Գետ-Գիտութեան

– Ի՞նչ Է Սթոքհոլմեան Համախտանիշը (Stockholm Syndrome)
– FDA-ը Չոր Աչքի Համար Առաջին Քիթի Սրսկիչը Ընդունեց

Պատրաստեց` ՔՐԻՍՏ ԽՐՈՅԵԱՆ
Ի՞նչ Է Սթոքհոլմեան Համախտանիշը
(Stockholm Syndrome)

Սթոքհոլմեան համախտանիշը հոգեբանական հակազդեցութիւն է, զոր մարդիկ յաճախ կ՛ունենան տխրահռչակ առեւանգումներու եւ պատանդառութիւններու պարագային: Սթոքհոլմեան համախտանիշէ տառապող անձը դրական կապեր կը ստեղծէ գերեվարողներու կամ բռնարարներու հետ:

Ի՞նչ է այս համախտանիշը

«Սթոքհոլմեան համախտանիշ»-ը գերութեան եւ չարաշահումներու հոգեբանական արձագանգի հասկացողութիւնն է: Սթոքհոլմեան համախտանիշէ տառապող անձը դրական կապեր կը ստեղծէ զինք պատանդողներու կամ բռնարարներու հետ: Փորձագէտները լիովին չեն հասկնար հակազդեցութեան այս ձեւաւորումը, բայց կը կարծեն, որ ան կրնայ ծառայել որպէս համակերպման մեքենականութիւն` այն  մարդոց համար, որոնք հոգեխոցի մը (trauma) դէմ յանդիման են:

Անձի մը մօտ Սթոքհոլմեան համախտանիշ կրնայ զարգանալ, երբ իր ֆիզիքական կամ հոգեկան առողջութեան զգալի սպառնալիքներ կ’ունենայ:

Առեւանգուած անձը կրնայ դրական կապեր հաստատել պատանդողներու հետ, եթէ անոնց հետ յաճախ երես-երեսի գայ:

Եթէ անձը ենթարկուած է ֆիզիքական բռնութեան զինք գերեվարողին կողմէ, ան կրնայ երախտագիտութիւն զգալ, երբ բռնութիւնը իրեն նկատմամբ կը գործադրուի մարդկայնօրէն կամ ֆիզիքապէս վնաս չի հասցներ իրեն:

Անձը կրնայ նաեւ փորձել հանգստացնել բռնարարը` իր անվտանգութիւնն ապահովելու համար: Այս ռազմավարութիւնը կրնայ դրականօրէն ամրապնդել այն գաղափարը, որ անոնց համար աւելի լաւ կ՛ըլլայ, եթէ աշխատի այդ չարաշահողին կամ գերեվարողին հետ: Սա կրնայ ըլլալ Սթոքհոլմեան համախտանիշի զարգացման ետեւ քողարկուած մէկ այլ գործօն:

Գերիներու եւ բռնութենէ փրկուածներու ճնշող մեծամասնութեան մօտ չի զարգանար Սթոքհոլմեան համախտանիշը:

Հոգեկան առողջութեան փորձագէտները Սթոքհոլմեան համախտանիշը չեն ճանչնար որպէս պաշտօնական հոգեկան խանգարում: Այնուհետեւ, ան չէ նշուած Հոգեկան խանգարումներու ախտորոշիչ եւ վիճակագրական ձեռնարկի հինգերորդ հրատարակութեան մէջ (DSM-5) (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders):

Ծագում

Ոճրաբան եւ հոգեբուժ Նիլս Պեժերոթ սկզբնապէս որդեգրեց Սթոքհոլմեան համախտանիշ հասկացողութիւնը` բացատրելու համար Շուէտի մայրաքաղաք Սթոքհոլմի դրամատան կողոպուտի հետեւանքները 1973 թուականին:

1973 թուականի օգոստոս 23-ին Եան-Էրիք Օլսոն փորձեց կողոպտել Նորմալմսթրոնկ դրամատունը: Կողոպուտի ժամանակ Օլսոն պատանդ առաւ դրամատան չորս աշխատակիցները` Պրիկիթա Լունտպլատ, Էլիզապէթ Օլտկրեն, Քրիսթին Էնմարք եւ Սվեն Սաֆսթրոմ:

Աւելի ուշ կողոպուտին միացաւ Օլսոնի նախկին խցակից (cellmate) Քլարք Օլոֆսոն: Երկուքը մնացին դրամատունէն ներս` չորս պատանդներու հետ միասին: Իրավիճակը վերածուեցաւ ոստիկանութեան հետ վեցօրեայ դիմակայութեան:

Պատանդներու ազատ արձակումէն ետք իշխանութիւնները պարզեցին, որ անոնք ուժեղ յոյզեր ունէին զիրենք պատանդողներու նկատմամբ:

Պատանդները յայտնած են, որ Օլսոն ու Օլոֆսոն իրենց հետ բարեացակամ վերաբերմունք ցուցաբերած են եւ ֆիզիքական վնաս չեն հասցուցած իրենց: Անոնք պաշտպանեցին զիրենք պատանդողները եւ հրաժարեցան քննիչներուն վկայութիւններ տալէ: Օլսոն նոյնպէս դրական զգացմունքներ կը ցուցաբերէր պատանդներու նկատմամբ:

Պատճառները

Շատ հետազօտողներ, հոգեբաններ եւ ոճրաբաններ լիովին չեն հասկնար Սթոքհոլմեան համախտանիշը, եւ ոմանք կը շարունակեն վիճիլ, թէ արդեօ՞ք ան իսկապէս գոյութիւն ունի:

Այնուամենայնիւ, փորձագէտները կը կարծեն, որ Սթոքհոլմեան համախտանիշը կրնայ զարգանալ, երբ.-

– Գերեվարողը մարդասիրաբար կը վերաբերի իր զոհերուն հետ:

– Գերիներն ու գերեվարուածները կ՛ունենան զգալի երես-երեսի փոխազդեցութիւն: Բան մը, որ կարելիութիւն կը ստեղծէ իրարու հետ կապ հաստատելու:

– Գերիները զգան, որ իրաւապահ մարմինները իրենց աշխատանքը բաւարար ձեւով չեն կատարեր:

– Գերին կը կարծէ, որ ոստիկանութիւնը եւ այլ իշխանութիւններն իրենց հոգիին խորքին մէջ չեն հետաքրքրուած իրենցմով:

Ախտանիշներ

Սթոքհոլմեան համախտանիշը կրնայ դրսեւորուիլ քանի մը ձեւերով.-

– Երբ զոհերը կ՛ընկալեն բարութիւն կամ կարեկցանք զիրենք գերեվարողին կամ բռնարարին կողմէ:

– Երբ զոհերու մօտ դրական զգացումներ կը զարգանան զիրենք գերեվարողին կամ չարաշահող անհատներուն կամ խումբերուն նկատմամբ:

– Երբ զոհերը կ՛որդեգրեն գերեվարողներուն եւ չարաշահողներուն նոյն նպատակները, աշխարհայեացքն ու գաղափարախօսութիւնը:

– Փափկանկատ կ՛ըլլան զիրենք գերեվարողներուն կամ չարաշահողներուն հանդէպ:

– Կը մերժեն լքել գերեվարողները, նոյնիսկ երբ իրենց համար փախչելու կարելիութիւն կը ստեղծուի:

– Բացասական զգացումներ ունին ոստիկանութեան, ընտանիքի, ընկերներու եւ այլոց նկատմամբ, որոնք կրնան օգնել իրենց փախչելու:

– Հրաժարիլ ոստիկանական եւ պետական մարմիններուն աջակցելէ` չարաշահումներու կամ առեւանգումներու հեղինակներուն քրէական պատասխանատուութեան ենթարկելու գործին մէջ:

Սթոքհոլմեան համախտանիշէ տառապող անձը ազատ արձակուելէ ետք կրնայ շարունակել դրական զգացումներ ունենալ գերեվարողին նկատմամբ: Այնուամենայնիւ, անոնք կրնան նաեւ յետադարձ հայեցաքներ (Flashbacks), ընկճուածութիւն, անհանգստութիւն եւ PTSD ունենալ:

Հակառակ անոր որ Սթոքհոլմեան համախտանիշի յստակ սահմանում չկայ, փորձագէտները զայն կը կապեն չարաշահման հետ կապուած այլ հոգեբանական երեւոյթներու հետ, ինչպիսիք են.-

– Հոգեխոցը (Trauma),

– Ծեծուած անձի համախտանիշը (Battered person syndrome),

Ձեռք բերուած անօգնականութիւնը (Learned Helplessness) (Երբ կենդանին բազմիցս կ՛ենթարկուի նողկալի դրդիչի մը, որմէ փախչիլ չի կրնար: Ի վերջոյ կենդանին կը դադրի խուսափելէ դրդիչէն եւ կը մնայ այնպէս, կարծես բոլորովին անօգնական է իրավիճակը փոխելու):

2018 թուականին, վստահուած աղբիւրի մը ուսումնասիրութեան ընթացքին գիտնականները փորձած են կապ հաստատել Սթոքհոլմեան համախտանիշի եւ սեռական չարաշահումի միջեւ: Գիտնականները վերանայած են Հնդկաստանի մէջ բնակող իգական սեռի աշխատողներու անձնական հաշիւներուն: Ուսումնասիրութեան մէջ ներառուած պատմուածքները կը նկարագրեն քանի մը պայմաններ, որոնք առնչութիւն ունին Սթոքհոլմեան համախտանիշի հետ:

Անոնցմէ են.-

– Ֆիզիքական եւ հոգեբանական գոյատեւման սպառնալիքներ,

– Չարաշահողին կողմէ յաճախակի ընկալուած բարութիւն,

– Մեկուսացում արտաքին աշխարհէն,

– Փախչելու ապիկարութիւն:

Ըստ ուսումնասիրութեան հեղինակներուն, կիներէն ոմանք յայտնած են, որ ժամանակին յոյս ունէին ընտանիք կազմելու իրենց չարաշահողներուն հետ:

2020-ին, ուսումնասիրութեան մը ընթացքին գիտնականներ գտան ապացոյցեր, որոնք կ՛ենթադրեն, թէ ընտանեկան բռնութեան զոհերը կրնան նաեւ ունենալ Սթոքհոլմեան համախտանիշ:

Օրինակներ

Մինչ Սթոքհոլմեան համախտանիշը իր անունը ստացած է 1973 թուականին, Շուէտի դրամատան տխրահռչակ կողոպուտէն, նման իրադարձութիւններ եղած են մինչ այդ եւ ատկէ ետք:

Մարի Մաքելրոյ (1933)

«Նորմալմսթրոնկ» դրամատան կողոպուտէն չորս տասնամեակ առաջ, չորս տղամարդ առեւանգած են Մարի Մաքելրոյը: Առեւանգողները զայն ազատ արձակած են իրենց պահանջած 30 հազար տոլարի փրկագինը ստանալէն ետք:

Հակառակ որ Մարի Մաքելրոյը համաձայնած էր, որ զինք գերերվարողները պէտք է պատժուին, սակայն ան համակրանք ունէր անոնց հանդէպ եւ նոյնիսկ բանտին մէջ կ՛այցելէր անոնց:

Փաթի Հըրսթ (1974)

Սթոքհոլմի դէպքէն կարճ ժամանակ անց ձախակողմեան զինեալ խմբաւորման անդամներ, որոնք Սիմպիոնեան ազատագրական բանակի միաւորուած դաշնային ուժեր (SLA) (the United Federated Forces of the Symbionese Liberation Army) կը կոչուէին, առեւանգած էին 19-ամեայ Փաթի Հըրսթը` Քալիֆորնիայի Պերքլի քաղաքի իր բնակարանէն:

Առեւանգումէն 12 օր անց Հըրսթ SLA-ի անդամներու հետ միասին ներգրաւուած էր դրամատան կողոպուտին մէջ: Ըստ Հըրսթի, SLA-ն իր ուղեղը լուացած էր եւ ստիպած էր միանալ  անոնց:

Հետախուզութիւններու դաշնային պիւրոն ձերբակալեց Հըրսթը 1975 սեպտեմբեր 18-ին, անոր առեւանգումէն 18 ամիս անց: Հըրսթ ստացաւ 7 տարուան ազատազրկում: Նախագահ Ճիմի Քարթըր մեղմացուց անոր պատիժը 1979 թուականին, եւ ան ի վերջոյ ներում ստացաւ:

Նաթաշա Քամպուշ (1998)

1998-ին Ուոլֆկանկ Փրիքլոպիլը առեւանգեց 10-ամեայ Նաթաշա Քամփուշը եւ մեկուսացուց զայն նկուղին մէջ աւելի քան 8 տարի: Փրիքլոպիլը ծեծեց զայն եւ սպառնաց անոր կեանքին, սակայն ան նաեւ նուէրներ կը գնէր անոր համար, կը կերակրէր ու կը լոգցնէր:

Քամփուշ լացաւ, երբ լսեց, որ Փրիքլոպիլ ինքնասպան եղած է:

Քամփուշ փորձեց բացատրել Փրիքլոպիլի հետ իր յարաբերութիւնները զրուցակիցներուն, սակայն անոնք պնդեցին, որ ան Սթոքհոլմեան համախտանիշ ունի: «Տը Կարտիըն» թերթին հետ հարցազրոյցի մը ընթացքին Քամփուշ ըսած է. «Ես շատ բնական կը նկատեմ, որ համակերպիք ձեզ առեւանգողին հետ նոյնանալուն… յատկապէս եթէ այդ մարդու հետ շատ ժամանակ կ՛անցընէք»:

Բուժում

Սթոքհոլմեան համախտանիշը չճանչցուած հոգեբանական խանգարում է եւ չունի օրինաչափական սահմանում: Արդ, անոր բուժման պաշտօնական յանձնարարութիւններ չկան:

Այնուամենայնիւ, հոգեկան բուժումը եւ դեղորայքը կրնան օգնել թեթեւցնելու հոգեխոցերու վերականգնման հետ կապուած խնդիրները, ինչպիսիք են` ընկճուածութիւնը (depression), անձկութիւնը (anxiety) եւ PTSD-ն:

Մարդիկ կրնան տեսակցիլ վկայեալ հոգեբաններու եւ հոգեբուժներու հետ: Հոգեբուժը կրնայ տալ դեղեր, որոնք կրնան օգնել մեղմելու տրամադրութեան խանգարման ախտանիշները:

Հոգեբաններն ու հոգեկան առողջութեան վկայեալ խորհրդատուները կրնան օգնել մարդոց` մշակելու ռազմավարութիւններ եւ գործելաձեւեր, որոնք կ՛օգտագործուին, երբ անոնք կը փորձեն հասկնալ եւ բարելաւել իրենց ընթացքը:

Ամփոփում

Սթոքհոլմեան համախտանիշը հազուադէպ հոգեբանական հակազդեցութիւն է գերութեան եւ, որոշ պարագաներու, չարաշահման նկատմամբ: Շատերու համար աւելի իրապաշտական կրնայ թուիլ վախի, սարսափի եւ բարկութեան զգացումը գերեվարողին կամ բռնարարին նկատմամբ:

Այնուամենայնիւ, ծայրայեղ իրավիճակներու մէջ (օրինակ` առեւանգման) անձի մը մօտ կրնայ դրական զգացումներ զարգանալ գերեվարողին նկատմամբ` որպէս յաղթահարման մեքենականութիւն, երբ կը զգայ, որ իր ֆիզիքական եւ մտային բարեկեցութիւնը վտանգուած է:

Թէեւ փորձագէտները պաշտօնապէս չեն ճանչնար Սթոքհոլմեան համախտանիշը` որպէս հոգեկան խանգարում, սակայն այն մարդիկ, որոնք ենթարկուած են բռնութեան կամ առեւանգման,  կրնան զգալ այդ մէկը:

Ճշգրիտ բուժումը կրնայ օգնել մարդուն` վերականգնելու եւ զայն յառաջ մղելու:

Աղբիւր` «Մետիքըլ Նիուզ Թուտէյ»

FDA-ը Չոր Աչքի Համար Առաջին
Քիթի Սրսկիչը Ընդունեց

Չոր աչքը խոնաւցնող առաջին քիթի սրսկիչը արժանացած է Միացեալ Նահանգներու Սննդամթերքի եւ դեղերու վարչութեան (FDA) ընդունման:

Օրական երկու անգամ սրսկելով ռունգերու մէջ` 0,03 մկ վարենիքլինի (varenicline) Թիրվայա (Tyrvaya) մակնիշով լուծոյթը (Solution) կը բարելաւէ չոր աչքի հիւանդութեան ախտանիշները: Ըստ Օյսթըր փոյնթ ֆարմա դեղամիջոց արտադրող ընկերութեան բժշկական գլխաւոր պատասխանատու բժիշկ Մարիան Մաքսայի, այս մէկը այլընտրանք մըն է ներկայիս դեղագրութեամբ դիմադրափոխ դեղերուն (Immunomodulators) (1):

«Մենք չափազանց ոգեւորուած ենք հիւանդներուն եւ աչքի խնամքի մասնագէտներուն չոր աչքի հիւանդութեան նոր բուժում մէջտեղ բերելու համար», ըսաւ ան Medscape Medical News-ին:

Ընկերութիւնը կը ծրագրէ նոյեմբերին դեղը մեծածախս վաճառողներուն հասանելի դարձնել տուփերու մէջ, որոնք կը պարունակեն բազմակի դեղաչափերով քիթի երկու սրսկիչ: Իւրաքանչիւր սրսկիչի մէջ 15 օրուան բուժում կայ: Նմուշները հասանելի կը դառնան աչքի խնամքի մասնագէտներուն:

Ընկերութիւնը ջանք կ՛ընէ դեղը 10 տոլար կամ քիչ մը աւելի նուազ գինով տրամադրելու այն հիւանդներուն, որոնք ապահովագրուած չեն, ըսած է Մաքսայ:

«Վարենիքլինը կարելի է դեղագրել չոր աչքի հիւանդութիւն ունեցող մարդոց համար, որոնք արհեստական արցունքներ օգտագործելով` չեն ձերբազատած ախտանիշներէն, կամ` անոնց, որոնք պէտք է արհեստական արցունքներ օգտագործեն օրական երեքէն չորս անգամ», ըսաւ ան:

«Մեր առանցքային փորձարկումներուն մէջ ընդգրկեցինք մեղմ, միջին եւ ծանր հիւանդութիւններով մարդիկ: Իւրաքանչիւր ենթախումբի մէջ մենք հասանք վիճակագրական նշանակումներու: Այսպիսով, օգտագործելու այս նոր միջոցով եւ գործելու նոր մեքանիզմով, ես յոյս ունիմ, որ ան հանգստութիւն կու տայ չոր աչքի հիւանդներէն շատերու, որոնք այժմ կը տառապին», ըսաւ Մաքսայ:

Չոր աչքի հիւանդութեան պատճառները բազմաբնոյթ են, եւ զանոնք բուժելը դժուար է: Ըստ երեւոյթին, վարենիքլինը կը գործէ եռաճիւղ ջիղը (Trigeminal nerve) խթանելով` յառաջացնելով բնական արցունքներ:

Շուկայի մէջ վաճառուող Pfizer-ի որպէս բերնի դեղամիջոց (Chantix), վարենիքլին դեղը կը սահմանուի ծխելու ցանկութիւնը նուազեցնելու համար: Չոր աչքերու համար նախատեսուած այս քիթի սրսկիչով, ան շատ աւելի քիչ տոկոսով կը մտնէ արեան մէջ, կ՛ըսէ ակնաբուժութեան փրոֆեսէօր Մայքըլ Ռայզման, որ 3-րդ փուլի հետազօտող էր:

Սրսկիչը կը գործէ ընդամէնը 14 օրուան ընթացքին, եւ ոչ թէ` 3-6 ամսուան ընթացքին (այն ժամանակը, որ կը պահանջուի դեղագիրով նշանակուած դիմադրափոխ դեղերուն համար), եւ ան աչքերը չի գրգռեր:

Դեղագիտութիւն (Pharmacology)

Գործելու մեքանիզմ

Գործելու ճշգրիտ մեքանիզմը անյայտ է:

Կ՛ենթադրուի, որ ան կը գործէ նիքոթինային ընկալիչներու ենթատեսակներուն (subtype receptors of nicotine) վրայ, որոնք կը յառաջացնեն խթանման գործունէութիւն եւ կ՛աշխուժացնեն եռաճիւղ փարասիմփաթիք (Parasympathic) ուղին, որ ի վերջոյ կը յանգի արցունքի յաւելեալ արտադրութեան:

(1) Դիմադրափոխ դեղեր- Այս տեսակի դեղերը կը պարունակեն նիւթ, որ կը խթանէ կամ կ՛արգելափակէ դիմադրական համակարգը եւ կրնայ օգնել մարմնին` պայքարելու քաղցկեղի, վարակի կամ այլ հիւանդութիւններու դէմ:

Աղբիւր` «Մետսքէյփ»

 

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )