Փոխան Գրախօսականի. «Թաքնուած Պատմութեան Հետքերով, Օսմանեան Պետութեան Արդիականացումը, Ընկերվարութիւն Եւ Հայ Երեսփոխաններու Դերը», Քատիր Աքըն, 2021, 391 Էջ

ՀՐԱՉ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ

Քատիր Աքըն մտաւորական մըն է, որ կ՛ուսումնասիրէ ընկերվարական շարժումներու պատմութիւնը Թուրքիոյ մէջ: 2011-ին հրատարակած է «Ընկերվարութեան տագնապը»  հատորը: Իր գլխաւոր առաջադրանքն է ընկերվարութիւն դաւանիլ յայտնող շարժումները ձերբազատել ազգայնամոլութենէ (իր բացատրութեամբ` «սոսեալ շովինիզմ»-է): «Ընկերվարութենէն ոչինչ կը մնայ, եթէ անկէ զեղչես միջազգայնականութիւնը», կ՛ըսէ Աքըն: Թուրքիոյ ձախը մեծապէս թերացած է եւ կը շարունակէ թերանալ ազգային հարցերու գետնին վրայ:

Հեղինակին անդրադարձած էի, երբ Պէյրութի մէջ ցուցադրուեցաւ իր բեմադրած վաւերագրական «Ռետ» («Red») ժապաւէնը, որ հիմնուած է 2016-ին հրատարակած «Հայ յեղափոխական մը` Փարամազ. Ապտիւլ Համիտէն մինչեւ Իթթիհատ վէ թերաքըի հայ ընկերվարներ եւ Ցեղասպանութիւն» գիրքին վրայ (1): Անցեալ 4-5 տարիներուն Աքըն յայտնաբերած է նոր տուեալներ, որոնց հիման վրայ այժմ հրատարակած է նախորդին գրեթէ կրկին ծաւալով ներկայ հատորը:

Գիրքին մեծ մասը յատկացուած է ներկայացնելու պատմական խորապատկերը: Այդ անհրաժեշտ է, որովհետեւ Թուրքիոյ պաշտօնական պատմութեան մէջ բոլոր անհաճոյ իրադարձութիւնները խնամքով թաքցուած են:

Աքըն, որպէս սկզբնակէտ, առած է Ֆրանսական յեղափոխութիւնը (1789), որ ազատագրական «ցունամի» յառաջացուց նախ Եւրոպայի, ապա` ամբողջ աշխարհի տարածքին (2): Երկրորդ ճակատագրական իրադարձութիւնը Յունաստանի (1829), ապա Պալքանեան այլ տարածքներու անջատումը եւ ազգային պետութիւններու հռչակումն է: Երրորդ իրադարձութիւնը` հռչակումը Հայոց ազգային սահմանադրութեան, որ նախատիպ հանդիսացաւ օսմանեան սահմանադրութեան:

Առաջին զոհերը.- Ֆրանսական յեղափոխութիւնը բռնկեցաւ իր նախորդներուն համեմատած լուսաւորեալ երիտասարդ սուլթան Սելիմ Գ.ի գահ բարձրանալէն լոկ ամիս մը ետք: Գտնուեցաւ անխոհեմ յոյն մը` Վալեսթինլի Ռիկաս, որ սուլթանին առաջարկեց կայսրութեան համար անձամբ սահմանադրութիւն մը պատրաստել` ֆրանսականի հետեւողութեամբ: Ռիկաս եւ իր համախոհ խմբակը առանց այլեւայլի սպաննուեցան:

Լուսաւորութիւն եւ մթագնում.- Սահմանադրական կարգերը պահանջն էին եւրոպական ոստաններու (Փարիզ, Ժընեւ) մէջ կազմուած ուսեալ խաւի մը, որոնք զաւակներն էին քրիստոնեայ գործակատարներու եւ կամ իսլամ իշխանաւորներու: Երկրին մէջ աւելի մեծ դեր խաղացին սպայական եւ բժշկական հաստատութիւնները:

Յունաստանի անկախութենէն ետք (1829) յոյներ հեռացուեցան շահաբեր գործառնութիւններէ եւ որպէս «միլլեթի սատըք»-ի (հաւատարիմ) անդամներ` հայ գործակատարներու դիրքը մեծապէս բարելաւուեցաւ: Մեծապէս աճեցաւ, հետեւաբար, Եւրոպա ուսանած հայ մտաւորականութեան թիւը:

Թանզիմաթը (1839) մեծ խանդավառութիւն եւ բերկրութիւն (euphoria) ներշնչած էր: 1876-ին, սակայն,  գահ բարձրացաւ Ապտիւլ Համիտ Բ. (այսուհետեւ ԱՀԲ), որ առկախեց խորհրդարանն ու սահմանադրութիւնը եւ շատ արագ ամրապնդեց  իր արիւնոտ մենատիրութիւնը:

Սկզբնական շրջանին ԱՀԲ չբախեցաւ լուրջ ընդդիմութեան: Ցարական բանակը հասած էր Պոլսոյ դռները եւ պարտադրած` Սան Սթեֆանոյի դաշնագիրը: ԱՀԲ ամէն կերպ կը փորձէր պահպանել կայսրութեան մնացորդը: Բացի այդ, ժողովուրդը գանած էր փաշաներու, սեղանաւորներու եւ գործակատարներու թալանէն եւ զեխութենէն: ԱՀԲ իր զուսպ հագուկապով եւ աստուածավախ ելոյթներով պարկեշտութիւն կը ներշնչէր: ԱՀԲ բարեկարգեց դիւանակալութիւնը, կառուցեց երեք երկաթուղիներ եւ հիմնեց մասնագիտական ուսման 18 հաստատութիւններ: ԱՀԲ սիրաշահած էր քիւրտ ցեղախումբերը եւ կը փորձէր սիրաշահիլ նաեւ իսլամ արաբները (4, 5):

Սիւննի թուրքերու մէջ չկար զանգուածային ընդդիմութիւն: Բացի այդ, ամէնուր իր աչքերը տեղադրած սուլթանը երկրէն կը հեռացնէր եւ կամ կը չէզոքացնէր խնդրայարոյց անձերը:  Օսմանեան ընդդիմութիւնը կազմուեցաւ գլխաւորաբար եւրոպական ոստաններու մէջ, ինչպէս` լոյսի քաղաք Փարիզ կամ Ժընեւ, ուր տակաւին 1883-ին ականաւոր տեսաբան Պլեխանով հիմնած էր առաջին մարքսիստական կուսակցութիւնը` Աշխատանքի ազատագրման խմբակցութիւն անուան տակ:

Խլրտումները սկսած էին Թանզիմաթի օրերէն իսկ, երբ կազմուեցաւ Նոր օսմանցիներու խմբակցութիւնը, որուն առաջադրանքն էր բարելաւել սահմանադրութիւնը: Խմբակցութիւնը հետագային վերածուեցաւ Երիտթուրք շարժումին, որուն առաջին համագումարը տեղի ունեցաւ 1902-ին, Փարիզի մէջ: Համագումարի նախագահն էր իշխան Սապահէտտին (6), որ ազատական մըն էր եւ համաձայն էր ապակեդրոնացման ու հայերու տեղական ինքնավարութեան: Իշխանը դէմ էր բռնութեան, կը յուսար բարեփոխումները իրագործել խաղաղ միջոցներով ու արեւմտեան պետութիւններու օգնութեամբ: Համագումարի մասնակիցները միատարր չէին: Թուրք ազգայնական տարրը, որուն մէջ գերակշիռ էին զինուորականները, ի հարկէ բնաւ համամիտ չէին իշխանի դրոյթներուն, բաժնուեցան եւ Սելանիկի մէջ հիմնեցին Իթթիհատական կուսակցութիւնը: Թուրք պատմաբաններ այդ իրադարձութիւնը կը համարեն քաղաքական ուժերու աջ եւ ձախի զատորոշում: «Ձախ»-ը այս պարագային իթթիհատականներն են, որոնք երկունքի մէջ գտնուող թրքական քաղքենիութեան շահերը կը պաշտպանէին (7): Իթթիհատականներ իշխան Սապահէտտինի բարոյականը չունէին: Իրենց նպատակին ծառայող բոլոր միջոցները արդարանալի էին:

Պայքար իշխանութեան համար.- Երիտթուրքերու Ա. համագումարէն մինչեւ Ա. Աշխարհամարտի սկիզբը երկարող տարիները բնորոշուեցան տարածքներու կորուստով,  աղէտալի պատերազմներով եւ իշխանութեան համար մղուած բուռն պայքարով, որ ի վերջոյ յանգեցաւ զինեալ բախումներու: Մրցակից գլխաւոր ուժերն էին իթթիհատականները, սուլթանը եւ իշխան Սապահէտտինի ազատամիտ խմբաւորումը, որուն պայքարը խաղաղ քաղաքական էր:

Իթթիհատականներու նժարը թեքեցաւ երկու գործօնի պատճառով: Առաջինը զինեալ ուժերու,  յատկապէս Սելանիկ գտնուող երրորդ բանակի  զօրակցութիւնն էր, իսկ երկրորդը` դէպքերու նպաստաւոր դասաւորումը, կամ բախտը: Երբ 1909-ին սուլթանի համակիրներ Պոլսոյ մէջ ըմբոստացան եւ սկսան իթթիհատականներ սպաննել, Սելանիկի հրամանատարութիւնը կազմեց «Գործողութեան բանակ» (Հարեքեթ օրտուսու), որ արագ ճնշեց ըմբոստութիւնը եւ մահապատիժի ենթարկեց ղեկավարները: Բազմաթիւ իթթիհատականներ ապաստանեցան հայերու մօտ: ՀՅԴ-ն 550 զինեալներով օգնեց իթթիհատականներուն: ՍԴՀԿ-ն տուաւ բժշկական օգնութիւն: Իթթիհատականներ սուլթանը աքսորեցին Սելանիկ, որ իրենց միջնաբերդն էր եւ գահը տուին անոր հեզ եղբօր, որուն անունը ոչ ոք կը յիշէ: Ապա ուղղակի մաս կազմեցին կառավարութեան եւ կազմակերպեցին խորհրդարանական կանխահաս ընտրութիւններ, զորս ի հարկէ շահեցան: Անոնք այլեւս կարիք չունէին հայերու զօրակցութեան: Էնվեր իր եղբայրութեան կոչին մէջ չյիշեց հայերը: Ի դէպ, «Գործողութեան բանակ»-ի սպայակոյտի հրամանատարն էր Մուսթաֆա Քեմալ (կողքի նկարի կեդրոնը` իր սպաներուն հետ): Ատանան նոյն այդ բանակի հսկողութեան տակ էր, երբ տեղի ունեցաւ կոտորածը:

Յունաստան եւ Պալքանեան այլ երկիրներ ճակատ բացին Պուլկարիոյ դէմ, երբ վերջինը իրեն կցեց ներկայ Թուրքիոյ եւրոպական մասէն մեծ բաժին մը: Ասիկա անակնկալ ոսկի առիթ էր: 1913-ին Էնվեր յարձակեցաւ եւ առանց մեծ ճակատումի ետ վերցուց Էտիրնէն, որ կայսրութեան առաջին մայրաքաղաքն էր եւ, հետեւաբար, կը կրէր զգացական մեծ լիցք: Ասիկա նոր թափ տուաւ իր փառամոլութեան: Էնվեր սկսաւ վարուիլ որպէս ազգային հերոս-ղեկավար:

Գաղափարական պայքար.- Ինչպէս վերի հատուածներուն մէջ անուղղակիօրէն նշուած է, ընդդիմութեան դաւանած հիմնական գաղափարախօսութիւններն էին ազատականութիւնը, ազգայնականութիւնը եւ ընկերվարութիւնը: Պարզ է, որ համիտեան բռնակալութեան շրջանին բոլորը կը պահանջէին սահմանադրական կարգեր:

Երիտթուրքեր, ապա իթթիհատականներ հրապարակ եկան ֆրանսական քաղքենիութեան լոզունգներով` ազատութիւն, հաւասարութիւն եւ եղբայրութիւն:

Հեղինակը կը շեշտէ, որ Հայոց ազգային սահմանադրութիւնը (որ տակաւին ի զօրու է սփիւռքի մէջ) եկած է օսմանեանէն 16 տարի առաջ, 1863-ին: Անոր ճարտարապետերն էին` Նիկողոս Պալեան, Գրիգոր Օտեան (որ ազատամիտ Միտհաթ փաշայի խորհրդականն էր), Նահապետ Ռուսինեան եւ տոքթ. Սերովբէ Վիչենեան (Սերվիչեն): Սահմանադրութիւնը բերաւ նոր եզրաբանութիւն` հետեւելով ֆրանսական յեղափոխութեան բերած ըմբռնումներուն, «թեպաա» (հպատակ), օրինակ, կը փոխարինուի «վաթանտաշ»-ով (քաղաքացի, citoyen), որ մասամբ ամրագրուած իրաւունքներ ունի (8):

Դիւրին է աւելի քան դար մը ետք դատումներ կատարել, բայց այդ դժնդակ օրերու թոհ ու բոհին  մէջ մարդիկ պարտադրուած էին ճակատագրական որոշումներ տալու անորոշ իրավիճակի մէջ: Ընկերվարութեան եւ ազգայնական գաղափարներու համատեղելիութեան կարելիութեան շուրջ բուռն բանավէճեր կ՛ընթանային նոյնիսկ այնպիսի յեղափոխական դէմքերու միջեւ, ինչպիսիք էին Լենին եւ Լեհաստանի Ընկերվար-ժողովրդավարական կուսակցութեան հիմնադիր Ռոզա Լիւքսեմպուրկ (9):

Օսմանեան կայսրութեան պարագային, կային յաւելեալ հարցեր: Էական հարց էր ընկերվարական գաղափարներու դասակարգային յենարան բանուոր զանգուածներու բացակայութիւնը: Ընկերվարութեամբ խանդավառ էին մտաւորականներ: Բնակչութեան ջախջախիչ մեծամասնութիւնը անուս էր, ալ ո՛ւր մնաց, որ իրազեկ ըլլար ընկերվարութենէ եւ այլ գաղափարաբանութիւններէ: Մեծաւ մասամբ անիրազեկ եւ անտարբեր էր նոյնիսկ 1908-ին ընտրուած խորհրդարանին մեծամասնութիւնը:

Գաղափարական հարցերու ընդհանրապէս եւ ընկերվարութեան շուրջ յատկապէս իմացութեան թուլութիւնը կը թանձրացնէր անորոշութիւնը եւ զարկ կու տար տարակարծութիւններու: Հայ յեղափոխականներու մէջ առկայ էր նաեւ «ներս»-ի եւ «դուրս»-ի կազմակերպութիւններու միջեւ ռազմավարական մօտեցումի շուրջ այլակարծութիւն: Արեւելեան Հայաստանի կազմակերպութիւնները, որոնք կը գտնուէին գլխաւորաբար Թիֆլիսի եւ Պաքուի նման զարգացած քաղաքներու մէջ, հակամէտ էին արմատական լոզունգներ բարձրաձայնելու: Նոյնը կարելի է ըսել Եւրոպայի եւ եւրոպականացած Աղեքսանդրիոյ կազմակերպութիւններուն մասին: «Ներս»-ի յեղափոխականներ, ինչպէս` Ռուբէն Խանազատ, որոնք գետնի վրայ փորձառութիւն ունէին ու գիտէին, որ ընկերվարական կարգեր հաստատելու բաւարար պայմաններ տակաւին չէին հասունցած, հակամէտ էին աւելի համեստ առաջադրութիւններու:

Ընկերվար Բ. Միջազգայնականը վստահաբար տեղեակ էր կացութենէն, հետեւաբար ՍԴՀԿ-ի ե՛ւ ՀՅԴ-ի ծրագիրները բաւարար գտած էր զանոնք ընդունելու համար կազմակերպութեան մէջ: Հեղինակը կ՛ըսէ, որ հայկական երկու կուսակցութիւններու միջեւ գաղափարական պայքար չկար:

Երկփեղկում.– Հայ իրականութեան մէջ կար նաեւ ազատական մտայնութիւնը, որ նոյնպէս քաղքենիական է: Ազատականներ ընկերվարութիւնը վնասակար կը նկատեն, որովհետեւ կը կաշկանդէ դրամագլուխի գործունէութիւնը: Այդ ուղղութիւնը գլուխ բարձրացուց ՍԴՀԿ-ի մէջ: Ականաւոր դէմքերէն էին` Արփիար Արփիարեան, Լեւոն Փաշալեան եւ Միհրան Տամատեան: Շարժումը հետագային միացաւ բացայայտօրէն ապայեղափոխական Ռամկավար ազատական կուսակցութեան:

Հակոտնեայ դաշինքներ.- Յեղափոխական կուսակցութիւններու գործակցութիւնը երիտթուրքերու հետ կը միտէր տապալել բռնապետական վարչաձեւը: Ինչպէս վերը նշած էի, ընդդիմութիւնը տակաւին չէր ստացած թուրք ազգայնական բնոյթ: Այդ շրջանին ՍԴՀԿ եւ ՀՅԴ յարաբերութիւնը հակադիր չէր: 1910-ին, օրինակ,  յոյն ընկերվար Էրկաթիսի կոչով ՍԴՀԿ եւ ՀՅԴ մասնակցած են մայիսմէկեան տօնակատարութեան մը: Ընդդիմութեան երկփեղկումէն ետք հայկական կուսակցութիւնները պարտադրուած էին գործակցելու գլխաւոր հակամարտ ուժերէն մէկուն հետ:

ՍԴՀԿ մերժեց գործակցիլ իթթիհատականներուն հետ, որովհետեւ անոնք բացարձակապէս դէմ էին հայկական շրջաններու ինքնավարութեան, մինչդեռ իշխան Սապահէտտինի ազատական կուսակցութիւնը կ՛ընդունէր դաշնակցային (ֆետերալ) պետութեան գաղափարը: Իթթիհատականներ կը ճնշէին ընդդիմութիւնը: Որպէս հետեւանք` ՍԴՀԿ-ի գործունէութիւնը կաշկանդուեցաւ: 1909 թուականին ՍԴՀԿ-ի համագումարը կ՛որոշէ միանգամընդմիշտ ընդունիլ ընկերվարութիւնը:

ՀՅԴ գործակցեցաւ իթթիհատականներուն հետ, ձեռք բերաւ երեսփոխաններ եւ համեմատաբար աւելի ազատ գործելու իրաւունք եւ համակիրներ, ի հաշիւ ՍԴՀԿ-ի, որ նախապէս աւելի ընդարձակ գործունէութիւն ունէր: Այս իրավիճակը հասկնալիօրէն տեղի տուաւ հակամարտութեան: Հեղինակը կ՛արձանագրէ որ Մուրատ փորձած է համերաշխութիւն գոյացնել, բայց չէ յաջողած: Էրզրումի քաղաքապետը իր զեկուցումին մէջ նշած է, որ ինք ոստիկաններ ուղարկած է ՍԴՀԿ-ի քաղաքական հաւաքի մը, որպէսզի զսպեն ՀՅԴ-ՍԴՀԿ բախումը: Ասիկա հաւանաբար առնուազն չափազանցութիւն է վարկաբեկելու համար յեղափոխականները: Ոստիկաններ եւ «աչքեր»  ներկայ կ՛ըլլային հսկողութեան համար:

Հայ երեսփոխաններ.- Խորհրդարանին մէջ կազմուած էր «Աշխատաւորներու իրաւունքներու պաշտպան» փոքր խումբ մը` գլխաւորութեամբ պուլկար Տիմիթրի Վլահոֆի. հայ անդամներն էին` Մուրատ, Յովաննէս Վարդգէս Սերենկիւլեան եւ Վահան Փափազեան (Կոմս): Խումբը կը պայքարէր յանուն աշխատաւորական պահանջներու, ինչպէս` արհեստակցական միութիւններ կազմել, գործադուլի իրաւունք, պատշաճ կեանքի բաւարար աշխատավարձ եւ այլն: Մարտաշունչ ելոյթներ կ՛ունենային Մուրատ եւ Վարդգէս: Պէտք է նշել սակայն, որ աւելի տպաւորիչ էին օրէնսդրութենէ տեղեակ եւ պերճախօս Գրիգոր Զոհրապի միջամտութիւնները: Ճարտար եւ խոհեմ փաստաբան Զոհրապ, սակայն, լուռ կը մնար, երբ օրակարգը կը վերաբերէր վտանգաւոր` «թապու» նիւթերու, ինչպէս` համիտիէ գունդերու կցումը կանոնաւոր բանակին եւ ոչ թուրք ազգերու իրաւունքներու հարցեր (10):

Ընկերվար երեսփոխաններու կոչերը մնացին ձայն բարբառոյ յանապատի, որովհետեւ Իթթիհատ որոշած էր ամէն գնով (ներառեալ՝ սպանդ եւ կողոպուտ) թրքական նորածին քաղքենիութիւնը հզորացնել: Այդ ուղղութեամբ իթթիհատական մենատէր կառավարութիւնը կրնար որոշումներ տալ` առանց խորհրդարանի վաւերացումին:

Հուսկ բանք.- Թուրքիոյ մէջ կը տիրէ այն դրոյթը, որ  ընկերվարական գաղափարները օսմանեան պետութիւն մտած են շնորհիւ Հիւսէյն Հիլմիի, որ Զմիւռնիոյ մէջ 1909-ին հրատարակած էր «Իշթիրաք» թերթը (եւ ստացած` Իշթիրաքչի Հիլմի մակդիրը), ապա 1910-ին հիմնած էր  «Օսմանլը Սոսիալիստ Ֆըրքասը»-ն: Բայց այդ կու գար ՍԴՀԿ հիմնադրութենէն 23 տարի ետք: Ապա կը նշուի Համայնավար կուսակցութեան հիմնադիր (1920) Մուսթաֆա Սուփհին, որ 1921-ին իր խմբակին հետ սպաննուեցաւ, երբ Մոսկուայէն դէպի Չանագգալէ կը փութար աջակցելու համար Մ. Քեմալին (11):

Քատիր Աքըն վաւերական տուեալներով ցոյց կու տայ, որ ընկերվարութիւնը Օսմանեան կայսրութիւն մտած է գլխաւորաբար շնորհիւ հայ յեղափոխականներու, որոնցմէ շատեր իրենց կեանքը զոհած են յանուն այդ վեհ գաղափարին: Հարկ է գնահատել այս շնորհակալ աշխատանքը:

———————-

  1. «Պատմութեան վերակազմութիւն», «Ազդակ», 14 մարտ 2019:
  2. Այդ ի հարկէ պայմանական է, որովհետեւ հակամիապետական, սահմանադրական շարժումներ սկսած են շատ աւելի կանուխ, քաղքենի դասակարգի կազմաւորման զուգընթաց:
  3. Պրոտեսլոս տեղեակ էր այն գուշակութենէն, որ Տրովադայի հողին առաջին ոտք դնողը պիտի ըլլայ առաջին սպաննուողը: Այսուհանդերձ, խանդավառ Պրոտեսլոս եղաւ առաջին ցամաք ցատկողը եւ… սպաննուեցաւ:
  4. Այս նիւթին նախապէս անդրադարձած եմ: Տե՛ս «Թուրքիոյ մէջ իսլամական հայեցակարգի պատմականը Ապտիւլ Համիտ Բ.-էն մինչեւ Էրտողան», «Ազդակ» բացառիկ, ապրիլ 2015:
  5. «Թրքական ազգայնականութեան մանիֆեսթոն – քաղաքական երեք համակարգեր», «Ազդակ» բացառիկ, Նոր տարի, 2015:
  6. Սուլթան Ապտիւլ Մեճիտի թոռն էր մօր կողմէն:
  7. «Ձախ» կամ յառաջադիմական մակդիրը թերեւս ընդունելի ըլլար, եթէ իթթիհատականներ պայքարէին բոլոր գաղութարար պետութիւններուն դէմ անխտիր, մինչդեռ անոնք դաշնակցեցան Գերմանիոյ հետ:
  8. «Վաթանտաշ» տառացիօրէն «հայրենակից» կը նշանակէ, բայց թուրքեր կը գործածեն «քաղաքացի» իմաստով:
  9. Lenin vs. Luxemburg on the National Question A review, Workers Vanguard, No.150, March 1977.
  10. Այս ուղղութեամբ, ցաւօք, կարելի է յիշել, որ պահանջ ներկայացուած էր ոչ թուրքերը ներառելու բանակէն ներս: Գաղափարը այն էր, որ հայ զինուորներով կազմուած գունդեր կրնան պաշտպանել հայաբնակ շրջանները: Ինչպէս ծանօթ է, հայերու զինուորագրումը աղէտալի հետեւանք ունեցաւ, երբ Իթթիհատ գործադրեց հայերէն ձերբազատելու իր ոճրային ծրագիրը:
  11. Ի դէպ, տարի մը Հիլմի նոյնպէս սպաննուեցաւ:
Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )