռնագաղթին ժամանակ գիւղը ամայացած էր եւ 1828-1829-ին վերաբնակեցուած խոյեցի հայերով:

Աղաւնատուն գիւղին մէջ հանգստանալէ ետք Հայրիկ ճամբայ ելաւ դէպի Կոշ:

Կոշ, Արշակունիներու պատմական Կուաշ աւանը, կը գտնուի Արագածի լանջերուն, 1250 մեթր բարձրութեան վրայ, Աշտարակէն 18 քիլոմեթր արեւմուտք: Ունի գեղեցիկ բնութիւն, զուլալ աղբիւրներ եւ մեծ առու, որ սկիզբ կ՛առնէ Ամբերդի գետակէն եւ գիւղին մէջ կը թափի ջրվէժներով: Գիւղէն հրաշալի տեսարան կը բացուի դէպի Մասիս եւ Արաքս հովիտը: Կոշի մէջ կան բազմաթիւ հնութիւններ եւ խաչքարեր: Հին վանքին տեղը Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին է, ուր կը գտնուի Սուրբ Գէորգ գերեզմանը եւ նշանաւոր ուխատեղի է: Գիւղին հիւսիս-արեւմտեան կողմը Իւանէ Արղութեանի օրով շինուած եկեղեցւոյ աւերակներն են եւ բազմաթիւ քարայրներ, ուր անցեալին մեծ բազմութիւն ապրած է. քարայրներուն մէջ կան կարասներ եւ կրաշէն հորեր` ցորեն եւ պաշարեղէն պահելու համար:

Կոշ գիւղին մէջ շաբաթ իրիկուն` կիրակմուտքը անցընելէ ետք Հայրիկ կիրակի առաւօտ ներկայ եղաւ սուրբ պատարագին: Կէսօրուան ճաշէն ետք, երեկոյեան դէմ Հայրիկ գիւղին ամբողջ ժողովուրդը իր մօտ կանչեց եւ սրտբաց զրոյց ունեցաւ բոլորին հետ:

Հայրիկ մխիթարեց գիւղացիները, յորդորեց զանոնք սիրով ըլլալ իրենց դրացիներուն հետ, կռիւի ու տարաձայնութեան տեղիք չտալ, մաքուր պահել սերմն ու վաստակը անարդար ագահութեամբ ձեռք բերուածէն, ուսում սիրել, հաւասար իրաւատէր եւ խնամքի առարկայ դարձնել իրենց կիներն ու մայրերը, որոնք բացի զաւակ բերելու եւ մեծցնելու ծանր աշխատանքէն, հաւասարաչափ կը բաժնեն տղամարդոց դաշտային եւ տնային աշխատանքները:

Ժողովուրդը ոգեւորուած խօսեցաւ կաթողիկոսին հետ, ջերմօրէն համբուրեց անոր աջը եւ ուրախ ու գոհ սրտով ցրուեցաւ իւրաքանչիւրը դէպի իր տունը:

Յաջորդ օր, երկուշաբթի առաւօտ Հայրիկ մեկնեցաւ դէպի Թալիշ (Արուճ):

Թալիշ (որ 1970-ին վերանուանուեցաւ իր պատմական Արուճ անունով) կը գտնուի Կոշէն 11 քիլոմեթր արեւմուտք, 1220 մեթր բարձրութեամբ ընդարձակ սարահարթի մը վրայ: Գրիգոր Մամիկոնեան Է. դարուն սկիզբը կառուցած է հոյակապ եւ հսկայական մեծութիւն ունեցող Սուրբ Գրիգոր (Արուճի Կաթողիկէ) տաճարը, որ մեծ տպաւորութիւն կը ձգէ այցելուին վրայ: Գիւղին մէջ կան բազմաթիւ հնութիւններ եւ ամրոց, Մամիկոնեան պալատի աւերակներ, ուրիշ շինութիւններու մնացորդներ եւ ընդարձակ գերեզմանատուն: Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին կառուցուած է ԺԹ. դարուն:

Հայրիկ գիւղին հնութիւնները դիտելէ եւ քանի մը ժամ հանգստանալէ ետք այցելեց եկեղեցի, պատմական տաճարին մէջ ընդունեց ժողովուրդը, խրատեց եւ մխիթարեց զանոնք եւ ահագին բազմութեան ոգեւորուած ցոյցերով ճամբայ ելաւ դէպի Խզնաուզ:

Խզնաւուզ (ներկայիս` Արագած գիւղ) կը գտնուի Վաղարշապատէն հիւսիս-արեւմուտք եւ այգիներով շրջապատուած է. կան ամրոցի աւերակներ: Գիւղացիք խոյեցի վերաբնակիչներ են:

Խզնաուզէն Հայրիկ ուղղուեցաւ Գրամփա (այժմ` Ծիածան գիւղ), ուր կը գտնուին Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ աւերակները: Գիւղացիք Արեւմտեան Հայաստանէն եւ Պարսկաստանէն վերաբնակիչներ են:

Հայրիկ գիշերեց Գրամփայի մէջ եւ երեքշաբթի առաւօտ վերադարձաւ Սուրբ Էջմիածին:

 

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )