Նոթեր Եւ Նետեր
Զրոյց` Նախկին Աշակերտի Մը Հետ
Աւելի քան տասը տարի առաջ արուարձանի մը մէկ մայթին վրայ հանդիպեցայ նախկին աշակերտներէս մէկուն, եւ, ի միջի այլոց, հարցուցի, թէ ամուսնացա՞ծ է:
Պատասխանեց.
– Պարո՛ն, գիտեմ, որ հայ երիտասարդներուն օտար աղջիկներու հետ ամուսնանալուն հակառակ եղած էք միշտ եւ օտարի հետ ամուսնացող ձեր ամէնէն սիրած աշակերտներուն հարսանիքներուն մերժած էք ըլլալ ներկայ:
– Է՜, յետոյ, յետոյ…
– Ես ալ մօտերս պիտի ամուսնանամ…
– Անպատճառ օտարի հետ:
– Բայց, հաւատացէ՛ք, պարո՛ն, մարգրիտ մըն է:
– Գեղեցկութեա՞մբ…
– Ամէն բանով իրական մարգրիտ մըն է: Փայլուն մարգրիտ մը: Եթէ տեսած ըլլայիք…
– Ինչո՞ւ հայ մարգրիտ մը չընտրեցիր, խայտառակ: Ամուսնացի՛ր, բայց վստահ եղիր, որ պիտի զղջաս չարաչար: Ի՜նչ մարգրիտներ ունինք մենք, կո՛յր:
– Պարո՛ն, հայ մարգրիտի չհանդիպեցայ ու չեմ ալ հաւատար, որ գտնուի: Մարգրիտները օտար ու խոր ծովերու մէջ կ՛ըլլան: Հայերս ծով չունինք: Մեր
ունեցածները կա՛մ լիճ են, կա՛մ գետ: Աշխարհագրութիւնն ալ ձենէ սորվեցայ:
– Սորվէ նաեւ, որ օտար ծովերու մէջ պիտի խեղդուիս, խայտառա՛կ:
– Խեղդուելու չափ չկայ: Մարգրիտը իր ոտքով եկած է ինծի: Ձեռքերուս մէջ է:
– Ու քեզ շլացուցած է. դուն ալ հարկաւ զինքը շփացուցած ես: Օր մըն ալ քեզ պիտի շուարեցնէ, շփոթեցնէ, շշմեցնէ, ու պիտի վերածուիս շոշորթի: Գիտցիր, որ այդ տեսակ մարգրիտներու գողերը շատ կ՛ըլլան: Մարգրիտները իրենք ալ կ՛ուզեն տէր փոխել ու հետզհետէ պատկանիլ բարձր դասու: Երթաս բարով դէպի կորուստ կամ կործանում:
***
Տարիներ ետքը դարձեալ հանդիպեցայ նոյն աշակերտիս: Գացինք ու գրաւեցինք ըմպելարանի մէջ սեղան մը: Ես զինքը շատ փոխուած գտայ ֆիզիքապէս: Տասը-տասներկու տարուան ընթացքին քսանհինգ տարի մը ծերացած էր: Ես ալ, ընդհակառա՛կն, ամբողջովին մանկացած էի, քանի որ կը քալէի դժուարաւ:
Վերջապէս հարցուցի որպիսութիւնը թէ՛ մեր մարդուկին, թէ՛ մարգրիտին, թէ՛ մօրը:
Սկսաւ կմկմալ, կակազել, կարկամիլ, կարմրիլ:
Այս անգամ ըսի ուղղակի.
– Ի՞նչ եղաւ մարգրիտը…
– Ամուսնացանք ու…
– Ու ի՞նչ…
– Ամուսնալուծուեցանք:
– Հապա՞ կ՛ըսէիր, թէ մարգրիտ մըն էր…
– Նորէն կ՛ըսեմ, պարո՛ն, մարգրիտ է միշտ, բայց` կեղծ մարգրիտ մը:
– Մեծ ու խորունկ եւ օտար ծովէն կ՛ելլէ՞ կեղծ մարգրիտ:
– Ո՛ւրկէ ելած, ո՛ւրկէ եկած ըլլալը չէի գիտեր: Սխալմունք:
– Ու դուն արհեստական մարգրիտին վճարեցիր իրական մարգրիտի մը գինէն աւելի:
– Այո՛, պարո՛ն, շատ սուղի նստաւ ինծի: Բայց, փա՜ռք Աստուծոյ, ազատեցայ:
– Թող դաս մը ըլլայ, մեծ դաս մը:
– Դասը ի՞նչ է որ, պարո՛ն, դպրոց մը եղաւ: Աստուած պապան միայն գիտէ քաշածս տարիներով: Հրաշք է, որ չհիւանդացանք մայրս ու ես:
– Հիմա ի՞նչ պիտի ընես…
– Մայրիկս պէտք եղածը կրցաւ կարգադրել: Գտաւ աղուորիկ, անուշիկ, առողջ, աշխատասէր հայ աղջիկ մը: Մօտերս պիտի ամուսնանաք:
– Հայ աղջիկը մարգրի՞տ է, թէ՞ գոհար:
– Անկեղծօրէն կ՛ըսեմ` հայուն հասարակ քարը աւելի կ՛արժէ, քան` օտարին գոհարը: Հայուն քարով տունի մը հիմը կը դրուի:
– Ծօ՛ խայտառակ, մարդու շոշորթ եկած է վրադ: Կը խօսիս նման իմաստունի: Շա՛տ ապրիս: Դուն դպրոց մը չէ, որ աւարտած ես. դուն համալսարան մը լրացուցած ես: Իսկ այն համալսարանականները, որոնք օտար կին առած են, թո՛ղ մտնեն մանկապարտէզ: Իսկ քեզ կը շնորհաւորեմ: Վերջապէս, վկայուած ես ու վերածնած ես:
– Մինակ ես չէ, որ վերածնած եմ. մանաւանդ` մայրս: Երբ «մարգրիտ»-ը մեզի հետ էր, մայրս կ՛ըսէր ինծի. «Տղա՛ս, դուն խենթեցած ես, որ աս անժպիտին «մարգրիտ» կ՛ըսես: Մարգրիտ ըսածդ լոյսի կտոր կ՛ըլլայ, միշտ կը ժպտի: Ես աս «մարգրիտ»-իդ ո՛չ ինծի, ոչ ալ քեզի ժպտիլը դեռ չտեսայ»: Քոմիք բաներ ալ պատահեցան: Օր մը, իմ բացակայ եղած ատենս, մայրս կը պոռթկայ ու կը պոռայ իր քառորդ ֆրանսերէնով. «Հազա՛ր անգամ տղուս ըսած էի, որ օտարական աղջիկի հետ չամուսնանայ…»: Մարգրիտը գայթակղած կը գոռայ. «Օտարականը ո՞վ է… Օտարականը դո՛ւն ես, օտարականը քու տղադ է: Ես փարիզցի եմ եւ յանձն առած եմ օտարականի հետ ամուսնանալ, բայց չէի կրնար երեւակայել, որ օտարական կեսուրս զիմ իմ երկրիս ու քաղաքիս մէջ պիտի դնէ օտարականի տեղ: Քել քիւլօ..»:
– Երբ մարդ օտար կին կ՛առնէ, օտարութիւնը երկու կողմէն ու բազմաճիւղ կ՛ըլլայ: Մոռցիր անցեալը` իբրեւ գէշ երազ: Բարեբախտութիւն է, որ զաւակ չունեցար մարգրիտէն: Բարդութիւն չունիս:
– Պարո՛ն, շատ գոհ եմ, որ հանդիպեցանք իրարու: Մօտերս քաղաքապետարանին մէջ պաշտօնապէս պիտի ամուսնանամ: Օր մը ետքն ալ պսակի արարողութիւն պիտի ըլլայ Փարիզի Հայոց եկեղեցիին մէջ: Անկէ ետքն ալ` հարսանեկան հանդէսը, որուն համար վարձած եմ սրահ մը` բազմաթիւ հրաւիրեալներու համար: Շատ ու շատ կը փափաքիմ, որ դուք ըլլաք ներկայ: Մեզ ամէնքս, մանաւանդ մայրս, պիտի երջանկացնէք:
– Այլեւս ոչ մէկ տեղ երթալու կարողութիւնը չունիմ: Ուտել ու խմելը ինծի համար չեն: Նոր երաժշտութիւնն ալ չարչարանք է լսելը: Թէեւ դեռ ներկայ եմ աշխարհի վրայ, բայց բացակայ եմ ամէն տեղէ: Բացակայութիւններուս վարժեցուցի թէ՛ ծանօթներս, թէ՛ ինքզինքս, որպէսզի միւս մեծ բացակայութիւնս չըլլայ կսկծալի, զգայուն բարեկամներուս համար: Սակայն, երբ հարսանեկան հրաւիրագիրդ ստանամ, կը գրեմ ու կը ղրկեմ ուղերձ մը ու մէկը կը կարդայ:
– Ներեցէք ըսելուս, բայց կը խնդրեմ, որ ձեր գիրը յստակ ըլլայ:
– Թէ՛ խօսքս, թէ՛ գիրս յստակ են:
– Այո՛, այո՛, յիշեցի: Ոչ միայն յստակ են, ստակ ալ են, ոսկի ստակ:
Ստակը ոսկի չ՛ըլլար, արծաթ կ՛ըլլայ, որովհետեւ «ստակ» բառը ելած է «սպիտակ»-էն, զոր հին հայերը կ՛ըսէին արծաթին. ոսկիին ալ կ՛ըսէին «դեղին». դուն ամէն բան կը տեսնես մարգրիտ կամ ոսկի:
– Ժառանգական է, պարո՛ն: Հայրս ոսկերիչ, գոհարավաճառ էր:
– Բայց հայրդ չէր շփոթեր իրական գոհարները կեղծերուն հետ, նոյնիսկ` իրական ոսկիները:
– Հօր մը փորձառութիւնը կարելի չէ ժառանգել: Ինծի եղաւ ըլլալիքը: Բայց իմ վնասուած ըլլալէս օգտուեցան չորս հայ ընկերներ, որոնց կրցայ համոզել, որ հրաժարին իրենց օտար աղջիկներուն հետ ամուսնանալէ: Կրցայ յաջողիլ` յուզումով ու մանրամասն պատմելով կեանքս «մարգրիտ»-ին հետ: Հիմա, անոնք ալ, ինծի պէս, պիտի ամուսնանան հայ աղջիկներու հետ, որոնցմէ մէկը քենիս է:
Այս յայտնութեան վրայ աղաղակեցի.
– Կեցի՛ր, կեցի՛ր, կանգ առ…
– Ի՞նչ եղաւ, պարո՛ն, ի՞նչ կայ որ…
– Ես քեզ համալսարան աւարտած ուսանողի տեղ դրի քիչ առաջ: Մե՛ծ սխալ: Դուն աւելին եղեր ես: Համալսարան մը աւարտելը մեր օրերուն սովորական բան եղած է: Դուն համալսարանը լրացնելէդ ետքը փրոֆեսէօր եղեր ես, քանի որ կը դասախօսես ամուսնանալ հայ աղջիկներու հետ: Արդ, ելած ոտքի` կը խոնարհիմ փրոֆեսէօրական յաղթանակներուդ առջեւ: Պռաւօ՛ եւ պի՛ս, պի՛ս:
ՆՇԱՆ ՊԷՇԻԿԹԱՇԼԵԱՆ
