Հայաստանը եօթ ու կէս տարի կառավարող իշխանութեան արտաքին ու ներքին քայլերը, վերակողմնորոշումները եթէ գնահատենք ըստ որոշակի իրողութիւնների, կը յայտնուենք այն հանդիսականի դերում, որ մօտից դիտելով կտաւը` տեսնում է նրա մանրամասները, բայց` ոչ ամբողջական պատկերը: Իսկ ամբողջութեան մէջ դիտարկելով` ցաւով տեսնում ենք, որ Հայաստանը յայտնուել է ոչ միայն տարածաշրջանային եւ աշխարհաքաղաքական փոթորիկների մէջ, այլեւ` համաշխարհային նոր աշխարհակարգի ձեւաւորման տեւտոնական տեղաշարժերի ճեղքած գծի վրայ:
Կարելի էր մտածել, թէ այս ամէնը տեղի է ունեցել փողոցից երկրի ղեկին յայտնուած քաղաքական, վարչական եւ այլ փորձառութիւններից զուրկ, սակայն ինքնագոհ ու ինքնավստահ երիտասարդների անփորձութեան պատճառով, եթէ ի սկզբանէ որդեգրած նրանց գործողութիւնների մէջ չդրսեւորուէին ռազմավարութեան միտող հետեւողական գործողութիւնները: Եւս մէկ անգամ արձանագրելու համար, թէ շախմատային մեծ խաղի մէջ ի՛նչ դիրքում ենք հիմա գտնւում, կարճ անդրադառնանք համընդհանուր իրավիճակի ձեւաւորման ընթացքին:
Խորհրդային Միութեան եւ, նրա հետ, համայնավարական ողջ ճամբարի փլուզմամբ վերջ գտաւ Բ. Համաշխարհային պատերազմից յետոյ ձեւաւորուած երկբեւեռ աշխարհակարգը: Փլուզուած բեւեռի հեկեմոն Ռուսաստանը կարծելով, թէ Արեւմուտքն ըստ արժանւոյն գնահատելով համայնավարական ամբողջատիրական համակարգից եւ նրա գաղափարախօսութիւնից հրաժարումը, իրեն գրկաբաց ընդունելու է ժողովրդավարութեան ու արդարութեան օրրանում, գնաց մեծ զիջումների` հասցնելով պետութիւնը խարխլման շեմին:
Իրականում հակառակորդ կողմը տեղի ունեցածը բնորոշում էր որպէս կէս դար ձգուած Պաղ պատերազմի արդիւնքում տարած մեծ յաղթանակ եւ անկլոսաքսոնական իր յաւակնոտութեամբ երազում էր Ռուսաստանի` որպէս հաւանական մրցակցի, վերջնական ջախջախումը, երկրի մասնատումը, նրա բնական հարստութիւնների տիրապետումը եւ պետութեան մասնատուած բեկորները քաղաքական կախման մէջ գցելը: Խորհրդային Միութեան վերջին առաջնորդին բանաւոր տրուած խոստումներով խաբելով` ՕԹԱՆ-ն շարունակեց իր յաղթարշաւը` նուաճելով Արեւելեան Եւրոպայի նախկին համայնավարական երկրները: Փաստացի, բայց ոչ տէ ժիւրէ մտնելով Ուկրանիայ` նա տիրացաւ դարաւոր կայսրութեան պատմական մէկ հատուածին եւ ընդհուպ մօտեցաւ այսօրուայ Ռուսաստանի սահմաններին: Այս պատմական յաջողութեամբ խանդավառուած` Արեւմուտքը մեծ նշանակութիւն չտուեց Ռուսաստանում հարբեցող Ելցինին նախկին հետախոյզ Պուտինով փոխարինելու աննշան թուացող իրադարձութեանը: Մօտ մէկուկէս տասնամեակի ընթացքում նոր ղեկավարին յաջողուեց բնում խեղդել անջատողական գործընթացները, ամրապնդել երկրի միասնականութիւնը, ոտքի հանել բանակն ու տնտեսութիւնը եւ հակադարձել Նափոլիոնից ու Հիթլերից յետոյ Արեւմուտքի ձեռնարկած նոր յաղթարշաւին:
Պայթեց նոր պատերազմը, որի ժամանակ արեւմտեան նոր համախմբումի պաշտօնապէս պատերազմի մէջ մտնելուն խանգարեց, թերեւս, կէս դար աշխարհը մեծ պատերազմներից զերծ պահած «միջուկային զսպման» սթաթիւս քուոն: Նպատակադրելով զսպել ուքրանական ճակատում արեւմտեան դիրքերը վերականգնելու Ռուսաստանի յաւակնութիւնը` Արեւմուտքը ոչ միայն ամբողջական օգնութիւն ցուցաբերեց Ուքրանիային, այլեւ փորձեց ենթարկել նրան քաղաքական եւ տնտեսական շրջափակման եւ անյաղթահարելի պատժամիջոցների: Որքան էլ որ անիրատեսական թուար 18 երկրի հետ ցամաքային ու ծովային սահմաններ ունեցող, բնական հսկայական պաշարներ եւ ահռելի տարածք ունեցող երկրի մեկուսացումը, Արեւմուտքը հաշուարկում էր, որ ռազմադաշտում խոշոր պարտութիւնները, տնտեսական մեծ անկումը տեւական ժամանակում կը մաշեցնեն Ռուսաստանին, կը նետեն ներքաղաքական նոր ցնցումների ու յեղաշրջումների գիրկը:
Ռուսաստանի նոր ղեկավարութիւնը, թերեւս, ի սկզբանէ նախապատրաստուելով աշխարհաքաղաքական այս անխուսափելի բախմանը եւ առաւել սթափ ու խորքային կեպով գնահատելով համաշխարհային քաղաքական քարտէսի կրած ներքին փոփոխութիւնները, ձեռնամուխ էր եղել Արեւմուտքի հինգհարիւրամեայ համաշխարհային գերակայութիւնը համաշխարհային նոր առանցքով փոխարինելու գործին: Ոչ առանց ԱՄՆ-Արեւմուտքի ապաշնորհ քաղաքականութեան ընձեռած պատեհութեան, անվտանգութեան բնազդով առաջնորդուելով, հեռաւորարեւելեան Ասիայում սկսեցին ձեւաւորուել համաշխարհային նոր քաղաքական, տնտեսական առանցք դառնալուն յաւակնող Շանկհայի համագործակցութեան երկրների եւ մանաւանդ արտատարածաշրջանային աւելի լայն ընդգրկում ունեցող ՊՌԻԿՍ-ի երկրների դաշինքները: Արեւելքի ու Արեւմուտքի բախումը, ըստ էութեան, վերածուեց աշխարհի միաբեւեռութիւնը յաղթահարելու եւ բազմաբեւեռ աշխարհակարգի հիմքերը ձեւաւորելու նոր մրցակցութեան:
Դիմակայութիւնը հասաւ այն մակարդակին, որ ուքրանական իրադարձութիւնների խորապատկերին ընդունելի դարձան հաւանական միջուկային պատերազմի մասին խօսակցութիւնները: Ահա այս լարուածութեան գագաթնակէտի պատմական պահին տեղի ունեցաւ ԱՄՆ-ում նախագահի փոփոխութիւնը: գերտէրութեան նոր առաջնորդը, թւում է, իրատեսօրէն գնահատեց աշխարհում ձեւաւորուող նոր իրողութիւնները, տաք պատերազմի ուքրանական ճակատում Ռուսաստանի յաղթանակի անխուսափելիութիւնը, եւ հրաժարուեց Ուքրանիայի պատերազմը սեփական կռիւը համարելու մտասեւեռումից, զատուեց եւրոպական երկրներին համակած հակառուսական տենդից ու, ըստ այդմ, 2025 թուականի դեկտեմբերին հրապարակեց ԱՄՆ անվտանգութեան ռազմավարութեան նոր հայեցակարգը:
Հաշուի առնելով թիւ մէկ մրցակից Չինաստանի հզօրութիւնը հեռաւորարեւելեան դաշինքների եւ նրանց գործակից միջին-մերձաւորարեւելեան, ափրիկեան, հարաւամերիկեան երկրների զգալի տոկոսի քաղաքական նոր նախընտրութիւնները, ինչպէս եւ Եւրոպայի քաղաքական եւ տնտեսական անկումը` ԱՄՆ-ը հակուած է երէկուայ հակառակորդների հետ քաղաքական ու տնտեսական գործակցութեան` դանդաղօրէն համակերպուելով աշխարհի միաբեւեռութեան աւարտի հետ, միաժամանակ ձգտելով պահպանել ԱՄՆ-ի` որպէս համաշխարհային հեկեմոնի կարգավիճակը: Այստեղ կարելի է յիշել ուքրանական պատերազմի սկզբում ամերիկեան քաղաքական մտքի հսկայ Հենրի Քիսինճերի արտայայտած այն միտքը, որ պատմականօրէն ռուսական ազդեցութեան գօտում գտնուած Ուքրանիայի համար հակադրուելու փոխարէն` ԱՄՆ-ն աւելի ճիշդ կ՛անէր, եթէ նստէր Ռուսաստանի հետ եւ որոշէր աշխարհի ճակատագիրը: Եալթայի խորհրդաժողովի 80-ամեակի առիթով` 2025 թուականին, որոշ քաղաքագէտներ խօսեցին այն մասին, որ համաշխարհային երեք գերտէրութիւնների նորացուած ղեկավար եռեակը օրինաչափօրէն պէտք է որոշի նոր հազարամեակում աշխարհի ապագան: Վերջերս տեղեկութիւններ տարածուեցին, որ այդ ապագայի ճանապարհն ուղենշողների հարցում ԱՄՆ նախագահը գործող Մեծ եօթնեակը ցանկանում է փոխարինել ԱՄՆ, Չինաստան, Ռուսաստան, Հնդկաստան, Ճափոն նոր հնգեակով:
Կէսհազարամեայ գերիշխանութեան դիրքերը կորցնող Եւրոպայի այսօրուայ ազատական-ազատական-համաշխարհայնացման առաջնորդները, այնուամենայնիւ, չեն ցանկանում հաշտուել Ուկրանիայի պատերազմում իրենց կրած պարտութեան հետ: Կանգնած լինելով սեփական քաղաքական մշուշոտ ճակատագրի առջեւ` այդ առաջնորդները փորձում են Ռուսաստանի նկատմամբ վրէժխնդրութեան հասնել Անդրկովկասում եւ Միջին Ասիայում: 2022 թ. Ղազախստանում բռնի ճանապարհով իշխանափոխութիւն իրականացնելու փորձերը ձախողուեցին եւ այժմ այդ տարածաշրջանում նրանք փորձում են իրենց նպատակներին հասնել փափուկ ուժի աստիճանական զարգացման ճանապարհով:
Պարագան այլ է Անդրկովկասում, որտեղ նրանց դաշնակիցն է Ազրպէյճանը, սակայն եւրոպական վասալութիւնից խուսափելու կռիւ է տալիս Վրաստանի ազգային արժանապատիւ իշխանութիւնը: Այլ է պարագան Հայաստանում, որտեղ արեւմտեան եւ թուրքազրպէյճանական դրածոյ իշխանութիւնը փլուզում է իր պետութիւնը` յանուն նրա, որ թուրքազրպէյճանական բութ ուժի ճնշմամբ Անդրկովկասից վերջնականօրէն դուրս մղուի Ռուսաստանը, եւ Արեւմուտքի անունից տարածաշրջանը վերահսկի հարեւանների թշնամական դաշինքը: Գործընթացներն այստեղ աւելի քան բացայայտ են: Հայաստանի իշխանութիւնը գնում է պետական եւ ազգային ամենաարմատական զիջումների իր հովանաւորներին համոզելու համար, որ հաւատարիմ է մնում նրանց նպատակներին:
Աւելի՛ն. քիթը խոթելով պատմականօրէն դատապարտուած արկածախնդրութեան մէջ` Հայաստանի իշխանատենչ կառավարողները ձգտում են համոզել եւրոպական առաջնորդներին, թէ Հայաստանը Ուքրանիայի նման պատերազմական ճակատ է Ռուսաստանի դէմ, եւ ստանալ եւրոպացիների ամբողջական ու անվերապահ աջակցութիւնն իշխանութեան պահպանման համար մղուող գալիք ընտրապայքարում: Եւրոպայի քաղաքական վերնախաւը, որը Հայաստանում տեղի ունեցող վերջին տարիների գործընթացների ժամանակ բացայայտեց իր իրական դէմքը, առանց քաշուելու` խոստանում է միջամտել պետութեան ներքաղաքական փոփոխութիւնների գործընթացին եւ կոչ է անում այդ գործընթացներն իրականացնել նոյնքան ապօրինի եւ խայտառակ օրինախախտումներով, որպիսիք տեղի ունեցան, օրինակ, Մոլտովայի վերջին երկու համապետական ընտրութիւնների ժամանակ:
Նկատի ունենալով համաշխարհային մեծ փոփոխութիւնները` տրամաբանական է թւում, որ Հայաստանը գտնուէր մեր պետութեան գոյութեամբ եւ կայունութեամբ շահագրգիռ մեծ տէրութիւնների հետ դաշինքների մէջ, կարողանար աշխարհի հետ գործակցել իր հաղորդակցական եւ այլ առաւելութիւնների համադրմամբ: Փոխարէնը՛ Հայաստանի քաղաքականապէս ընկեցիկ իշխանութիւնը մտել է երկու հայատեաց թուրք ղեկավարների տակ ու չի ցանկանում այնտեղից դուրս գալ: Ամէն ինչ տրամաբանական է, երբ աքթը վերահսկում են բրիտանացիները:
Իշխանութիւնը, որը պատմականօրէն ձախողել ու վարկաբեկել է իրեն, փոխուել չի կարող, նա այլեւս մէկ տեղ ունի յայտնուելու` պատմութեան աղբանոցը: Սպասուող ծանր ու ճակատագրական գործընթացի ելքը, այնուամենայնիւ, վճռելու է ժողովուրդը` հրաժարուելով կամ հաստատելով գոյութեան իր պատմական իրաւունքը:
