Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Պոլսոյ Եպիսկոպոսական Ժողովին Դիմումը Ցարին`
Ետ Առնելու Եկեղեցական Կալուածներու Գրաւման Հրամանը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Հայկական Ինքնապաշտպանութեան Յեղափոխական Մարմիններուն Դիմադրութիւնը Եւ Հակահարուածը

Եկեղեցական կալուածներու գրաւման կայսերական հրովարտակի հրապարակումէն ի վեր Հայրիկ մնայուն կերպով Պոլսոյ պատրիարքարանը տեղեակ կը պահէր դէպքերու հոլովոյթէն: Փոխադարձաբար, պատրիարքարանը իր տարած աշխատանքներուն եւ կատարած դիմումներուն շուրջ շարունակ տեղեկութիւններ կը փոխանցէր Հայրիկի:

Պոլսոյ պատրիարքարանը իր դիրքին համաձայն ստանձնած էր Ռուսական կայսրութեան սահմաններէն դուրս շարժումը ղեկավարելու գործը:

Պատրիարքարանը ամէն տեսակ օրինական միջոցներու կը դիմէր կանխելու համար հայ ժողովուրդի գլխուն գալիք աղէտը:

Մաղաքիա պատրիարք Օրմանեան

Մաղաքիա պատրիարք Օրմանեան կը ջանար դիւանագիտական միջոցներով եւ խոհեմութեան սահմաններուն մէջ գործելով լուծումի հասնիլ, եւ կը վարանէր դիմադրական բուռն միջոցներու դիմելէ:

Վահրամ եպիսկոպոս Մանկունի, Ռուսիոյ ներքին կացութիւնը եւ ռուսական քաղաքականութեան ոգին մօտէն ճանչցողի փորձառութեամբ, կը պնդէր բուռն կերպով բողոքելու անհրաժեշտութեան վրայ:

Պոլսահայ մամուլի էջերէն ձայներ կը բարձրանային, իսկ գաւառական քաղաքներու ռուսական հիւպատոսարաններուն առջեւ հայեր բողոքի ցոյցեր կը կազմակերպէին: Գաւառներէն օրը օրին բողոքագիրներ ու խնդրագիրներ կը հասնէին պատրիարքարան:

Սուլթան Համիտ արգիլած էր երեսփոխանական ժողովի գումարումը, հետեւաբար կարելի չէր ազգի ներկայացուցչական վերին մարմինին առջեւ արծարծել խնդիրը:

Ազգային սահմանադրութեան մէջ եպիսկոպոսական ժողով գումարելու մասին տրամադրութիւն գոյութիւն չունէր, բայց անցեալին, բացառիկ պարագաներու մէջ գումարուած էր:

Մաղաքիա պատրիարք Օրմանեանի նախագահութեամբ, 22 սեպտեմբեր 1903-ին գումարուեցաւ եպիսկոպոսական ժողովը, որուն կը մասնակցէին Մեսրոպ եպիսկոպոս Սուքիասեան, Գրիգորիս եպիսկոպոս Յովհաննիսեան, Եզնիկ եպիսկոպոս Ապահունի, Մկրտիչ եպիսկոպոս Վեհապետեան, Ներսէս եպիսկոպոս Արսլանեան, Հմայեակ եպիսկոպոս Դիմաքսեան, Գէորգ եպիսկոպոս Երիցեան, Գաբրիէլ եպիսկոպոս Ճեվահիրճեան, Տիմոթէոս եպիսկոպոս Սափրիչեան, Վահրամ եպիսկոպոս Մանկունի եւ Բարթողիմէոս եպիսկոպոս:

Ժողովը հանգամանօրէն քննութեան առաւ ռուսական պետութեան հայահալած քաղաքականութիւնը եւ եկեղեցական կալուածներու գրաւման պատճառները եւ եզրակացուց, որ եթէ ռուսական կառավարութիւնը շարունակէ նոյն ընթացքը, այն ատեն պէտք է դիմել եւրոպական մեծ պետութեանց միջամտութեան:

Որոշուեցաւ նախ գրել Էջմիածին, եղած ոտնձգութեանց համար ցաւ յայտնել եւ կաթողիկոսէն խնդրել միշտ գործել օրինականութեան եւ պաշտպանութեան սահմաններուն մէջ եւ երբեք չընկրկիլ եկեղեցւոյ իրաւունքները պաշտպանելու նուիրական գործին մէջ:

Նամակին մէջ եպիսկոպոսները կը յուսադրէին Հայրիկը ըսելով. «Ազգը համերաշխ ոգով կապուած է մեծանուն հայրապետիդ հետ»:

Ժողովը նաեւ համախօսական խնդրագիր մը պատրաստեց, ուղղուած` ռուսաց օգոստափառ Նիկոլայ Բ. ցարին: Մեղմ ոճով ցոյց կը տրուէր «Մեր նախնեաց անստգիւտ ծառայութիւնները ռուսական պետութեան» եւ ծանր զգացումով դիմում կ՛ըլլար համայն ռուսաց ինքնակալին` «բառնալ հայ եկեղեցւոյն վրայէն այս դառն բաժակը, թողուլ զայն իր դարեւոր խաղաղութեան մէջ»:

Խնդրագիրը կը հաստատէր այն սկզբունքը, թէ` ազգին եկեղեցական հարստութիւնները, ուր որ ալ գտնուին, բովանդակ ազգին սեփականութիւնն են:

Այս սկզբունքը ճանչցուած էր ռուսական պետութեան կողմէ եւ արժեւորուած էր Պոլոժենիայի 117-րդ յօդուածով, որ հետեւեալն էր. «Իւրաքանչիւր շարժական կամ անշարժ ստացուածք` նախանշանակեալ ի պահպանութիւն ո եւ իցէ լուսաւորչական հայոց մենաստանի կամ եկեղեցւոյ կամ նոցին վերաբերեալ աստուածահաճոյ շինուածոց` համարի ընդհանուր ստացուած ողջոյն լուսաւորչական եկեղեցւոյ հայոց»:

Պոլոժենիան այսպիսով ընդունած էր որ այդ ստացուածքներուն վարչութիւնը եւ մատակարարութիւնը միայն հայ եկեղեցւոյ իշխանութեան կը պատկանէին:

Խնդրագիրը, որ Օրմանեան պատրիարքի ճարտար գրիչին գործն էր եւ եկեղեցական իրաւաբանութեան գլուխ գործոց մը,  ստորագրեցին Պոլիս եւ գաւառները գտնուող բոլոր եպիսկոպոսները, թեմակալ առաջնորդները, Կիլիկիոյ Սահակ Բ. կաթողիկոս եւ Երուսաղէմի Յարութիւն պատրիարք:

Օրինական հիմերու վրայ պատրաստուած ընդարձակ յիշատակագիր մըն ալ յանձնուեցաւ Պոլսոյ մէջ Ռուսիոյ դեսպան Զինովիեւի:

Յիշատակագիրը կը շեշտէր. «Ինչպէ՞ս հաւատանք, որ նա, որը մի ժամանակ շնորհում էր հայոց եկեղեցուն իր բարձր հովանին, այսօր մտածում է հալածել նրան եւ նեղել այնքան անակնկալ կերպով»: Կ՛ըսուէր նաեւ, որ յիշատակագիրին պատճէնները ի պահանջել հարկին «պիտի հաղորդուին մեծ պետութեանց Պոլսոյ դեսպաններուն եւ արդէն Անգլիոյ եւ Գերմանիոյ դեսպաններուն բերանացի բացատրուած է ռուսական նոր կարգադրութեան աղէտալի վիճակը, հայ եկեղեցուն կրած հալածանքները այլովին հանդերձ»:

Եպիսկոպոսական ժողովը իր արձանագրութեան մէջ տեղ կու տար այն կարծիքին, որուն համաձայն «Հայոց սուրբ հայրապետն անդրդուելի մնալու է եւ իր թախանձանքներ ու խնդիրքներ յարատեւ կրկնելու եւ ստէպ խնդրելու է վեհափառ ցարին ունկնդրութիւնը` հեռագրով ու թղթով. ժողովուրդն ալ հանդարտ մնալու է, եւ երբ ամէն յոյս ամէն միջոց սպառուի, ամէն դուռ գոցուի յայնժամ, հայոց հայրապետն կրնայ անցնիլ Եւրոպա կամ Կալկաթա»:

Թէ՛ խնդրագիրը եւ թէ՛ յիշատակագիրը անպատասխան մնացին:

Աւելի ուշ, 12 նոյեմբեր 1903-ին, եպիսկոպոսական դասին կողմէ դիմումը կրկնուեցաւ ցարին, բայց դարձեալ պատասխան չստացուեցաւ:

***

Ալեքսանդրապոլ

Երեւանի փոխ նահանգապետ իշխան Նակաշիձէ 6 հոկտեմբեր 1903-ին ընդունող յանձնախումբին հետ Ալեքսանդրապոլ մեկնեցաւ, գործադրելու համար Շիրակի փոխանորդութեան եկեղեցական կալուածներու եւ հարստութիւններու գրաւման որոշումը:

Իշխանն ու իր հետեւորդները երբ Ալեքսանդրապոլ մտան, ամբողջ քաղաքը ամայի գտան: Ժողովուրդը անոնց ժամանումը իմանալով, փութով փակած էր խանութներն ու արհեստանոցները եւ խռնուած եկեղեցիներուն շուրջ: Երիտասարդներ, ատրճանակներով զինուած, դիրքեր բռնեցին եկեղեցիներուն շուրջ եւ պատրաստուեցան կրակ բանալու զօրքին եւ ոստիկաններուն վրայ: Փողոցներուն մէջ սեւ դրօշակներ բարձրացուեցան: Ոստիկանատան եւ քաղաքապետարանին վրայ բարձրացուած սեւ դրօշակներուն վրայ արձանագրուած էին. «Ամօթ է կողոպտել», «Ամօթ եւ նախատինք կառավարութեան»:

Նակաշիձէ առաջնորդական փոխանորդ Սահակ վարդապետ Բաղդասարեանը իր մօտ հրաւիրեց եւ անկէ պահանջեց հպատակիլ կայսեր բարձրագոյն հրամանին եւ յանձնել կալուածներն ու հարստութիւնները:

Վարդապետը պատասխանեց.

– Կաթողիկոսը հրամայած է մեզի որ կալուածները չյանձնենք, եւ ես չեմ յանձներ:

Նակաշիձէ, նախատեսելով որ բուռն դիմադրութեան կրնայ հանդիպիլ, իր հետեւորդներով հեռացաւ Ալեքսանդրապոլէն:

***

Իշխան Կալիցին հայոց անհնազանդ հոգեւորականները վարչական կարգով աքսորի ենթարկելու որոշում առաւ:

Արարատեան հայրապետական թեմը ամէնէն մեծն էր եւ կ՛ընդգրկէր Երեւանի, Նախիջեւանի, Տաթեւի, Շիրակի եւ Կարսի փոխանորդութիւնները:

Երեւանի առաջնորդական փոխանորդ Սուքիաս արքեպիսկոպոս Պարզեան, որ ժողովրդական դիմադրութեան գլխաւոր դէմքերէն էր, Օրենպուրկ աքսորուեցաւ եւ փոխարէնը Կարապետ վարդապետ Տէր Մկրտչեան ստանձնեց փոխանորդութիւնը:

***

Ռուս զինուորներ ու ոստիկաններ, եկեղեցական կալուածներն ու հարստութիւնները ձեռք ձգելու համար ամէն միջոցի դիմած էին: Քահանաներ, երէցփոխներ եւ հոգաբարձուներ անլուր տանջանքներու, ծեծի ու խոշտանգումի ենթարկուած էին: Անոնցմէ ոմանք ծեծին չդիմացան եւ մահացան, շատեր ալ երկար ժամանակ հիւանդ պառկեցան:

Սակայն գտնուեցան նաեւ փոքրաթիւ թուլասիրտներ, մատնիչներ, լրտեսներ եւ ընդունող յանձնախումբերուն ցուցմունքներ կատարողներ: Անոնց, ինչպէս նաեւ բռնագրաւում կամ բռնութիւն կատարած ցարական պաշտօնատարներուն անունները յեղափոխական գաղտնի կոմիտէներու սեւ ցանկերուն վրայ անցած էին:

Մութին մէջ գործող յեղափոխական գաղտնի կոմիտէները, իրենց զինական, թռուցիկ եւ ահաբեկիչ խումբերով, արթնամտութեամբ վարեցին ժողովրդային դիմադրութիւնը եւ հակահարուածի ու վրէժխնդրութեան անցան:

Հայկական ինքնապաշտպանութեան գաղտնի կոմիտէն կարմիր կնիքով մահուան սպառնագիրեր ուղարկեց դաւաճաններուն եւ բռնագրաւում կատարողներուն:

Մահապատիժները, ահաբեկումները սկսան:

Մատնիչ Սարգիս Փոթոյեանի դիակը փռուեցաւ Էջմիածնի պատերուն տակ: Խաչատուր եւ Գարեգին դաւաճան քահանաները սպաննուեցան. մէկը` խեղդամահ, միւսը` հրացանազարկ:

Ժողովուրդի միահամուռ իղձն էր զգետնել եկեղեցական կալուածներու ու հարստութիւններու բռնագրաւման գաղափարը յղացած եւ համատարած վիշտի ու տառապանքի պատճառ հանդիսացած պատասխանատուն` Կովկասի ամենազօր փոխարքայ իշխան Կալիցինը:

14 հոկտեմբեր 1903-ի երեկոյեան ժամը 4:00-ին իշխան Կալիցին իր կնոջ հետ կառքով պտոյտի ելաւ դէպի Թիֆլիսի բուսաբանական այգիի բլուրները: Ժամ մը ետք, երբ կը վերադառնար, Կոջորի ճամբուն վրայ, երեք երիտասարդներ` Թեղուտ գիւղացի Սարգիս եւ Կողակ գիւղացի Պօղոս ու Մհեր խոյացան դէպի կառքը եւ հազիւ կրցան դաշոյնի երկու հարուած հասցնել փոխարքայի երեսին ու գլխուն: Կառապանը կառքը քշեց, իսկ ահաբեկիչները փախուստ տուին դէպի ձորը, որ պաշարուեցաւ ձիաւոր կոզակներով: Սկսաւ անհաւասար կռիւ մը: Գնդակներու տարափին տակ Մհեր յաջողեցաւ փախուստ տալ եւ հետքը կորսնցնել ու ազատիլ, իսկ Սարգիս ու Պօղոս, տեսնելով որ պիտի բռնուին, թոյն խմեցին ու մահացան:

Կալիցինի ստացած հարուածը մահացու չէր, սակայն գլխուն իջած դաշոյնը խախտեց անոր ուղեղի հաւասարակշռութիւնը: Փոխարքան քուն ու հանգիստ կորսնցուց եւ հոգեկան տառապանքի տակ կիսախելագար վիճակի մատնուեցաւ: Գիշեր մըն ալ անկողինէն ցատկելով իրարանցում ստեղծեց պալատին մէջ, թէ` հայ դաւադիրներ պալատին տակ ռումբեր կը զետեղեն, որպէսզի գան եւ զինք սպաննեն: Յետոյ պարզուեցաւ որ մօտակայ տպարաններու մեքենաներուն ձայները փոխարքան ռումբեր զետեղելու ձայներուն նմանցուցած է: Ի վերջոյ Կալիցին Պետերբուրգ վերադարձաւ, ուր մահացաւ 1907-ին:

Ահաբեկումները շարունակուեցան ամէն կողմ: Իրար ետեւէ արիւնլուայ փռուեցան Ելիզաւետպոլի փոխ նահանգապետ Անտրէեւ, Սուրմալուի գաւառապետ Բոգուսլաւսկի, Օլթիի շրջանի սահմանապահ զօրաց հրամանատար Բկով, բազմաթիւ ոստիկաններ, զինուորներ, լրտեսներ եւ պետական բարձրաստիճան պաշտօնեաներ:

Ռուսիոյ ներքին գործոց նախարար Վիաչեսլաւ Պլեվէ

Էջմիածնի սինոտի պրոկուրոր Կանչելի եւս մահուան դատապարտուած էր, բայց ան ծպտուած փախուստ տուաւ դէպի Թիֆլիս:

Երեւանի փոխ նահանգապետ իշխան Նակաշիձէ, որ ղեկավարած էր Էջմիածնի գանձարանին պետական կողոպուտը, Պաքուի նահանգապետ նշանակուեցաւ եւ հոն փոխադրուեցաւ: Ան հետագային ահաբեկուեցաւ Դրոյի ձեռքով:

Իսկ Ռուսաստանի ներքին գործոց նախարար Վիաչեսլաւ Պլեվէ, որ մեծ դեր ունեցած էր եկեղեցական կալուածներու գրաւման գործին մէջ, ռուս յեղափոխական ահաբեկիչի մը ձեռքով 1904-ին արիւնլուայ փռուեցաւ Պետերբուրգի մէջ:

***

Ռուսական կառավարութիւնը սկսաւ ըմբռնել, թէ ինչ սխալ քայլ առած էր վիրաւորելով ազգի մը ամէնէն նուիրական զգացումները:

Գրաւման աշխատանքները այլեւս կ՛ընթանային կամայ ակամայ, յաճախ միայն ձեւական ցուցակագրութեամբ մը:

Պետերբուրգէն տակաւին յոյսի ոչ մէկ նշոյլ կը ծագէր, իսկ Պոլիսէն եւ աշխարհի չորս կողմերէն կատարուած դիմումները կը մնային ապարդիւն:

Հայրիկ դարձեալ մտածեց անձամբ երթալ Պետերբուրգ եւ ներկայանալ ցարին: Հայոց կաթողիկոսին այս խնդրանքն ալ մերժուեցաւ:

 

 

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )