ՀՐԱՉ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ
«Թեաթրոն» թատերախումբը 10-30 մայիսի ընթացքին, Սուրէն Խտըշեանի բեմադրութեամբ, լեցուն սրահներու դիմաց ներկայացուց Վահէ Պէրպէրեանի «Կեանք» թատերակը` հինգ ելոյթներով: Դիտած եմ վերջին երկուքը: Ողջունելի է հայկական ժամանակակից թատրերգութեան մը ընտրութիւնը: Այս մասին երկու կարծիք չկայ: Իսկ հեղինակին ներկայութեամբ նման բարդ գործով բեմ բարձրանալու փորձը կը ստանայ արիութեան երկաթեայ շքանշան: Շա՛տ բարի: Ցարդ հրապարակուած են հինգ գնահատական ակնարկներ: Պարզ է, որ ելոյթները արժանի են հանգամանալից քննարկումի:
Նախընթացներ.- Վահէ Պէրպէրեան, որ մեծ ժողովրդականութիւն ունի որպէս մենակատար կատակաբան (stand up comedian), թատրոն մտած է, երբ տակաւին Պէյրութ էր: Լիբանանահայ ընթերցողը թերեւս ծանօթ է «Պարոն Կարպիս»-ին, որ այստեղ բեմադրուած է նոյնպէս Սուրէն Խտըշեանի կողմէ: Պէրպէրեանի մնացեալ թատերակներուն մասին համացանցին վրայ հաւաստի քիչ տեղեկութիւն կարողացած եմ տեսնել: Զանց պիտի առնեմ այն ելոյթները, որոնք կարճ սքեչներու համադրումի բնոյթ ունին:
«Գիշերային այցելուն» (The Night Visitor, 1977).- Անգլերէնով ներկայացուած` Օնթարիոյի մէջ: Մղձաւանջային այցելու մը կեանքեր կ՛այլափոխէ: Այլաբանական գերիրապաշտ-անհեթեթ-ինքնակենսագրական բնոյթի գործ, որ կը խօսի արտագաղթած, տեղափոխուած մարդու ինքնութեան փնտռտուքին մասին: Նկատել շեշտաւորումները:
«Առաջին ելք» (Exit One 1977).- Մէկ արարանոց, սուր երկխօսութեան վրայ հիմնուած: Քաոսային իրականութեան մէջ բանտուած տարբեր նկարագիրի տէր անհատներու փրկութեան փնտռտուք մըն է: Պարզ չէ, թէ ո՛ւր է «Ելքը»:
«Բոյն մը ծովեզերքին» (A Nest at the Beach, 1978).- Կրկին` տեղափոխուած մարդու ընկերային յարաբերութիւններու եւ ինքնութեան փնտռտուքի շուրջ: Վերնագիրը կը թելադրէ ծննդավայր Լիբանանը:
«Աւազախրում» (Quicksand, 1987).- Թերեւս` նախորդ երեք թատերակներու բներգով:
«200».- (1989) Ի գիտութիւն անգիտաց, «Belote» խաղի մէջ 4 «վալէ» ունեցող ձեռքը կրնայ շատ բարձր (200) կէտ ստանալ, եթէ ինքն ու իր ընկերը ճիշդ խաղան: Նման «ձեռքը» ունենալու հաւանականութիւնը թուաբանականօրէն նուազ քան 1/100 է: Թատերակին մէջ 4 ընկերներ (այսինքն չորս տղայ, կրկնե՞մ) գրեթէ ամէն օր կը հանդիպին պլոթ խաղալու: Խաղը, ինչպէս բոլորս գիտենք, պատրուակ մըն է իրարու հետ ըլլալու: Վերնագիրը խորհրդանշական է քանի մը իմաստով: Ինչպէ՞ս արժեւորել, օրինակ, հազուադէպ ներկայացող «չորս տղու» սերտ ընկերներու ուժը: Իմ երբեմնի շարք մը պլոթի խաղընկերներու անդենական մեկնումէն ետք կը փափաքէի կարդալ այս գործը:
«Վանդակէն դուրս» (Out of the cage, 2009).- Սքեչներու շարք մը, որ հասանելի է համացանցի վրայ: Դիտած եմ երկրորդը` «Եռանկիւն»-ը, որ կը ձաղկէ հայկական կուսակցութիւններու ժողովները: Ընթերցողին կը թողում կռահել, թէ ինչո՞ւ եռանկիւն եւ ոչ, օրինակ, հնգանկիւն:
Հռչակագիր, կամ` վարդագոյն փիղը (The Pink Elephant, 1988).- Կարելի է, թերեւս եւ հա՛րկ է համարել Պէրպէրեանի «հռչակագիրը» (manifesto)` ընդհանրապէս կեանքի եւ մասնաւորաբար թատրոնի վերաբերեալ: Ընտրուած ձեւաչափն է «թատրոն` թատրոնի մէջ», աւելի ճիշդ` թատերական ելոյթի փորձ` թատրոնի մէջ, վստահաբար ընտրուած է, որպէսզի կերպարները կարենան յանձնառու թատրոնի շուրջ երկխօսութիւն ունենալ: Պատրաստուող անհեթեթ բնոյթի թատերակը ուղղուած է ընդդէմ բռնատիրական (մեկնաբանելի) իշխանութեան մը, որ կը կաշկանդէ միտքերը: Գործողութիւնը կը պատահի Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի սկզբնական շրջանին: Թատերակը արժանի է առանձին վերլուծումի, որովհետեւ բազմաթիւ հարցեր կ՛արծարծէ (1): Այդտեղ ներկայ թատրերգութեան առնչուող ամէնէն ակնբախ բներգը ՄԱ՛Հն է, որ համեմատաբար կարճ թատերակին մէջ այս կամ այն կերպ կը շեշտուի ոչ նուազ քան տասն անգամ: «Կեանք»-ին հետ ամէնէն ցցուն զուգահեռը կեդրոնական կերպարը, Պէրպէրեանի փոխնակ թուացող Սիմոնն է, որ իր մահուան «թատերափորձ»-ը կ՛ընէ, ապա յարութիւն կ՛առնէ, ինչպէս` «Կեանք»-ին մէջ Հայկը: Ի դէպ, «Պարոն Կարպիս»-ի մէջ եւս առկայ է մահուան ուրուականը: Թատերակը կ՛աւարտի Վահէ-Սիմոնի մահապատիժով: Այդ աղաղակող բողոք մըն է հայկական (եւ ոչ միայն) կազմակերպութիւններու գործադրած մտքերու կաշկանդումին: Դատավճիռի ամբաստանագիրը կը համընկնի հռչակագիրի դրոյթներուն, որոնք աններելի յանցանքներ կը սեպուին պահպանողական կազմակերպութիւններու կողմէ: Եւ, այո՛, հռչակագիրին մէջ տեղ գտած են նաեւ Պէրպէրեանի ստեղծագործական միւս երկու դաշտերը` նկարչութիւնն ու վէպը:
Տեսակցութեան մը ընթացքին Պէրպէրեան յայտնեց, որ վերջերս հեղինակած է երկու անաւարտ թատրերգութիւններ, որոնք առայժմ կը կոչուին «Մահ» եւ «Արիզոնա», որ Լոս Անճելըսի կից շարք մը ուեսթըրն ժապաւէններու թատր ընտրուած կարմրաւուն անապատն է…
Բնագիրի տառացի ամփոփում.- Պէրպէրեանի թատերակը էապէս այլաբանական է: Այստեղ կը նկարագրեմ այն, ինչ որ մակերեսայնօրէն տեսանելի էր բեմին վրայ:
«Հայկ»` մեծ ժողովրդականութիւն վայելող թատերագիր մը (ինչպէս Պէրպէրեան), որ նախապէս շատ աշխուժ եղած է որպէս յեղափոխական (ինչպէս Պէրպէրեան), որ` շրջան մը աշխատած է լրագիրի մը մէջ, (ինչպէս Պէրպէրեան), որ` շրջան մը եղած է Փարիզ (ինչպէս Պէրպէրեան), որ` առնչուած է նկարչութեան (ինչպէս Պէրպէրեան)… Ուզած է ներգաղթել Հայաստան…
Հայկ, ինչպէս` բազմաթիւ այլ արուեստագէտներ, կ՛ունենայ «կեանքի կիսու տագնապ» (mid life crisis): Կը սկսի զգալ, թէ այլեւս «ըսելիք չունի», «վերջացած» է: Թերեւս ինքնավստահութեան կորուստի պատճառով կը կասկածի կնոջմէ եւ կը հեռանայ անկէ: Թերեւս որպէս փախուստի պատրուակ` կը դառնայ ճաշարանատէր, թէեւ ոչ մէկ հմտութիւն ունի այդ մարզին մէջ: Այդ հոգեկան ընտրովի մահաքուն մըն է: Կինը` Սոնան, որ երբեմնի հին օրերուն սիրահարած էր Հայկին որպէս աշխուժ, բեղմնաւոր յեղափոխականի մը, կը մերժէ հետեւիլ անոր օրինակին եւ դառնալ տան տնտեսուհի: Կը յարի գործօն արուեստագէտի մը: Անտանելի դարձած հոգեկան տագնապը կը յանգի անձնասպանութեան: Անձնասպանութեան միջոցը ինքնաշարժի արկածն է (2): Հարուածը կը ստանայ գլխէն, իմա՛ մտքէն: Հայկի միւս եսը (alter ego)` Լեւոն, որ մնայուն ներկայութիւն է բեմին վրայ որպէս հեղինակ, «կը խեղդէ» մահաքունը: Թատերագիրը յարութիւն կ՛առնէ, սակայն` ոչ նովին մարմնով եւ փառօք երբեմնի…: Ոչ միանշանակ բարեզարդ աւարտ: Բացի այդ` Հայկ արու զաւակ չունի, ոչ ո՞ք պիտի ժառանգէ անոր խորհրդանշական ազգանունը: Մտաբերել ելոյթին որմազդը:
Հեղինակը.– Ինչպէս բազմաթիւ ականաւոր երգիծաբաններ, Վ. Պէրպէրեան ի՛ր իսկ վկայութեամբ եւ ինչպէս իր դէմքի այտայայտութիւնը յաճախ կը ցոլացնէ, տխո՛ւր անձնաւորութիւն մըն է: «Ես ընկճուածութեան միտող անձ մըն եմ, կ՛ըսէ զրուցակիցին (3): Նման այտայայտութիւններ ունեցած է նաեւ այլուր (4): Վերջերս «Վանայ Ձայն»-ի հետ տեսակցութեան մը ընթացքին Փիեռ Շամմասեան եւս ունեցած էր նման արտայայտութիւն: «Տխուր հտպիտի տարաբանութեան» (The sad clown paradox) շուրջ կայ ընդարձակ ակադեմական գրականութիւն:
Համացանցի վրայ հասանելի սուղ տեղեկութենէն դատած, նախքան քաղաքացիական պատերազմ եւ գաղթ դէպի Քանատա, Պէրպէրեան իր վկայութեամբ եղած է «յառաջդիմական», devout (ջերմեռանդ) ընկերվարական մը: Բայց ինչպէս վերը ներկայացուած ամփոփումները ցոյց կու տան, Քանատայի մէջ իր հեղինակած եւ բեմադրած առաջին իսկ գործերը կը հակին դէպի ցաւոտ, անհեթեթ հիւմըր: Պէրպէրեան այնուհետեւ յուսախաբ է, վերածուած` յոռետես մարդասէրի մը (5): Կեանքը, իրավիճակը «աղբակոյտ» մըն են, բայց
«հոսանքի դէմ լողալէն յոգնած»` Պէրպէրեան այլեւս չի փորձեր այդ հսկայ աղբակոյտը մաքրել, վերացնել: «Կեանքի աղբակոյտին մէջ, ձեռքերս սոթտած բաներ կը փնտռեմ եւ գտածս թեթեւ մը կը ցօղուեմ եւ շուրջիններուս ցոյց կու տամ», ըսած է թղթակիցին: Կ՛իմանամ, որ Պէրպէրեան կեանքի վերակոչած է «Հայկական յանկարծաբանութիւն (Armenian Improv) թատերախումբը, որուն ելոյթները անկրկնելի են, որովհետեւ բացայայտ երկխօսութեան կը մտնեն տուեալ օրուան սրահին հետ: Հեռանալէ առաջ հարկ է ընել Պէրպէրեանի նկարչութեան բնութագրումը: Կողքին ցոյց տրուած երկու պաստառները կը կրեն որոշ յատկանիշներ. առաջին հերթին կը նկատենք կցկտուր գրութիւններ, որոնց մեկնաբանութիւնը պարզ չէ: Կան իր մենախօսութիւններու վերնագրերը նմանակող բառեր, ինչպէս` «հաւանաբար», «թերեւս» (maybe), «POM», օրինակ, կրնայ կրճատումը ըլլալ «նուռ»-ի (Pomegranate), որ չարչրկուած խորհրդանիշ մը դարձած է: Աջ կողմի պաստառին մէջ ուրուականային դէմքը կրկին անխնայ շահարկուած Կոմիտասը յիշել կու տայ: Իսկ ձախ կողմի վրայ կրնանք տեսնել «բեմական» պատկեր մը, ուր ստուեր մը (Պէրպէրեան նուազապաշտ է) կը հեռանայ հրավառութենէ: Պարզ է, որ ցաւոտ հեգնանքը առկայ է, բայց անձնապէս չեմ հանդիպած այս ուղղութեամբ որեւէ մասնագիտական վերլուծումի:
Լեզուական.- Ինչպէս «Վարդագոյն փիղ»- «հռչակագիրին» մէջ շեշտուած է, Պէրպէրեան ջատագով է խօսակցակա՛ն լեզուի, որուն հիմքը պուրճհամուտեան (Կիլիկեան) բարբառն է` համեմուած լոսանճելըսեան նորամուտ եզրերով: (Ելոյթին մէջ ամերիկեան «C» նիշը, օրինակ, փոխարինուած էր «60»-ով): «Վանայ Ձայն»-ին հետ տեսակցութեան ընթացքին Պէրպէրեան յայտնեց, որ այդ բարբառը ընտրած է ի հեճուկս խոր ցաւի: Բարի՛, կը ցաւակցիմ: Ի դէպ, երկխօսութեան մէջ կը լսուին քանի մը տասնեակ հայատառ թրքերէն, առաւել` քերականա-շարահիւսական սխալախօսութիւններ, որոնք (ցաւօք) շատ հարազատ եւ դիպուկ կը հնչեն: Հասկնալիօրէն բացառութիւն են Հայկ-Սոնա բախումի պատկերներու կարգ մը նախադասութիւններ: Ի վերջոյ այդ կերպարները միջին տարիքի մտաւորականներ են: Շա՛տ բարի: Այսուհանդերձ, համոզումս այն է, որ կարելի էր զեղչել հայհոյանքները, գօտիէն վար ակնարկները եւ թրքերէնի որոշ տոկոսը` ԱՌԱՆՑ խորտակելու ասքի հարազատութիւնը (6):
Նոյն կապակցութեամբ կարելի է յիշել արտասանական հնչիւնախաղերը, որոնք թերեւս թատրերգութեան բնագիրին մէջ սպրդած են Պէրպէրեանի մենախօսական զուարճաբանութեան ոլորտէն. «հայկազ-կազ», «կրօն-մրոն», «ֆիւզ-ֆըզ-պըզ», «Մարիուանա-Մարի ինչեա՞ն», «մարսել-Մարսել» (որ ընդհակառակն` ծաղկեցուած էր ելոյթի ընթացքին) եւ այլն:
Կենսագրական, այլաբանական, ազգագրական եւ այլ ակնարկներ.- Բացի վերը` բնագիրի առնչութեամբ նշուած կենսագրական բացայայտ տարրերէն, թատրերգութեան մէջ տեղ գտած է գաղտնագիր: Թոռնիկին համար առաջարկուած անուններէն մին է «Արգիշտի»: Պէրպէրեանի հետ կապուած մարդիկ կրնան գիտնալ, որ այդ իր ե-նամակի հասցէն է: Թերեւս երկարատեւ մենակատար ելոյթներու որպէս հետեւանք` Պէրպէրեան հակամէտ է ներառելու բազմաթիւ կողմնակի ակնարկներ: Այստեղ առաջնակարգ տեղ կը գրաւէ սփիւռքի ինքնութեան հարցը: Առաջնակարգ է նաեւ մա՛հը (գերեզմանի հող, հոգեճաշ, քահանայի վերջին օրհնութիւն…): Տեղ գտած էին առնուազն երկու ակնարկ սնոտիապաշտութեան: Հայկի «զարթօնք»-ի նախօրէին մայրը կը պատմէ երազ, ուր սպիտակ շուն մը իրենց տան դրան առաջ կեղտոտած է: Մասնագէտ չեմ, տարեցներէն լսած եմ, որ աղտը բարի նշան է: Իսկ սպիտակ շունը կը համարուի անդենականի աւետաբեր սուրհանդակ: Սոնա, իր կարգին, կը պատմէ երազ, ուր իր ակռաները բերնէն վար կը թափին: Այդ ի հարկէ հոգեբանական բացատրութիւն ունի: Ինչպէ՞ս կարելի է «կեանքը խածնելով ապրիլ», երբ կը կորսնցնես ակռաներդ: Միջինարեւելեան սնոտիապաշտութեան մէջ, սակայն, ակռայ կորսնցնել` կը նշանակէ հարազատներու մահ: Երկիմաստ երազ: Շա՛տ բարի:
Թերեւս իր առօրեայ փորձերէն ստացած դառնութեան որպէս հետեւանք` իր ասքը միջին (եւ քիչ մըն ալ վար) մտային կարողութեան եւ զարգացումի տէր հանդիսատեսին հասցնելու նպատակով Պէրպէրեան չափազանց լայն տեղ տուած է «բացատրողական» պատգամալից մենախօսութիւններու (9): Ո՛չ բարի: Բեմահարթակէն կրկին ու կրկին բացագանչուող «առօրեայի քոմայէն դուրս գալու» պատգամը լսեցին հեռաւոր պատերն իսկ: Այդ, մեղմ ըսուած, յարիր չէ թատրոնի առաքելութեան եւ նոյնիսկ` անախորժ, որովհետեւ պատասխաններ կը ջամբուին` փոխանակ ուղեցոյց հարցադրումներ հրահրելու:
(Շարունակելի)
(1).- Ինչպէս` պատերազմի «անհեթեթութիւն», լեզուի անբաւարարութիւն (անհեթեթի դրոյթ), բեմական լեզու, սեռային հարցերու բեմականացում, հայապահպանում, դերակատարներու հոգեկան բեկումներ, Երկնային հօր հանդէպ եւն, եւն, եւն…
(2).- Ինքնաշարժի արկածը ձեռնտու է թատրերգութեան մէջ, որովհետեւ կը պատահի բեմէն դուրս: Ընթերցողը շատ հաւանաբար ծանօթ է ականաւոր օրինակին` շրջուն վաճառորդ Վ. Լոմանի:
(3).- «Մենախօս-կատակերգակ Վահէէն անդին», «Ազդակ», 17 փետրուար 2014
(4).- «The Irreverent Genius of Vahe Berberian» The Armenian Mirror Spectator, 15 մարտ 2014:
(5).- Պէրպէրեան կը թուի որդեգրած ըլլալ ամերիկեա՛ն մտայնութիւն: Բնագրին մէջ «քաղաքական»-ը բաժնած է «ընկերային»-էն: Քաղաքականը թերեւս կը վերաբերի հանրապետական-դեմոկրատ ընտրապայքարին, իսկ ընկերայինը` կենցաղային հարցերու: Այս յեղափոխական կեցուածք չէ: Ի դէպ, յեղափոխական կեցուածք չեն նաեւ յոռետեսութիւնը եւ անկէ բխած անհեթեթը:
(6).- Ինչպէս` փեզեւենկ (կրկնուած), սիքթիրիճի, ճիւեր, խիառ, մայասըլ, ք–ք ուտել, մայրը —ել, եւ այլն: Ի դէպ, կան թրքախօսութիւններ, ինչպէս` «եթէ գրելու ըլլաս», «խօսք ըսելով խօսիլ», «դժուարութեամբ կերցնել», «սխալութիւն»: Ինչպէս եւ թերեւս ֆրանսերէնէ կամ այլ օտար լեզուներէ ընկալուած քերականական շփոթ` կամ, թէ, եթէ շաղկապներու սխալ գործածութեան:
(7).- Alfredo Catalani-ի՛s (1854-93) վերջին օփերան: Իտալերէն բնագրին մէջ «Ebben? Ne andrò lontana»
(8).- Երաժշտութեան հեղինակը եւ հաւանաբար նաեւ տուտուկի կատարումը կը պատկանին վաղամեռիկ Վաչէ Յովսեփեանի (1925-1978):
(9).- Բնագրին մէջ մանրամասն ցուցմունքներ կու տայ նաեւ բեմադրիչին եւ դերակատարներուն: Ինչեւիցէ:
