ՄԵԼԻՆԷ ԱՆՈՒՄԵԱՆ
ԹԵՀՄԻՆԷ ՄԱՐՏՈՅԵԱՆ
Թուրքիայի Արդուին նահանգի Խոպա գաւառի Խիկօ (այս գիւղը յայտնի է նաեւ Խիկի, Խիկոպա անուանումներով, իսկ պաշտօնական անուանումը Պաշոպա է, «Ակունք»-ի խմբ.) գիւղից 39-ամեայ Մեմնունէ Շիմշեքը մասնագիտութեամբ իրաւաբան է եւ աշխատում է Խոպայի քաղաքապետարանում: Դպրոց յաճախել է հայրենի գիւղում:
Նրա զարմիկը` 38-ամեայ Ճեսուր Չախալօղլուն, ով նոյնպէս խիկոցի է, Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցութեան անդամ է եւ աշխատում է որպէս համակարգչային մասնագէտ:
Խոպայում գտնուելու օրերին առանձին հանդիպումներ ունեցանք նրանց հետ եւ զրուցեցինք համշէնական ինքնութեան մասին:
«Երբ ես փոքր էի, մեր ընտանիքներում առանձնապէս չէին արգելում համշէնահայերէն խօսել,- մեզ պատմեց Մեմնունէ Շիմշեքը:- Հաճելի էր խօսելը, մեր մայրենի լեզուն էր: Խիկոն աւելի ազատ էր այդ առումով, քանի որ մեր գիւղը դպրոց ունէր` Պաշոպայի 8-ամեայ դպրոցը, ուր միայն համշէնցիներ էին յաճախում: Նախքան սահմանի բացումը (Սարպիի թուրք-վրացական սահմանադուռը բացուել է 1989 թ., Ակունքի խմբ.) չգիտէինք, որ հայեր գոյութիւն ունեն: Յետոյ շփուեցինք ու լեզուի հետ նմանութիւն նկատեցինք:
Կարծում եմ` հայերի եւ համշէնցիների նմանութիւններից մէկն էլ առատաձեռնութիւնն է. «Oրինակ` մենք նոյնպէս որեւէ բան գնելիս մանրը չենք վերցնում: Մէկ այլ նմանութիւն է հիւրընկալութիւնը, հիւրասիրութիւնը»:
Ի պատասխան մեր այն նկատառմանը, թէ Խոպայում բացարձակապէս չհանդիպեցինք որեւէ մուրացկանի, Մեմնունէն նշեց. «Այո՛, համշէնցիների մէջ մուրացկան չկայ: Կարծում եմ, հայերի մէջ եւս: Ըստ իս` դրա պատճառներից մէկը աշխատասիրութիւնն է, ինչպէս նաեւ` պատուախնդրութիւնը»:
Խոպայում չկար նաեւ որեւէ որբանոց: Մեմնունէն մեզ հետ զրոյցում յայտնեց, որ երբ, Աստուած մի արասցէ, ոեւէ մանկահասակ երեխայ զրկւում է իր բոլոր հարազատներից, նրա ազգականների միջից անպատճառ գտնւում է մէկը, ով յանձն է առնում տուեալ մանուկի խնամակալութիւնը:
«Թուրքիայում ինքնութեան մասին խօսելը մեծ խիզախութիւն է: Համշէնցիների նկատմամբ մեծ ճնշումներ են գործադրուել: Նրանց ներկայացրել են, թէ իրենք իբր թէ ծագում են օղուզներից,- մեզ հետ հանդիպմանը նշեց Ճեսուր Չախալօղլուն: Ես իմ ինքնութեան մասին իմացայ միայն այն ժամանակ, երբ գիւղից իջայ քաղաք: Իմ հայրը չէր ցանկանում, որ համշէնահայերէն խօսենք, քանի որ դա վտանգաւոր էր համարում մեզ համար: Մեզ նոյնիսկ ծեծում էին համշէնահայերէն խօսելու համար:
Իմ մէջ Հայաստանի հանդէպ հետաքրքրութիւն կայ: Ինձ հետաքրքիր են յատկապէս մեր ընդհանրութիւնները, թէեւ մինչ այս առիթ չէի ունեցել շփուելու Հայաստանի հայերի հետ: Կը ցանկանամ այցելել Հայաստան»:
Ի պատասխան մեր այն հարցին, թէ` «Ի՞նչ պէտք է անել համշէնահայերի ինքնութեան պահպանման ուղղութեամբ, Ճեսուրը նախ կատակով ասաց. «Գոնէ չծեծեն իրենց երեխաներին դրա համար»: Ապա շարունակեց. «Ամէնամեծ խնդիրն այն է, որ համշէնահայերէնը գրաւոր լեզու չէ: Առաջին հերթին պէտք է այբուբեն ստեղծուի, քանի որ բանաւոր լեզուն անհետանալու վտանգի առաջ է կանգնած: Կարեւոր է համշէնական ինքնութեան եւ մշակոյթի պահպանումը: Մենք եայլաներում ենք դարձել համշէնեան ինքնութեան կրող: Ես, ի հարկէ, համշէնահայերէն կը սովորեցնեմ իմ երեխաներին: Դա աւելի դիւրին կը լինի, եթէ այբուբեն ստեղծուի»:
Զրոյցի վերջում, անդրադառնալով համշէնական մշակոյթի առանձնայատկութիւններին, Ճեսուրը շեշտեց. «Համշէնի մշակոյթն ուրոյն է: Օրինակ` ինչո՞ւ ենք մենք մինչեւ հիմա բարձրաձայն խօսում. մեր գիւղերը հեռու են եղել իրարից: Հեռուից ենք միմեանց կանչել… Մենք ուզում ենք, որ պահպանուի մեր մշակոյթը…»:
«Ակունք»
Խոպա / 17.03.2015
*Խոպա ուղեւորութիւնն իրականացուել է «Գալուստ Կիւլպենկեան» հիմնադրամի հովանաւորութեամբ:
