Մի Ժամանակ Իզմիթում (Նիկոմեդիա) Հայեր Կային

ՖԵՐՏԱ ՊԱԼԱՆՃԱՐ

MANASTİR_010816

«Հրանդ Տինք» հիմնադրամի` 2011 թ. սկսած գործող բանաւոր պատմութիւն նախագիծը ընթերցողների դատին ներկայացրեց «Լռութեան ձայնը» շարքի չորրորդ` «Խօսում են իզմիթցի հայերը» խորագրով գիրքը: Ներկայացնում ենք գրքում տեղ գտած հարցազրոյցներից որոշ հատուածներ:

Գիրքը ներկայացնում է այն անձանց հետ հարցազրոյցները, որոնց ընտանիքի արմատները հասնում են 1915 թ. Օսմանեան կայսրութեան կազմում գտնուած Իզմիթի (Նիգոմեդիա) սանճաքի (գաւառ) Իզմիթ, Պահչեճիկ (Պարտիզակ-«Ակունք»-ի խմբ.), Ատափազարը, Քարամիւրսել, Կէյսվէ բնակավայրեր: Գրքում, որտեղ տեղ է գտել «Հրանդ Տինք» հիմնադրամի բանաւոր պատմութիւն նախագծի համակարգողներից Ֆերտա Պալանճարի վարած ինը հարցազրոյցը, նաեւ ներառուած են պատմաբան Ռ. Գէորգեանի «Հայոց ցեղասպանութիւնը» գրքի «Իզմիթի սանճաքում կատարուած տեղահանութիւնը» բաժինը, ինչպէս նաեւ` Արաս Էրկիւնեշի գրած վերջաբանը: Էրկիւնեշն, ով Քոճաելի համալսարանի փիլիսոփայութեան ամպիոնի դասախօս է, 2011 թ. ի վեր Կիւլպին Քըրանօղլուի եւ Էրման Օհանօղուլլարըի հետ համակարգում է մի նախագիծ, որի շրջանակներում փորձում են վերականգնել Պարտիզակի (Պահչեճիկ) մշակութային յիշողութիւնը:

Բացի այդ, գրքում կայ երգի բառերի եւ շուտասելուկների ընտրանի: Երաժշտագէտ, բանահաւաք, երգչախմբի ղեկավար եւ գրող Միհրան Թումաճանի «Հայրենի երգ ու բան» աշխատութեան առաջին հատորից վերցուած երգի բառերն ու շուտասելուկները պատկանում են Իզմիթի եւ շրջակայքի հայերին:

Բանաւոր պատմութեան նախագծի շրջանակներում իրակացուել են 30 հարցազրոյցներ, որոնք վերցուել են 2015 թ. յունուարից մինչեւ օգոստոս ընկած ժամանակահատուածում: Հարցազրոյց տուած անձանցից մէկը բնակւում է Միացեալ Նահանգներում, 2-ը` Քանատայում, եւս 2-ը` Գերմանիայում, իսկ 19-ը` Թուրքիայում: Գրքում տեղ գտած ինը հարցազրոյցից 5-ը կատարուել է տղամարդկանց հետ, 4-ը` կանանց, որոնցից 6 հոգին բնակւում են Թուրքիայում, 2-ը` Հայաստանում եւ 2-ը` Քանատայում: Հարցազրոյց տուած անձանցից 5 հոգու ընտանիքները ծագումով Պարտիզակից են, իսկ միւս 4 հոգունը` Քարամիւրսելից, Արմաշից, Ատափազարըից եւ Իզմիթից:

Նախ Զէնք Բռնելու Ունակ Տղամարդիկ…

Ծնուել եմ 1943 թ., Պոլսում: Մայրս Քարամիւրսել գաւառի կազմում գտնուող Մերտեկէօզ գիւղից է, սակայն ես երբեք այնտեղ չեմ բնակուել: «Մերտեկէօզ» անունը ծագում է Մարտինկէօզ բառից: Գիւղի բնակիչները` հայերը, այստեղ եկել են ԺԸ. կամ ԺԹ. դարերում` Մարտինից: Այդ իսկ պատճառով նախ գիւղը կոչուել է Մարտինկէօզ, այնուհետեւ Մերտեկէօզ: Այժմ կոչւում է Աւճըլար: Գիւղն, ինչպէս որ եղել է, այնպէս էլ մնում է: Լոկ հայկական դպրոցն են քանդել ու տեղում մզկիթ կառուցել: Իսկ եկեղեցի չկայ: Օրինակ` մայրիկենցս տունը գիւղի հէնց սկզբում է, ոնց որ եղել, այնպէս էլ մնում է: Գիւղի սկզբում ուրիշ տներ էլ կան, որոնք սուաղ (ծեփ) չունեն: Մի գիշերուան մէջ մարդիկ այդպէս թողել-գնացել են: Հետագայում այս տներում գաղթականներին (Պալքաններից Օսմանեան կայսրութիւն գաղթած մուսուլմաններ- «Ակունք»-ի խմբ.) են բնակեցրել: Պատմում են, որ ստորին յարկերում գաղթականներին, վերին յարկերում էլ անասուններին են տեղաւորել:

Մարտեկէօզը մինչեւ 1915 թ. հայկական է եղել: Մայրս իրենց գիւղը շատ էր սիրում: Այդ պատճառով մինչեւ մահկանացուն կնքելը` 1982 թ., շուտ-շուտ էինք այցելում այն: Այդ տարիներին հայերէն իմացող միայն մի հոգի էր մնացել: Նրա երեխաները նախ տեղափոխուել էին Քարամիւրսել, այնուհետեւ` Պոլիս: Այդ կինը մեզ հետ հայերէն էր խօսում: Նա էլ, մայրս էլ ասում էին, որ գիւղում շերամի որդեր էին բուծում: Գիւղի ողջ բնակիչները դրանով էին հարստացել: Շատ գեղեցիկ գիւղ է եղել` կանաչ, անտառի միջին… Թթենիներ, խաղողի այգիներ, ձիթենիներ են եղել: Տատիկս Տէր Զօրից վերադառնալուց յետոյ 9 թիթեղ ձիթենու իւղ է սարքել: Հարսանիքները 7 օր, 7 գիշեր են տեւել: Գիւղում մինչ 1915 թ. եկեղեցի եւ կից դպրոց է եղել: Գիւղի ուսուցիչը Պարտիզակից է եղել: Պապիկս` Աւետիսը, հիւանդներին բուժիչ խոտերով է բուժել: Սա հօրից որդի փոխանցուած աւանդոյթ է եղել: Պապիկս այնքան յայտնի է եղել, որ հիւանդներին բժշկելու համար անգամ Քարամիւրսելից, Պոլսից են եկել ու տարել:

Ողջ գիւղին մի գիշերուայ ընթացքում աքսորել են: Նախ զէնք գործածելու ունակ 50 տղամարդու բանակ են զօրակոչել: Յետոյ կանաց, երեխաներին եւ ծերերին ստիպել են բռնել աքսորի ճամբան: Տեղահանութեան (Ցեղասպանութեան- «Ակունք»-ի խմբ.) ժամանակ պապիկիս եկել ու ասել են` «Վերցրո՛ւ ընտանիքդ. ձեզ Պոլիս փախցնենք», սակայն պապիկս, «Որտեղ բոլորը` այնտեղ էլ ես» պատասխանելով, մերժել է այդ առաջարկը: Ընտանիքին վերցնելով` բոլոր գիւղացիների հետ բռնել է Տէր Զօրի ճամբան: Նրանց մէջ էին պապիկս, տատիկս, մայրս եւ մօրս փոքր եղբայրը` Դաւիթը… Հասել են Տէր Զօր: Պատերազմի աւարտից յետոյ ողջ մնացածները վերադարձել են գիւղ: Սակայն այս անգամ էլ Պոլիս են փախել, երբ Ազգային (քեմալական-ակունքի խմբ.) զօրքերն են եկել»:

Ինչո՞ւ Էք Այգում Ծխախոտ Մշակող Պապիկիս Տնից-Տեղից Կտրում

«Կինս եոզղաթցի է: Կրակների միջից են փախել: Եոզղաթից կամ էլ Անատոլիայից եկածների ու պարտիզակցիների միջեւ միշտ մի տարբերութիւն եմ նկատել: Միգուցէ Պոլսին մօտ լինելու պատճառով պարտիզակցիներն ինձ աւելի կիրթ ու միմեանց նեցուկ կանգնող են թւում: Բնականաբար, սա բնորոշ է նաեւ եոզղաթցիներին:

Թէ՛ մօրս կողմից եւ թէ՛ հօրս կողմից անցեալի վերաբերեալ շատ բան չեմ լսել: Երբ գրքերից էլ կարդում եմ, շատ եմ տխրում եւ նեարդայնանում: «Ակօս»-ի բաժանորդ եմ, սակայն չեմ կարողանում կարդալ, որովհետեւ այն, ինչ վերապրել են հայերն, ինձ շատ է հունից հանում: Օրինակ` միայն պարտիզակցիների նկատմամբ չէ, ընդհանրապէս այս երկրում հայերի նկատմամբ շատ անարդարութիւններ են արուել: Ասում են, թէ «Արեւելքում հայերն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ռուսներին օգնել են»: Եղբա՛յր, լաւ, ենթադրենք, թէ այդպէս է… Իզմիթցի, պուրսացի երեխան ի՞նչ մեղք ունի: Պարտիզակում իր այգում ծխախոտ մշակող պապիկիս ինչո՞ւ էք տնից-տեղից կտրում»:

1_Değirmen__010816

Ընտանիքիս Պատմութիւնը 50 Տարեկանում Իմացայ

Իմացայ «Հայրիկենքս երկու եղբայր են եղել: Հօրս մայրը նախքան 1915 թ. ամուսնացած է եղել: Աղջիկ է ունեցել այդ ամուսնութիւնից: Աղջկան անունը Մարի են դրել: 1915 թ. 1-2 տարի առաջ քրոջ հետ աղքատութեան պատճառով Պարտիզակից Պոլիս աշխատելու են գնում: Երկուսն անմիջապէս որպէս հաւաքարար Ճափոնի հիւպատոսարանում աշխատանքի են անցնում: Տատիկիս ամուսինն ու Մարին մնում են Պարտիզակում: Երբ 1915 թ. տեղահանութեան մասին որոշումը հրապարակւում է, նրանք եւս, միւս պարտիզակցիների հետ միասին, աքսորւում են: Կարծում եմ, որ այդ տարիներին Մարին 7-8 տարեկան է եղել: Այդ ժամանակ Պոլսում գտնուող տատիկս ու իր քոյրը, տեղահանութեան մասին լսելով, անհանգստանում են: Գնում են Գում Գափուում գտնուող պատրիարքարան, որտեղ նրանց ասում են` «Յանկարծ չգնաք: Եթէ գնաք` դուք էլ կը կորէք: Պոլսից համայնք չի մնայ: Իսկ եթէ համայնք չլինի, չենք կարող պատրիարքարանը կանգուն պահել»: Ահա այսպէս երկու քոյրերը Պոլսից չեն հեռանում: Այլեւս տատիկիս ամուսնուց եւ աղջկանից` Մարիից ոչ մի լուր չի լինում:

Տատիկս ու իր քոյրը շարունակում են Պոլսում աշխատել: Մի քանի տարի անց Պոլսի պարտիզակցնիները տատիկիս ասում են. «Ո՛չ ամուսնուցդ, ո՛չ էլ աղջկանիցդ լուր չկայ, ե՛կ քեզ պարտիզակցի կողովագործ Օննիկի հետ ամուսնացնենք»: Պապիկս` Օննիկը, այդ ժամանակ Ֆաթիհի Քիւչիւքպազարում կողովներ էր պատրաստում: Տատիկս ամուսնանում է նրա հետ: Առաջնեկն աղջիկ է ծնւում, նրան էլ` այսինքն ինձ մեծացրած հօրաքրոջն էլ են Մարի անուանում: Այնուհետեւ ծնւում է հայրս եւ փոքր հօրաքոյրս: Ես 50 տարեկանում եմ իմացել, որ տատիկս այլ ամուսին եւ Մարի անունով աղջիկ է ունեցել, որովհետեւ այդ բաների մասին ընդհանրապէս չէին խօսում»:

Երբ Պապս Ասաց, Թէ` «Թուրքերի Մէջ Էլ
Լաւ Մարդիկ Կան», Հակազդեցինք Նրան

«Մայրական կողմից տատիկս ասում էր, որ թէեւ Արմաշի բնակչութեան մեծ մասը հայեր են եղել, թէկուզ փոքրաթիւ, սակայն թուրքեր էլ են բնակուել: Հայերն ու թուրքերը իրար հետ խաղաղ են ապրել: Լուրջ խնդիրներ չեն եղել: Չեմ լսել, որ պապիկս կամ տատիկս թուրքերից բողոքէին:

Պապիկիս հայրն Ա. Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ թուրքական բանակում ծառայելիս հիւանդացել է: Պապս այդ մասին լսելուն պէս հօրը տեսնելու համար ճանապարհ է ընկել: Այդ ժամանակ դեռեւս 14 տարեկան է եղել: Երբ հասել է, ասել են, որ հայրը հիւանդութեան պատճառով մահացել է: Պապս հաւատացել է, որովհետեւ չէր մտածում, որ հիւանդութիւնից բացի այլ պատճառ էլ է եղել:

Հօր մահն իմանալուց յետոյ պապս ճանապարհ է ընկել, սակայն քանի որ ձմրան ամենացուրտ օրերն են եղել, հիւանդացել է: Նրան մի թուրք ընտանիք է բուժել: Երբ թուրքերի մասին զրոյց էր բացւում, պապս ասում էր. «Թուրքերն այդքան էլ վատ մարդիկ չեն, որքան կարծում են, նրանց մէջ էլ լաւ մարդիկ կան: Բոլորին մի արշինով մի՛ չափէք»: Միշտ նրան հակազդում էինք` ասելով. «Թուրքերը մէկ միլիոն մարդ են սպաննել, ո՞նց կարող ես նրանց մասին լաւ բան ասել»:

Տատիկս ասում էր` «Իզմիթն իմ աշխարհն է»

«Հօրս հայրը ծնուել է 1847 թ. Իզմիթում, մահացել` 1930 թ. Պոլսում: Իսկ հօրս մայրը 1887 թ. ծնուել է Իզմիթում, մահացել` 1964 թ. Պոլսում: Շատ վաղ անցեալում նրանց ընտանիքն ընդունել է բողոքականութիւն: Հայրս մշտապէս ասում է, որ բողոքականութիւնը շատ ազատական գաղափարներ ունի:

Հայրիկենքս 3 տղայ են: Հօրեղբայրս ծնուել է 1906 թ., հայրս` 1907 թ., փոքր հօրեղբայրս` 1916 թ.: 1915 թ. պապիկիս, տատիկիս, հօրեղբօրս ու հօրս գնացք են նստեցնում եւ ուղարկում Գոնիա: Ճանապարհին մի նոր հրաման է գալիս, համաձայն որի` բողոքական եւ կաթողիկէ հայերին հրամայւում է վերադարձնել իրենց տները, իսկ առաքելական հայերին` շարունակել ճանապարհը: Ընտանիքս ասում էր, որ այս հրամանը արձակել են ամերիկացիների ճնշումների արդիւնքում: Քանի որ հօրս ընտանիքը բողոքական էր, վերադառնում եւ կրկին Իզմիթում է բնակւում: Հետագայում նրանք տեղափոխւում են Պոլիս` Պեշիկթաշ: Իսկ փոքր հօրեղբայրս էլ տեղահանութիւնից յետոյ է ծնւում:

Հայրս տեղահանութեան մասին ոչինչ չէր պատմում: Տատիկս էր պատմում, սակայն երբ նա մահացաւ, ես 20 տարեկան էի: Երանի թէ շատ բան հարցրած լինէի: Եթէ պնդէի, միգուցէ եւ աւելի շատ բան պատմէր: Տատիկս ասում էր` «Իզմիթն իմ աշխարհն է»: Իզմիթի կենտրոնում են ապրելիս եղել: Ըստ իր պատմածների` այդ ժամանակ քաղաքի կենտրոնով գնացք էր անցնում: Նաեւ ասում էր, թէ «իզմիթցի հայերի աչքերը միշտ կապոյտ են լինում»: Հօրս աչքերն էլ էին կապոյտ: Տատիկս մահացաւ, երբ ես բանակում էի ծառայում: Իսկ պապիկս 1930 թ. է մահացել, հետեւաբար նրան ճանաչելու հնարաւորութիւն ընդհանրապէս չեմ ունեցել»:

From 1st war_010816Հայրս Ասում Էր` «Աղջիկս, Պարտիզակը Տեսած Աչքերդ Համբուրեմ»

«Քանի որ հայրս Պարտիզակից շատ փոքր տարիքում էր հեռացել, այդ վայրերի մասին շատ չէր պատմում, սակայն շատ էր կարօտում: Նրա յիշողութիւններում Պարտիզակն այդ ժամանակ շատ հանգիստ էր: Այնտեղի ճաշերը գովելուց չէր կշտանում: Պատմում էր իր մօր եւ տատիկի պատրաստած կերակուրների մասին, սակայն անունները չեմ կարողանում յիշել: Հօրս ընտանիքը հողագործութեամբ է զբաղուելիս եղել: Պարտիզակում այգիներ են ունեցել, որոնց թուրքերէն թափուները (կալուածագրերը, «Ակունք»-ի խմբ.) դեռեւս պահպանուել են: Պապիկս ու տատիկս շատ էին պատմում Պարտիզակի մասին: Պապիկս յաճախ երգում էր` «Պարտիզակ գնանք, դաշտերում զբօսնենք» երգը եւ ուզում, որ մենք էլ երգէինք այն: Անընդհատ ասում էր` «Եթէ հիմա Պարտիզակում լինէինք, այսպէս կ՛անէինք»: Յիշում եմ նրա այս խօսքերը. «Թուրքերը մեզ շատ ճնշեցին: Հայերը նրանց համար ինչե՜ր արեցին, սակայն պատասխանը դա եղաւ»: Նաեւ ասում էր. «Այլեւս Պարտիզակում ապրել անհնար էր, դրա համար փախանք, եկանք Յունաստան»:

Պարտիզակում զբօսնելիս մի մեծ, հին եւ սուրբ համարուող աղբիւր տեսանք: Երբ տուն վերադարձանք, հայրս հարցրեց, թէ ինչեր ենք տեսել: Պատասխանեցի` «Հայրի՛կ, սուրբ համարուող մի աղբիւր տեսայ, ջուրը բարակ հոսում էր»: «Վա՜յ, մեր ժամանակ լաւ էլ վարար էր հոսում», ձեռքով ցոյց տալով` պատասխանեց: Նաեւ մի հաստաբուն ծառ կար: Նրա շուաքում նստեցինք, ճաշեցինք, աղբիւրի ջրից էլ խմեցինք: Մեր տների տեղում թեթեւ քամի էր փչում. քանդուել, աւերուել էին: Զբօսնելիս թախիծը կոկորդս խեղդեց, մի փոքր լացեցի: Իզմիթում ծովի ափին էինք ապրում, այնտեղ էլ լաւ կերանք-խմեցինք, շատ լաւ ժամանակ անցկացրեցինք: Վերադառնալուն պէս հօրս պատմեցի. շատ յուզուեց: Լալով ասաց. «Պարտիզակը տեսած աչքերդ համբուրեմ, աղջի՛կս»: Ցաւօք, հայրս մահացաւ` այդպէս էլ Պարտիզակը չտեսած»:

Արմաշն Իմ Տունը, Այգին Ու Կենսակերպն Է

Թէ հայերի ներդրումն այս երկրում որքան կարեւոր է եղել, անձամբ Արմաշում ապրելով եմ տեսել: Արմաշում տուն ունեմ, շաբաթուայ 2-3 օրն այնտեղ եմ ապրում, սակայն այնտեղացի չեմ: Մինչ այնտեղ տուն շինելը նման վայրի գոյութեան մասին չգիտէի: Ինքս ինձ համար բնութեան գրկում մի վայր էի փնտռում: Յետոյ մի ընկերոջս խորհրդով այս վայրը գտայ: Այս վայրը լերան ծայրին էր. այնտեղ թռչունն անգամ չէր թռչում: Ո՛չ ելեկտրականութիւն, ո՛չ էլ ջուր կար: Բոլորը ես եմ քաշել: Սկսեցինք շինարարութիւնը: Հիմքի համար փոս փորելուց երկու գանկ էին գտել: Որպէսզի չցնցուեմ` այն ժամանակ թաքցրել էին ինձանից: Կրկին շինարարութեան ժամանակ տեսայ, որ գիւղապետի դրան առջեւ հայերէն տառերով գրութիւն կայ: Հարցրեցի գիւղացիներին, որոնք պատասխանեցին` «Սա հայկական գիւղ է եղել»: Գիւղն այժմ Աքմեշէ է կոչւում: Հայրս մի ընկեր ունէր, ով այս թեմայի մասին տեղեկացուած էր, նրան հարցրեցի: Ինձ վրայ շատ բարկացաւ` «Ինչպէ՞ս չգիտես` դա Արմաշն է»: Բնականաբար, դրանից յետոյ սկսեցի ուսումնասիրութիւններ կատարել: Դու մի ասա, շատ կարեւոր մի վայր է եղել: Ահա այսպէս, պատահաբար ես էլ դարձայ արմաշցի:

Արմաշը բացայայտելուց յետոյ շատ հետաքրքրուեցի: Նախկինում վանք է եղել այնտեղ, որում բազմաթիւ հոգեւորականներ են սովորել: Սա շատ մեծ վանք է եղել, որը նաեւ իր տպարանն է ունեցել: Արմաշը յատուկ օր ունի: Այդ սուրբ օրը Անատոլիայից բոլոր հայերն այստեղ են գալիս եղել: Կարդացել եմ, որ նախքան 1915 թ. Արմաշի եւ շրջակայքի բնակչութիւնը մօտ 10 հազարի է հասել: Սա այն ժամանակների համար շատ մեծ թիւ է: Սկսեցի ուսումնասիրել, թէ այնտեղ ովքեր են բնակուել: Շատ մարդկանց չհանդիպեցի: Իզմիթից կամ էլ այսօր Պահչեճիք կոչուող Պարտիզակից շատ մարդկանց հանդիպեցի, սակայն արմաշցի ոչ մէկին չկարողացայ գտնել: Գիտեմ, որ միայն Շարլ Ազնաւուրի մայրն է արմաշցի: Իզմիթում «Հայկական թաղամաս» անունով յայտնի վայր է եղել, սրա մասին քաղաքապետարանի մշակութային բաժնից իմացայ: Շրջակայքում այլ հայկական գիւղեր էլ են եղել: Երբ յայտնաբերեցի այս վայրը, տեսայ, թէ ի՜նչ հիասքանչ քաղաքակրթութիւն է եղել այստեղ:

այժմ Արմաշում մի ջրաղաց է մնացել, զբաղւում եմ դրա վերանորոգմամբ: Ինչ էլ որ լինի` վերանորոգելու եմ: Երբ նայում եմ հին նկարներին, տներին, այդ լուսանկարներում տեսնում եմ այն օրերի եւ այսօրուայ տարբերութիւնը եւ հասկանում, թէ Թուրքիան ինչեր է կորցրել: Մի ողջ քաղաքակրթութիւն է ոչնչացել: Այժմ նարդոս եմ այնտեղ աճեցնում: Այգի ունեմ: Նաեւ շրջանի վերաբերեալ գրքերի հաւաքածու եմ պատրաստում:

Պոլսից Արմաշի տունս գնալիս ճանապարհին սիրտս սկսում է բաբախել: Սիրելիի հետ հանդիպելու զգացումի պէս մի բան եմ զգում: Արմաշն իմ գիւղը չէ: Այն իմ տունը, այգին ու կենսակերպն է… Անգամ եթէ անունն Արմաշ չլինէր, մէկ է` այդպէս էի զգալու: Ի՜նչ գեղեցիկ զուգադիպութիւն է, որ Արմաշ եղաւ, հետն էլ նման հարուստ մշակոյթի մասին ինձ սովորեցրեց:

Ֆայտոնճի Պարոն Արթինը

«Հօրս մայրը ծնուել է 1900 թ., Պարտիզակում: 15 տարեկանում տեղահանութեան է ենթարկուել: Հօրս հօր կողմից ոչ ոք ողջ չի մնացել: Տատիկս ու պապիկս տեղահանութեան ժամանակ հասել են մինչեւ Գոնիա, այնուհետեւ` կրկին վերադարձել Պարտիզակ: Տատիկիս յիշողութիւնը լաւ էր: Ասում էր` «Գոնիայի վալի (կառավարիչ) Ճեմալ պէյը մեր քարաւանը չթողեց, որ աւելի առաջ գնայ»: Հայրս չծնուած, ենթադրում եմ 1919 կամ 1920 թ. տատիկիս եղբայրները Թեքիրտաղից մի նաւ են նստել եւ գնացել Ամերիկա: Տատիկենքս չեն կարողացել հասնել այդ նաւին: Գոնիայից Պարտիզակ վերադառնալուց յետոյ շատ լաւ չգիտեմ, թէ 1915-1921 թթ. ինչ է կատարուել, տատիկս ու պապիկս ինչեր են ապրել: Չգիտեմ նաեւ, թէ Թեքիրտաղի նաւին Պոլսի՞ց են փորձել հասնել, թէ՞ Պարտիզակից: Միակ բանը որ գիտեմ, այն է, որ հայրս ծնուել է 1921 թ., Թեքիրտաղում: Այսինքն` տատիկս ու պապիկս 1921 թ. Թեքիրտաղում են եղել: Իսկ 1922թ. 1 տարեկան հօրս հետ տեղափոխուել են Պոլիս: Երբ գալիս են Պոլիս տատիկս սկսում է հազալ, բժշկի է գնում: Վերջինս ասում է, որ պէտք է Հէյպելի կղզում գտնուող թոքաբուժութեան հանգստարանում պառկի: Տատիկս հանգստարան է գնում, պապիկս էլ Պէօյիուք կղզում սկսում է ֆայտոն վարել: Պէօյիուք կղզում նրա մականունը ֆայտոնճի պարոն Արթին էր: Տատիկս մահացել է 99 տարեկանում, պապիկս` 90: Երբ պնդում էինք, սկսում էր պատմել գլխովն անցածը, այնուհետեւ մի դող էր անցնում մարմնով, եւ անմիջապէս դարդարեցնում էր պատմութիւնը: Յիշում եմ` երբ տատիկիս տարանք Պարտիզակ, որտեղ ծնուել-մեծացել էր, գտանք իր մանկութեան ընկերներից մէկին: Այդ մարդու հետ նստեց, խօսեց: Տատիկս իր ապրածների մասին ընդհանրապէս չէր խօսում, դա շատ վատ լռութիւն էր: Երբ պնդում էինք, դժուարութեամբ որոշ բանէր էր պատմում, սակայն, այնուհետեւ, «Թողէ՛ք դա» ասելով` լռում էր:

Հատուած Արաս Էրկիւնեշի Վերջաբանից…
Ճեղքեր Բացել Լռութեան Պատերին

bardizag_010816

Արդէն բոլորս շատ լաւ գիտենք, որ 2005 թ. «Հայերն Օսմանեան կայսրութեան վերջին շրջանում» գիտաժողովի ժամանակ Հրանդ Տինքն իր «Հայկական ինքնութեան վերաբերեալ նոր դատողութիւններ» զեկոյցի շրջանակներում պատմել է «Ջուրը գտաւ իր հունը» պատմութիւնը: Այս պատմութիւնը Ֆրանսայում բնակուող մի կնոջ մասին է, ով հայրենիք` Սվազ, կատարած այցի ժամանակ մահանում է, այնուհետեւ սկսում է երկխօսութիւնը, թէ որտեղ է յարմար նրան թաղել: Ըստ էութեան, Հրանդ Տինքն այս պատմութիւնը գրել էր Սլէյման Տեմիրելի` «Հայերին անգամ երեք գետաքար չենք տայ» խօսքի կապակցութեամբ: Պատմութեան մէջ գիւղի տարեցներից մէկի` Հրանդ Տինքին ուղղուած խօսքը` «Ջուրը գտաւ իր հունը», օգտագործուել է, որպէսզի բացատրուի, որ հայերի` այս հողերի հետ ունեցած կապը ոչ թէ զաւթիչ մտայնութեան, այլ գոյութեան պնդման հետեւանքն է: Հրանդ Տինքը սրանով ճեղք բացեց այն արտայայտութիւններում, որոնք պետական գերիշխող պատմական թեզն անընդհատ շրջանառութեան մէջ էր դնում եւ ժամանակ առ ժամանակ օգտագործում արհեստականօրէն ստեղծուած իրավիճակներում: Ջուրն իր հունի մէջ դնելով` նպատակ ունէր այդ ճեղքը բոլորին նկատելի դարձնել: Բացի այդ, նոյն զեկոյցի շրջանակներում հայերին եւս նոյն խորհուրդն էր տալիս` «Մի՛ սպասէք, որ թուրքը ձեզ կը հասկանայ, դուրս եկէք այդ հոգեվիճակից. այն լաւը չէ»: Ինչպէս վերեւում նշեցինք, ճնշուածների հետ համաձայնութեան գալուն սպասելու փոխարէն իրենց սեփական պատմութիւններին տէր կանգնելը նշանակում է ճեղքեր բացել գերիշխող պետական մտայնութեան մէջ, որն օրէնքով գծուած եւ պատմութեամբ ու քաղաքականութեամբ լեցուն է: Այս անգամ բոլորովին հակառակ վիճակ է, ստիպում են, որ պետութիւնն ապրի այդ ամէնը: Շա՛տ լաւ, իսկ պատմութեան բացուած ճեղքերում տեղակայուած վիճակն ինչպէս որ գերիշխող մտայնութեան մէջ է ճեղքեր բացել, կարո՞ղ է արդեօք Ցեղասպանութեան հետեւանք հանդիսացող հոգեվիճակից փրկուելու տեսանկիւնից եւս անհատի համար ներյատուկ եւ բուժիչ յատկութիւն ունենալ:

 

dede--nene-mere-oncle_010816Երկնքի Թռչուն Ըլլայի

Երկնքի թռչուն ըլլայի,
Թռչէի, քովդ գայի
Սրտիդ մէջը ինչ կար-չիկար
Ամէնն ալ հասկնայի:

Էգուր նայիմ, իմ աղաւնիս,
Սիրուդ ինչեր կը քաշիմ,
Գիշեր մինչեւ առաւօտ
Առանց քնի կ՛անցնիմ:

Պարտէզիս մէջ ծաղիկ մը կար
Անոր նմանը չիկար
Ան ի՜նչ աղուոր, ի՜նչ գեղեցիկ
Տեսնողը կը զարմանար:

Արեգակը մօրմէն ելաւ
Ծագեց աշխարհիս վրայ
Քուկին անուշիկ խօսքերիդ
Եարա է սրտիս վրայ:

Աղբիւր` դոկ. Մ. Քարակէօզեան (Օվաճիկ),
Բանահաւաք` Մ. Թումաճան, «Հայրենի երգ ու բան», Էջ 99-100:

«Ակօս»

Թարգմանեց ԱՆԱՀԻՏ ՔԱՐՏԱՇԵԱՆ
«Ակունք»

 

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )