ՀՐԱՉ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ
Բնախօսական.- Հրթիռները կը մղուին արձակուած կազերու «հակ-ազդակ» (re-action) ուժով: Ծովային առնուազն 7 սեռեր, որոնց շարքին` ծովամայրը, ոստրէն եւ մելանաձուկը (Squid), այդ ձեւով կրնան արագ հեռանալ վտանգէ մը: Ծովամայրը, օրինակ, իր շօշափուկներու ետին գտնուող թաղանթապատ ծաւալը սեղմելով ջուրը դուրս կը մղէ:
Ազդակ-Հակազդակ.- Պատանի Ճէյմս Ուաթի թրթռացող կափարիչով թէյնիկի հեքիաթի յօրինումէն ամբողջ մէկուկէս հազարամեակ առաջ Աղեքսանդրիոյ մէջ գործող գիտնական Հերօ (կամ` Heron, առաջին դար, 10-70) գործածած էր շոգիի ուժը: իր «Pneumatica» (այսինքն կազային) գիրքին մէջ կը նկարագրէ aeolipile (Աէլոսի գնդակ- Աէլոս հովերու աստուածն էր) (1): Գնդակը կը պտտէր դուրս մղուած շոգիի հակազդեցութեամբ: Հերոն եւ աւելի ուշ գործող միջնադարեան գիտնականներ տեսական բացատրութիւն չեն տուած երեւոյթին: Առաջին բացայայտումը եղած է Վերածնունդի շրջանին, հանճարեղ Կալիլէոյի (Galileo de’ Galilei, 1564-1642) կողմէ, որ ոչ միայն աստղադիտակի շինարար-հեղինակն է, այլ նաեւ նախահայրը` շարժումի գիտութեան: Իր «Երկու նոր գիտութիւններ» (1638) գիրքին մէջ գրած է. «Չէ՞ք տեսներ` ինչպէս թնդանօթը ետ կը մղուի, երբ կ՛արձակէ գնդակը: Չէ՞ք գիտեր, թէ նոյն ուժը, որ կը շպրտէ մէկ կամ երկու ֆունտ կշռող գնդակը, ետ կը մղէ հազարաւոր ֆունտ կշռող թնդանօթը, որ (ուրեմն) շատ աւելի դանդաղ կը շարժի (2): Նիւթոն շուրջ կէս դար ետք այդ սկզբունքը ձեւաւորեց` որպէս իր «շարժումի երրորդ օրէնք» (3): Ջրանիւներ գործածուած են Հին Եգիպտոսի մէջ եւ այլուր, բայց շոգիով կամ օդով բանող գործիքերը նկատուած են զուարճալի խաղալիքներ: Անոնք բաւարար կարողութիւն չունէին փոխարինելու ստրուկներն ու արհեստաւորները, թէեւ հաւանաբար նիւթապէս աւելի նպաստաւոր կրնային ըլլալ:
Վառօթականք.- Վառօթը Չինաստանի մէջ գտնուած է բժիշկներու կողմէ, երբ կը փորձէին պատրաստել անմահութեան «Էլէքսիր», առ այդ գործածելով երեք բաղադրիչներ` ածուխ, ծծումբ եւ «քարաղ» (salt-peter, potassium nitrate): Հրթիռներ նախ գործածուեցան տօնակատարութիւններու ընթացքին` որպէս զուարճալի հրավառութիւն: Այդ կը շարունակուի մինչեւ այսօր: Ռազմական գործածութիւնը սկսաւ ԺԳ. դարու երկրորդ կէսին` հրկիզելու եւ ահաբեկելու համար հակառակորդը, եւ ոչ թէ` քանդելու կամ կործանելու որոշ թիրախ մը, նախ` որովհետեւ հրթիռներու ծիրը կարելի չէր նախատեսել, ապա` որովհետեւ անոնք ատակ չէին կրելու մեծ քանակութեամբ պայթուցիկ: Այդ պատճառով աւելի ձեռնտու էին ծովային մարտերու ընթացքին: Մեծ թիւով հրթիռ արձակելով` կարելի էր հրկիզել կամ հեռացնել փայտաշէն նաւերը: Նախընտրելի էր պայթուցիկ մեծ ականը արձակել դասական բաբաններով:
Հրանօթային միջնարար.- Թնդանօթները արագ զարգացան, որովհետեւ անհամեմատ աւելի ճշգրիտ էին: Առաջին փորձերը կատարուած են հնդկեղէգ (bamboo) խողովակներով ձուլածոյ անագապղինձով (Bronze): Օսմանցիք առաջինն էին, որ ըմբռնեցին ոչ թէ հրթիռի, այլ թնդանօդի կարեւորութիւնը: Կը յիշուի, թէ մեմլուքներ թնդանօթ գործածած են 1260-ին` մոնկոլներու դէմ անկիւնադարձային յաղթանակ տանելու համար (4): Նոյնպէս, աւելի ուշ, Ժան Տարքի ընկերակցած ուժերը` անգլիացիներու դէմ: Մեհմետ Բ. Պոլսոյ պարիսպներուն մէջ բացուածք յառաջացուց ոչ թէ հրթիռներով, այլ` պատկերին մէջ ցոյց տրուած թնդանօթի նմանակով եւ քարէ գնդակներով, որոնք կրնային կշռել մինչեւ 540 քկ:
Բազմայարկում եւ պոչատում.- Բազմայարկ հրթիռը հնարած է K. Siemienowicz (1600-1651) Լեհական պալատի (ուր կը պաշտօնավարէր որպէս Raketenmeister – հրթիռավարպետ) հրավառութիւններուն ինչպէս եւ բանակին համար: Իր հեղինակած երկու գիրքերուն մէջ գծանկարներով բացատրուած մանրամասն տեղեկութիւններ կու տայ (5): Իւրաքանչիւր յարկ իր նախորդի աւարտէն կայծ կ՛առնէ եւ կը բաժնուի: Նոյն սկզբունքով կը բանէին չորս դար ետք կարծր (solid) վառելանիւթով պատրաստուած սիրողական հրթիռները, որոնց շարքին 60-ականներու «Լիբանանեան հրթիռի ընկերակցութիւն»-ի հրթիռները (Lebanese Rocket Society):
Վերը ցոյց տրուած հրթիռներուն ամրացուած են փայտէ ձողեր, որոնք երկու նպատակի կը ծառայէին: Նախ այն, որ զայն արձակողը կրնար ապահով հեռաւորութենէ մը որոշել արձակումի ուղղութիւնը: Աւելի կարեւոր հանգամանքը այն էր, որ ձողը կայունութիւն կու տար հրթիռի շարժումին, կ՛արգիլէր, որ ան սանձարձակ թաւալի: Յետ Ա. Աշխարհամարտի, Արեւմուտքի մէջ հրթիռի սիրողական խումբեր յայտնաբերեցին, որ այդ ծանր եւ օդի զգալի շփում (հետեւաբար եւ` դանդաղեցում) պատճառող ձողերը կարելի է փոխարինել փոքր «լողակ»-ներով (fin), որոնք կը շարունակուին գործածուիլ մինչեւ այսօր: Ընթերցողը կրնայ գիտական բացատրութիւնը տեսնել էջատակին (6): Ի դէպ, Ա. Աշխարհամարտէն ետք շարք մը երկիրներ, յատկապէս` Խ.Միութիւն եւ Գերմանիա, զարկ տուած էին (յատկապէս` ռազմական) հրթիռաշինութեան:
Անջրպետի հմայքը.- Ասիկա Ժիւլ Վերնի (1828-1905) «Երկրէն դէպի լուսին» (From the Earth to the Moon 1865) գիրքով չէ սկսած: Զայն կանխած են առնուազն երեքը. ականաւոր աստղագէտ Քեփլըր իր յետմահու հրատարակուած «Երազ»-ով (Somnium 1608), Կոլտուին` իր «Մարդը լուսնի վրայ»-ով, Francis Godwin (1562–1633) The Man in the Moone (1638), եւ Ֆլամարիոն իր «Բնակուած աշխարհներու բազմութիւնը (Camille Flammarion (1842-1925), French astronomer and writer.pluralité des mondes habités 1862) գործերով: Հարկ է նշել, որ Ժիւլ Վերն եւ այլք ոչ թէ բնագէտներ էին, այլ` երազողներ: Դէպի լուսին արձակուած արկի մէջ գտնուողներ պիտի ջախջախուէին, նախքան որ արկը դուրս գար թնդանօթի փողէն:
Յեղափոխական եւ ողբերգական սկիզբ.- Կառավարելի հրթիռով երկինք բարձրանալու գաղափարը յղացած է ուքրանացի ըներվարական ճարտարագէտ Նիքոլայ Քիպալչիչ, երբ իր խուցին մէջ մահապատժի կը սպասէր (7): Պայթուցիկներու մասնագէտ մը, որ մասնակցած էր Ալեքսանտր Բ. ցարի ականահար ահաբեկումին (1 մարտ 1881): Հասկնալի է, որ իր նախագիծէն մնացած է լոկ թուղթի պատառիկ մը:
Գիւտ լռութեան մէջ.- Հրթիռներու արագացման մինչեւ այսօր ի զօրու տարազին հեղինակն է Քոնսթանթին Ցիոլովսքի (1857-1935), որ մանկական հիւանդութեան որպէս հետեւանք` խլացած էր եւ հետեւաբար չէր ընդունուած ուսումնարան: Այսուհանդերձ, գրադարարանի մէջ ինքնաշխատութեամբ յաջողած էր անցընել քննութիւնները եւ վկայուիլ որպէս գիտութեան ուսուցիչ: 1903-ին հրատարակած է «Տիեզերական տարածքի հետախուզումը հակազդեցական սարքերով» (The Exploration of Cosmic Space by Means of Reaction Devices) գիրքը, որ կը պարունակէ իր անջրպետանաւի պատկերացումը (տե՛ս կողքի գծապատկերը): Երբ իր ժամանակի հրթիռները կարծր (solid) վառելանիւթ կը գործածէին, գիտնականը կ՛առաջարկէր հեղուկ ջրածին եւ թթուածինով բանող հրթիռ: Այդ հանճարեղ գաղափար էր, որովհետեւ այդ նիւթերը ե՛ւ թեթեւ են ե՛ւ անոնց այրումը պիտի յառաջացէր աւելի մեծ արագութեամբ դուրս մղուող կազ (շոգի): Օրուան արհեստագիտութիւնը, սակայն, ատակ չէր արտադրելու սարքեր, որոնք կը բանէին զերոյէն վար 253 աստիճանի (հեղուկ ջրածին) եւ զերոյէն վեր աւելի քան 3 հազար աստիճանի (այրումէ յառաջացած կազ) (8): Այդ կարելի պիտի ըլլար տասնամեակներ ետք միայն: Յաջորդ տարիներուն Ցիոլովսքի շարունակեց արտադրել ուսումնասիրութիւններ` զարգացնելով իր հիմնական դրոյթը: Իր հիմնական առաջադրանքը մնաց յաղթահարել Երկրի ձգողականութիւնը եւ դուրս գալ դէպի անջրպետ: Մինչ այդ արդէն իսկ հրատարակուած էր Այնշթայնի յարաբերականութեան տեսութիւնը, որուն վստահաբար ծանօթ էր գիտնականը: Ծանօթ էր ուրեմն այն դրոյթին, որ բարձր արագութեան հասնելու համար հարկաւոր էր ծախսել աստղաբաշխական քանակի ուժանիւթ: Ցիոլքովսքի երբեք չէ ակնարկած տիեզերագնացութեան դէպի հեռաւոր աստղեր:
Ապագայապաշտներ.- 1911-ին Նոպելեան մրցանակակիր Է. Ռատըրֆորտ (Ernest Rutherford 1871-1956) յայտնաբերեց հիւլէի կառոյցը, հետեւաբար եւ` կորիզը (9): Ինք եւ իր նոյնպէս մրցանակակիր օգնական Սոտի (Frederick Soddy (1877-1956), որ աւելի արագ անդրադարձած էր Այնշթայնի նշանաւոր տարազին (տե՛ս կողքի նկարը), 1911 թուականէն սկսան կորիզային ջերմուժի վերաբերեալ ուսումնասիրութիւններ հրատարակել: Թիւերը իսկապէս որ տպաւորիչ էին: Ըստ Այնշթայնի տարազին, օրինակ, լոկ մէկ կրամ զանգուածի «այրումը» (իմա` ձեւափոխումը) մեր ելեկտրական «ֆաթուրաներու» լեզուով կրնար արտադրել 25 մեկաուաթ ժամ:
Այդ կարելիութենէն խանդավառուած` ֆրանսացի մեքենագէտ օդաչու, օդանաւաշինութեան գործարանատէր Փելթըրի (Robert Pelterie 1881-1957) 1913-ին հրատարակեց ուսումնասիրութիւն մը, ուր Քիպալչիչի տարազին վրայ հիմնուած` հաշուարկած էր դէպի լուսին եւ մոլորակներ ճամբորդելու համար անհրաժեշտ ջերմուժը, եւ ի տես այդ քանակի հսկայ զանգուածին` առաջարկած էր կորիզային ջերմուժ գործածել: Այդ մինչեւ այսօր կարելի չէ եղած: Ընդծովեաներու համար գործածուած կորիզային «փոքր» ջերմակայանները կը կշռեն շուրջ 2 հազար թոն, որ մօտաւորապէս հաւասար է հսկայ «Ափոլլօ» հրթիռի մը ծանրութեան:
Հեղուկ վառելանիւթով մղուող հրթիռներու առաջին գործնական ծրագիրը Հ. Օպերթի Hermann Oberth (1894-1989) 1923-ի դոկտորական աւարտաճառն էր, զոր ներկայացուց Փրուսիոյ կայսեր պատերազմական նախարարութեան եւ հետագային ընդլայնեց ու վերածեց 429 էջանոց գիրքի մը, որուն վերնագիրն էր` «Հրթիռ` դէպի միջմոլորակային տարածք»: Ծայրայեղ աջակողմեան Օպերթ ուսուցիչն էր հրթիռի ականաւոր մասնագէտ VonBraun-ի, որ նացի մըն էր, եւ երկուքը էական դեր խաղացին Բ. Աշխարհամարտին գերմանական հրթիռաշինութեան մէջ:
Յետպատերազմի բազմաթիւ այլ գերման գիտնականներու հետ երկուքը անցան Միացեալ Նահանգներ: Անոնք, այլ նացիներու նման, չենթարկուեցան դատական գործի, այլ հրաւիրուեցան հրթիռաշինութեան աշխատանքներու եւ մեծապէս զարգացուցին զայն: Գլխաւոր ծրագիրն էր «V1» հռչակաւոր թռչող մէկ թոն պայթուցիկ պարունակող ռումբը, որմէ քանի մը հարիւրը տեղացին Լոնտոնի եւ եւրոպական այլ ոստաններու վրայ (11): Թռչող ռումբի գաղափարը հին է: 13-րդ դարու պատկանող նմուշ մը կը ցուցադրուի Փեքինի թանգարանին մէջ: V առաջին տառն է Vergeltungswaffe բարդ բառին, որ կը նշանակէ` «Վրէժի զէնք»: Ծրագիրը բարեբախտաբար ուշ մտաւ ասպարէզ եւ չկարողացաւ փոխել պատերազմի ընթացքը (պարտութիւն), բայց ցոյց տուաւ անօդաչու հրթիռներու կարողութիւնը (12):
Գրեթէ 80 միլիոն մարդու (մեծ մասամբ` ոչ զինուորական) կեանք խլած պատերազմէն ետք սիրողական հրթիռաշինութեան փափաքը նուազած էր: Այդ շարունակուեցաւ մինչեւ այն պահը, երբ Պաղ պատերազմը յանկարծ սաստիկ ջերմացաւ: Այդ մասին յաջորդիւ:
(Շար. 1)
1.- Հեղուկներով խաղերը մաս կը կազմէին յունական ոսկե-դարուն, Հերոն հեղինակն էր նաեւ շարք մը այլ հեղուկով բանող առարկաներու, ինչպէս` ստորերկրեայ (ոչ բարձրադիր) ջրամբարէ վեր ցայտող շատրուան, որ մինչեւ օրս մաս կը կազմէ բնագիտութեան դասաւանդութեան ցոյցերուն:
2.- «Discourses and Mathematical Demonstrations Relating to Two New Sciences »: Կալիլէօ մեծ հնարամտութեամբ չափեց Երկրի ձգողութեան պատճառած արագացումը, երբ գոյութիւն չունէին ժամաչափեր (timer) եւ նոյնիսկ` մեքենական ժամացոյցներ: Ծանօթ անեկդոտին մէջ Կալիլէօ ճօճանակի օրէնքը կը յայտնաբերէ եկեղեցւոյ մէջ` ճօճուող ջահերու շրջանը չափելով, յենած իր բազկերակի զարկերուն:
3.- Երրորդ օրէնքը կ՛ըսէ. Իւրաքանչիւր ազդեցութիւն (ուժ) կ՛ունենայ իրեն հակառակ ուղղութեամբ հաւասար հակազդեցութիւն (reaction):
4.- Որուն իբրեւ հետեւանք` կործանեցաւ մոնկոլներու դաշնակից Կիլիկիան:
5.- Նիքոլա Քիպալչիչ (1853-1881)անդամ էր «Նարոտնայա վոլյա» (Ժողովուրդի կամք) շարժումին, որ 1879-ին, ինչպէս անունը կը թելադրէ, նարոտնիկներէ ծնած մարտական խմբաւորում մըն էր, որ յուսախաբ եղած էր խաղաղ միջոցներէ եւ որոշած էր դիմել բռնութեան: Կախաղան բարձրացած է 3 ապրիլին, ահաբեկումէն ամիս մը ետք: Հետեւած են իր ընկերներու մահապատիժները:
6.- Տե՛ս կողքի գծանկարը, ուր օդի դիմադրութիւնը հրթիռը կը մղէ դէպի ուղղահայեաց:
7.- Ինչպէս ծանրութեան կեդրոնը տարածքի «միջին» մըն է եւ կարելի է որոշ նպատակներու համար սեպել, թէ ամբողջ զանգուածը այդտեղ կը գտնուի, այնպէս եւ «միջին» մըն է «ճնշումի զանգուածը եւ կարելի է սեպել, թէ օդի դիմադրութիւնը ա՛յդ կէտին վրայ կը գործէ: Եթէ հրթիռի առանցքին վրայ այդ կէտը աւելի վեր է, քան` ծանրութեան կեդրոնը, ապա որեւէ փոքր շեղում կրնայ թաւալում պատճառել: Հաշուարկը կը կարօտի համարողական գումարումի (integral calculus), որ գործնականօրէն կարելի է միայն չափումի բարդ սարքերով եւ համակարգիչի օգնութեամբ: Բայց մարդիկ վաղուց փորձով յայտնաբերած են, որ հրթիռի ընթացքը կայուն է, երբ ճնշումի կեդրոնը կը գտնուի 1-2 հրթիռի տրամագիծ ներքեւ, ինչպէս գծանկարին մէջ կը տեսնուի:
8.- Տարբեր նիւթեր կ՛ընդլայնին եւ կը կծկուին տարբեր համեմատութիւններով: Այդ պատճառով երբ մօտենան բացարձակ զերոյի (-272 աստիճան), զօդեր եւ կպցնող խառնուրդներ (resin/epoxy) կրնան ճայթիլ, կափոյցներ (valve) չբանիլ եւ այլն, եւ այլն:: Անձնապէս շուրջ տաս տարի տառապած եմ այս տաղտկալի հարցերով:
9.- Առիթ չեմ կորսնցներ նշելու, որ Ռատըրֆորտի անկիւնադարձային փորձը կատարուած էր Մանչեսթրի համալսարանի Schuster-ի անուան բնագիտութեան շէնքին մէջ, ուրկէ վկայուած եմ ես:
10.- E= MC^2 = (10^-3)x(3×10^8)^2 = 9×10^13 Joule = (9×10^13)/(3600×1000)= (10^13)/(4×10^5)= 25 Mw.H
11.- Պատերազմի արհաւիրքը չէր փոխած Օպերթի մտայնութիւնը: Յետպատերազմի ան անդամակցեցաւ ծայրայեղ աջակողմեան Ազգային ճակատ կուսակցութեան:
12.- Հրթիռը կը բանէր ոչ թէ շարունակուող այրումով, այլ` արագ յաջորդականութեան աղմկոտ պայթումներով եւ այդ պատճառով, ստացած էր «Buzzbomb» (բզզացող ռումբ» ծաղրանունը:
