Գետ-Գիտութեան

– Պատմութիւն Քոլերայի
– FDA Յայտնեց, Որ Տնային «Քորոնա»-ի Արագ Քննութիւնները Այնքան Ալ Զգայուն Չեն «Օմիքրոն»-ի Նկատմամբ

Պատրաստեց` ՔՐԻՍՏ ԽՐՈՅԵԱՆ

Պատմութիւն Քոլերայի

Հակառակ որ դարեր շարունակ քոլերան գոյութիւն ունի, սակայն հիւանդութիւնը յայտնի դարձաւ 19-րդ դարուն, երբ Հնդկաստանի մէջ մահացու վարակ մը դարձաւ ան: Այդ ժամանակէն ի վեր եղած են բազմաթիւ բռնկումներ եւ քոլերայի եօթը համաշխարհային համաճարակներ: Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան (ԱՀԿ) տուեալներով, ամէն տարի քոլերայով կը վարակուի 1,3-4 միլիոն մարդ ամբողջ աշխարհի մէջ, եւ անոր պատճառով կը մահանայ 21.000-143.000 մարդ:

Ի՞նչ է քոլերան

Քոլերան վարակիչ հիւանդութիւն մըն է, որ կը յառաջանայ Vibrio cholerae կոչուող պաքթերիայէն: Պաքթերիաները սովորաբար կ՛ապրին փոքր, աղի եւ տաք ջուրերուն մէջ, ինչպիսիք են գետաբերանները եւ ափամերձ տարածքներու երկայնքով գտնուող ջուրերը: Մարդիկ V. cholerae-ով կը վարակուին հեղուկներ խմելէ կամ պաքթերիայով վարակուած մթերքներ ուտելէ ետք, ինչպիսիք են հում կամ թերի ձեւով եփուած խեցեմորթները (shellfish):

Քոլերայի պաքթերիաներու հարիւրաւոր տարբերակներ եւ ենթախումբեր կան: Այդ ենթախումբերէն O1 եւ O139-ը տարբերակներն են, որոնք կը յառաջացնեն բռնկումներ եւ համաճարակներ:

Այս տարբերակները կ՛արտադրեն քոլերայի թոյնը, որ կը պատճառէ աղիքներու լորձնաթաղանթի բջիջներէն մեծ քանակութեամբ ջուրի արձակում, եւ այս մէկը կը յանգի փորհարութեան եւ հեղուկներու ու աղերու արագ եւ սուր կորուստի: Ըստ Ալերժիի եւ վարակիչ հիւանդութիւններու ազգային հիմնարկի տուեալներուն, փորհարութեան մէկ շրջանը(1) կրնայ շրջակայ միջավայրին մէջ պաքթերիաներուն թիւի մէկ միլիոնապատիկ աճ յառաջացնել:

Քոլերայի ախտանիշները

Մարդոց մօտ 80 տոկոսը, որ կը վարակուի պաքթերիայով, քոլերայի ախտանիշներ չի ցուցաբերեր, եւ վարակը ինքնին կը վերանայ: Իսկ քոլերայով հիւանդ մարդոց 20 տոկոսին մօտ ի յայտ կու գան ծանր ախտանիշներ, որոնք կը ներառեն ծանր փորհարութիւն, փսխում եւ ոտքերու ցաւեր: Այս ախտանշանները կրնան յանգիլ ջրազրկման (dehydration), կաթուածի եւ նոյնիսկ մահուան` ընդամէնը քանի մը ժամուան ընթացքին:

Այսօր քոլերան կը բուժուի հեղուկի փոխարինման եւ հակապիոթիքներու միջոցով, ինչպէս` Doxycycline-ը, Ciprofloxacin-ը եւ Azithromycin-ը: Ըստ ԱՀԿ-ի, քոլերայի դէմ պատուաստանիւթերը հասանելի են, թէեւ անոնք կը յառաջացնեն մօտաւորապէս միայն 65 տոկոս դիմադրողականութիւն:

Քոլերային ծագումը

Յստակ չէ, թէ ճշգրտօրէն ե՛րբ քոլերան առաջին անգամ ազդած է մարդոց վրայ:

Կանուխ գրութիւններ Հնդկաստանէն (Սուշրութա Սամհիթայի կողմէ, ՔԱ 5-րդ դար) եւ Յունաստանէն (Հիպոկրատ, 4-րդ դար ՔԱ եւ Արետէոս Կապադովկացի, առաջին դար) կը նկարագրեն քոլերայի նման հիւանդութիւններու առանձին դէպքեր:

Քոլերայի համաճարակի առաջին մանրամասն պատմութիւններէն մէկը կու գայ Գասպար Քորէայէն` փորթուգալցի պատմաբան եւ «Առասպելական Հնդկաստան»-ի հռչակաւոր հեղինակէն, որ նկարագրած է հիւանդութեան մը բռնկումը 1543թ. Գանգէսի տելթային մէջ, որ կը գտնուէր Պանկլատէշի եւ Հնդկաստանի հարաւային շրջանը` Ասիոյ տարածքին: Տեղի բնակիչները հիւանդութիւնը անուանեցին «մորիքսի» (moryxy) եւ, ըստ տեղեկութիւններու, այդ հիւանդութիւնն իր զոհերը սպաննեց ախտանիշներու զարգացումէն ետք 8 ժամուան ընթացքին, եւ մահացութեան մակարդակն այնքան բարձր էր, որ տեղացիները կը պայքարէին բոլոր մահացածները թաղելու համար:

Փորթուգալցի, հոլանտացի, ֆրանսացի եւ բրիտանացի դիտորդներու կողմէ Հնդկաստանի արեւմտեան ափի երկայնքով քոլերայի պարագաներու հաստատումներու մասին բազմաթիւ հաղորդումներ տրուեցան յաջորդող դարերու ընթացքին:

Քոլերայի առաջին համաճարակը

Քոլերայի առաջին համաճարակը ի յայտ եկաւ Գանգէսի տելթայի մէջ ու հասաւ մինչեւ Հնդկաստանի Ժեսոր քաղաք` 1817 թուականին: Համաճարակին պատճառը սոյն պաքթերիայով աղտոտուած բրինձն էր: Հիւանդութիւնը արագ տարածուեցաւ Հնդկաստանի այսօրուան Միանմարի եւ Սրի Լանքայի մէջ` անցնելով եւրոպացիներու կողմէ հաստատուած առեւտրային ճամբաներէն:

1820 թուականին քոլերան տարածուած էր Թայլանտի, Ինտոնեզիոյ (միայն Ժաւա կղզիին մէջ պաքթերիան սպաննած էր 100.000 մարդ) եւ Ֆիլիփինի մէջ: Թայլանտէն եւ Ինտոնեզիայէն նաւերու վրայ վարակուած մարդոց միջոցով հիւանդութիւնը հասաւ Չինաստան 1820 թուականին եւ Ճափոն` 1822 թուականին:

Քոլերան տարածուեցաւ նաեւ Ասիոյ սահմաններէն դուրս: 1821 թուականին Հնդկաստանէն Օման մեկնող բրիտանական զօրքերը քոլերան բերին Պարսից ծոց: Հիւանդութիւնը ի վերջոյ մուտք գործեց եւրոպական տարածք` հասնելով ժամանակակից Թուրքիա, ինչպէս նաեւ` Սուրիա եւ հարաւային Ռուսիա:

Համաճարակը վերջ գտաւ իր սկսելէն 6 տարի ետք, հաւանաբար` 1823-1824 թուականներու սաստիկ ձմրան շնորհիւ, որ կրնար սպաննել ջուրի պաշարներուն մէջ ապրող պաքթերիաները:

Քոլերայի վարակը Եւրոպայի եւ Ամերիկայի մէջ

Քոլերայի երկրորդ համաճարակը սկսաւ մօտ 1829 թուականին:

Կ՛ենթադրուի, որ առաջինին նման երկրորդ համաճարակ մը յառաջացած է Հնդկաստանի մէջ եւ տարածուած` առեւտրային ու ռազմական ճանապարհներով դէպի արեւելեան ու կեդրոնական Ասիա եւ Միջին Արեւելք:

1830 թուականի աշնան քոլերան հասաւ Մոսկուա: Հիւանդութեան տարածումը ժամանակաւորապէս թեթեւցաւ ձմրան, բայց 1831-ի գարնան կրկին սկսաւ` հասնելով Ֆինլանտա եւ Լեհաստան: Այնուհետեւ անցաւ Հունգարիա եւ Գերմանիա:

Հիւանդութիւնը հետագային տարածուեցաւ ամբողջ Եւրոպայի մէջ, այդ կարգին` առաջին անգամ հասնելով Մեծն Բրիտանիա, 1831-ի վերջը, Սանտըրլանտ նաւահանգիստ եւ 1832-ի գարնան` Լոնտոն: Բրիտանիան ձեռնարկեց քանի մը գործողութիւններու` հիւանդութեան տարածումը զսպելու համար: Անոնք գործադրեցին արգելափակման (quarantine) դրութիւն եւ հիմնեցին տեղական առողջապահութեան խորհուրդներ:

Սակայն հասարակութիւնը համատարած վախով եւ հեղինակաւոր գործիչներու հանդէպ կասկածանքով կը հակազդէր հիւանդութեան, ամենաշատը` բժիշկներու նկատմամբ: Մամուլի անհաւասարակշիռ հաղորդագրութիւնները մարդոց ստիպեցին մտածել, որ մարդիկ աւելի կը մահանան հիւանդանոցի մէջ, քան` իրենց տուներուն: Հասարակութիւնը սկսաւ հաւատալ, որ հիւանդանոց տեղափոխուած տուժածներուն բժիշկները սպաննած են մարդակազմական քննութիւններու համար, եւ այդ մէկը անուանած են «Խողխողում» (Burking): Այս վախը յանգեցաւ քանի մը «քոլերայի անհնազանդութիւններու» (cholera riots), Լիվըրփուլի մէջ:

1832 թուականին քոլերան հասած էր նաեւ Ամերիկա: Այդ տարուան յունիսին Քեպեքի մէջ տեղի ունեցաւ 1000 մահուան պարագայ` հիւանդութեան պատճառով: Վարակը արագօրէն տարածուեցաւ Ս. Լորենս գետի եւ անոր վտակներուն երկայնքով:

Մօտաւորապէս նոյն ատեն քոլերան հասաւ Միացեալ Նահանգներ` յայտնուելով Նիւ Եորքի եւ Ֆիլատելֆիոյ մէջ: Յաջորդող քանի մը տարիներու ընթացքին տարածուեցաւ ամբողջ երկրին մէջ: Ի վերջոյ հասաւ Լատին Ամերիկա, ինչպէս նաեւ` Մեքսիքա եւ Քուպա, 1833 թուականին:

Համաճարակը վերջ կը գտնէր եւ դարձեալ կը վերապրէր բազմաթիւ երկիրներու մէջ մօտ երկու տասնամեակ:

Համաճարակները հանդարտեցան 1851 թուականին:

Գիտնականները ինչպէ՞ս ուսումնասիրած են քոլերան

1852-էն 1923 թուականներուն աշխարհի մէջ տեղի ունեցան եւս չորս քոլերայի համաճարակներ:

Երրորդ համաճարակը, որ կ՛երկարէր 1852-1859 թուականներ, ամենամահաբերն էր: Ան աւերեց` Ասիան, Եւրոպան, Հիւսիսային Ամերիկան եւ Ափրիկէն 1854 թուականին, որ քոլերայի ամենավատ տարին էր. միայն Բրիտանիոյ մէջ սպաննեց 23.000 մարդ:

Ճոն Սնօու եւ իր յայտնաբերումը

Այդ տարի բրիտանացի բժիշկ Ճոն Սնօու, որ կը համարուէր ժամանակակից համաճարակաբանութեան հայրերէն մէկը, ուշադրութեամբ քարտէսագրեց քոլերայի դէպքերը Լոնտոնի Սոհօ շրջանին մէջ, այնուհետեւ բացայայտելով այդ տարածքին մէջ հիւանդութեան աղբիւրը` աղտոտած ջուրը, հանրային ջրհորի մը ջրհանէն (pump):

Ճոն Սնօուի քարտէսագրումը

Ան համոզեց պաշտօնեաները ջրհանին բռնակը անմիջապէս վերցնել` քոլերայի պարագաները տարածքին մէջ կանխելու համար:

Չորրորդ եւ հինգերորդ քոլերայի համաճարակները, որոնք տեղի ունեցած են յաջորդաբար 1863-1875 եւ 1881-1896 թուականներուն, ընդհանուր առմամբ աւելի թեթեւ եղած են, քան` նախորդ համաճարակները, բայց ունեցած են նաեւ մահացու բռնկումներու իրենց չափաբաժինը: Օրինակ, 1872-1873 թուականներուն Հունգարիոյ մէջ քոլերայէն մահացաւ 190.000 մարդ: Իսկ Համպուրկը կորսնցուց իր բնակչութեան գրեթէ 1,5 տոկոսը 1892 թուականին քոլերայի պատճառով:

1883 թուականին գերմանացի մանրէաբան Ռոպերթ Քոխ` ժամանակակից մանրէաբանութեան հիմնադիրը, ուսումնասիրեց քոլերան Եգիպտոսի եւ Կալկաթայի մէջ: Ան մշակած է քանի մը թեքնիք` նկարագրելու եւ ցոյց տալու, թէ ինչպէ՛ս  V. cholerae պաքթերիաներու գոյութիւնը աղիքներուն մէջ քոլերա կը յառաջացնէ:

Այնուամենայնիւ, իտալացի մանրէաբան Ֆիլիփօ Փաչինի խորքին մէջ քոլերա պաքթերիայի ինքնութիւնը հաստատած էր` զայն անուանելով cholerigenic vibrios, 1854 թուականին թէեւ այս փաստը չէր տարածուած (եւ հաւանաբար Քոխ չէր գիտեր):

Հինգերորդ համաճարակի ժամանակ Մեծն Բրիտանիան եւ Միացեալ Նահանգները համեմատաբար ապահով էին ջրամատակարարման բարելաւման եւ վարակակիրներու ինքնամեկուսացումներու շնորհիւ:

Վեցերորդ քոլերայի համաճարակը (1899-1923) չէ ազդած արեւմտեան Եւրոպայի եւ Հիւսիսային Ամերիկայի վրայ` հանրային առողջութեան եւ առողջապահական պայմաններու յառաջընթացին շնորհիւ: Սակայն հիւանդութիւնը մօտիկ անցեալին աւերած էր` Հնդկաստանը, Ռուսիան, Միջին Արեւելքը եւ Հիւսիսային Ափրիկէն: Մինչեւ 1923 թուական քոլերայի դէպքեր կային` ցրուած աշխարհի մեծ մասին մէջ, բացառութեամբ Հնդկաստանի, ուր պաքթերիան պատճառ դարձաւ աւելի քան կէս միլիոն մարդու մահուան, 1918-1919 թուականներուն:

Քոլերան այսօր

Ի տարբերութիւն նախորդ համաճարակներու, որոնք բոլորը ծագած են Հնդկաստանի մէջ, եօթներորդ եւ ներկայի քոլերայի համաճարակը սկսած է Ինտոնեզիոյ մէջ, 1961 թուականին: Ան տարածուած է Ասիոյ եւ Միջին Արեւելքի մէջ` հասնելով Ափրիկէ, 1971 թուականին: 1990 թուականին քոլերայի բոլոր դէպքերու աւելի քան 90 տոկոսը Ափրիկէի ցամաքամասէն էր:

1991 թուականին Փերուի քոլերան յայտնուեցաւ, 100 տարի բացակայելէ ետք` վերադառնալով Հարաւային Ամերիկա: Առաջին տարին Փերուի մէջ սպաննեց 3000 մարդ եւ այնուհետեւ տարածուեցաւ Էքուատորի, Քոլոմպիոյ, Պրազիլի եւ Չիլիի, այնուհետեւ Կեդրոնական Ամերիկայի եւ Մեքսիքայի մէջ:

Թէեւ ներկայիս քոլերայի համաճարակը ազդած է մօտ 120 երկիրներու վրայ, սակայն հիմնականին մէջ աղքատ, քիչ զարգացած երկիրներու հիւանդութիւն է:

Վերջին տարիներուն եղած են շարք մը աւերիչ բռնկումներ, որոնց կարգին` 2008-2009 թուականներու Զիմպապուէի բռնկումը, որուն պատճառով տուժած է մօտ 97.000 մարդ (4.200 մարդ մահացած է) եւ Հայիթիի բռնկումը` 2010-2011 թուականներուն, որ յաջորդած է Հայիթիի երկրաշարժին եւ ազդած է աւելի քան 500.000 մարդու վրայ:

2017 թուականին Սոմալիի եւ Եմէնի մէջ քոլերայի բռնկումներ արձանագրուած են: Մինչեւ 2017 թուականի օգոստոս Եմէնի բռնկումէն տուժած է 500.000 եւ մահացած է 2.000 մարդ:

(1) Փորհարութեան մէկ շրջան (Diarrhea episode)- Փորհարութեան շրջանները երկու տեսակ են` սուր (acute) եւ երկարատեւ (chronic), կախուած անոնց տեւողութենէն: Այսպիսով, սուր փորհարութեան շրջանը կը սահմանուի որպէս շրջան մը, որ ունի սուր սկիզբ եւ կը տեւէ ոչ աւելի քան 14 օր: Երկարատեւ փորհարութիւնը կը սահմանուի որպէս շրջան մը, որ կը տեւէ աւելի քան 14 օր:

Աղբիւր` History.com

FDA Յայտնեց, Որ Տնային «Քորոնա»-ի Արագ Քննութիւնները
Այնքան Ալ Զգայուն Չեն «Օմիքրոն»-ի Նկատմամբ

Չորեքշաբթի, 29 դեկտեմբեր 2021. Վերջին հետազօտութիւնները ցոյց տուած են, որ «Քորոնա»-ի կարգ մը արագ քննութիւններ (rapid test) կրնան աւելի նուազ ունակութեամբ յայտնաբերել Օմիքրոն տարբերակը, երեքշաբթի յայտնեց Միացեալ Նահանգներու Սննդամթերքի եւ դեղերու վարչութիւնը:

Այդ եզրակացութեան գալու համար վարչութիւնը օգտագործած է Օմիքրոն տարբերակով վարակուած հիւանդներէ նմուշներ` տեսնելու համար, թէ որքանո՞վ լաւ կը գործեն արագ այս քննութիւնները:

Յայտարարութեան մէջ FDA յայտնած է, որ` «Անթիժենի քննութիւնները կրնան յայտնաբերել Օմիքրոն տարբերակը, բայց կրնան աւելի նուազ զգայուն ըլլալ անոր». այսինքն կարելի է, որ անոնք երբեմն չգտնեն վարակը, յատկապէս` հիւանդութեան սկիզբի փուլերուն:

Այդ մէկը լաւ նորութիւն չէ, որովհետեւ Օմիքրոն տարբերակը կը խթանէ դէպքերու աճող թիւերը ամբողջ աշխարհի մէջ, եւ մարդիկ կը փորձեն գտնել տնային արագ քննութիւններ: Անթիժենի քննութիւնները կրնան կատարուիլ քանի մը վայրկեանուան ընթացքին` տան մէջ, մինչդեռ աւելի ճշգրիտ PCR-ի քննութիւնները կը մշակուին տարրալուծարաններու մէջ եւ ունին աւելի երկար շրջադարձային ժամանակ (turnaround time):

Այնուամենայնիւ, FDA չըսաւ, որ մարդիկ պէտք է դադրին անթիժենային քննութիւնները օգտագործելէ:

«FDA-ը կը շարունակէ թոյլատրել այդ քննութիւններու օգտագործումը, եւ անհատները պէտք է շարունակեն օգտագործել զանոնք` իրեղէնքի (kit) մէջ ներառուած հրահանգներուն համաձայն,-  կ՛ըսուի վարչութեան յայտարարութեան մէջ: – Անթիժենային քննութիւնները ընդհանուր առմամբ աւելի քիչ զգայուն են, եւ աւելի քիչ հաւանական է, որ յայտնաբերեն վարակներն իրենց սկիզբի շրջանին` համեմատած PCR-ի քննութիւններուն հետ»:

«Իւրաքանչիւր նոր տարբերակի պարագային, մենք պէտք է վստահինք քննութիւններու արդիւնաւէտութեան, եւ կարծես թէ անոնք գործուն են այս պարագային, բայց անոնք վաղաժամ վարակները գտնելու հարց մը ունին: Բան մը, որ այդպէս չէր նախորդ տարբերակներու պարագային, – NBC News-ին ըսաւ Պալթիմորի Ճոն Հոփկինզի առողջութեան անվտանգութեան կենդրոնի աւագ հետազօտող Ճիճի Կրոնվըլ: – Այսպիսով, եթէ դուք որեւէ ախտանիշ կը զգաք, բայց ձեր քննութիւնը բացասական է, այդ մէկը բանտէն ազատութեան քարտ մը չէ: Ձեզի համար կարելի է անհրաժեշտ ըլլալ նոր քննութիւն մը եւ կանգ առնել դուք ձեզ բացասական արդիւնք ունեցող սեպելէ»:

FDA խրախուսած է երկրորդ քննութիւն մը բոլոր անոնց համար, որոնք բացասական արդիւնք ունեցած են, սակայն ունին ախտանիշներ:

«Եթէ անձը դրական արդիւնք ունեցած է անթիժենային քննութեամբ, ան պէտք է ինքնամեկուսացուի եւ դիմէ բուժաշխատողի` հետագայ քայլերը որոշելու համար», կ՛ըսուի յայտարարութեան մէջ:

Միացեալ Նահանգներու Հիւանդութիւններու վերահսկման եւ կանխարգիլման կեդրոնը նոր ուղեցոյց մը  հրապարակած է, որուն մէջ ըսուած է, թէ այն մարդիկ, որոնք COVID-ի դրական քննութիւն ունեցած են, բայց չունին ախտանիշներ, պէտք է մեկուսացուին հինգ օր: Վարչութիւնը կը յայտնէ, որ թարմացուած յանձնարարութիւնները կ՛արտացոլացնեն աճող ապացոյցներ, որուն մէջ կը պարզուի, որ ժահրը առաւել վարակիչ է ախտանիշներու ի յայտ գալէն յետոյ երկու կամ երեք օրուան ընթացքին:

Աղբիւր` Drugs.com

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )