Էրտողան Հրաժարեցաւ Արեւմուտքի Տասը Դեսպանները Արտաքսելու Իր Անիմաստ Սպառնալիքէն

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆԵԱՆ
«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թուրքիոյ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողան կրկին անիմաստ սպառնալիքներ հնչեցուցած է: Ան պարծենալով՜ յայտարարած է, որ պիտի արտաքսէ արեւմտեան տասը երկիրներու, որոնց շարքին` Միացեալ Նահանգներու, դեսպանները` թուրք իրաւապաշտպանը ազատ արձակելու պահանջով յայտարարութիւն հրապարակելնուն համար: Վերջինս 2017-էն ի վեր անօրինական կերպով բանտարկուած է, առանց որեւէ դատավճիռի:

Ահա՛ Էրտողանի զայրացկոտ խօսքերուն դարձդարձիկ նկարագիրը.

20 հոկտեմբերին Էրտողան կոշտ քննադատութեան ենթարկեց եւ սպառնաց արտաքսել օտար երկիրներու տասը դեսպաններ, որոնք 18 հոկտեմբերին միացեալ յայտարարութիւն մը տարածած էին` կոչ ընելով Թուրքիոյ կառավարութեան, որ անյապաղ բանտէն ազատ արձակէ բարերար Օսման Քաւալան: Տասը երկիրներն են` Միացեալ Նահանգներ, Գերմանիա, Քանատա, Դանիա, Ֆինլանտա, Ֆրանսա, Հոլանտա, Նոր Զելանտա, Նորվեկիա եւ Շուէտ: Քաւալայի բանտարկութեան չորրորդ տարուան առիթով դեսպանները քաջալերեցին Թուրքիան` գտնելու «արդար եւ արագ լուծում մը անոր դատին համար»: Անոնք զգուշացուցին, որ Քաւալայի շարունակուող կալանքը «ստուեր կը ձգէ ժողովրդավարութեան, օրէնքի գերակայութեան եւ թրքական դատական համակարգին մէջ թափանցիկութեան նկատմամբ յարգանքին վրայ»:

2017-ի սկզբնական ձերբակալութենէն ետք, 2020-ին,  Քաւալա արդարացուեցաւ իրեն դէմ առաջադրուած մեղադրանքներէն, սակայն նորէն կալանաւորուեցաւ անհիմն նոր մեղադրանքներով: Թուրքիա անտեսեց Մարդկային իրաւանց եւրոպական դատարանի 2019-ի որոշումը, ուր Քաւալան անյապաղ ազատ արձակելու կոչ կ՛ըլլար: Եւրոպական խորհուրդը նախազգուշացուցած է Թուրքիան, որ եթէ չկատարէ Եւրոպական դատարանի որոշումը մինչեւ 30 նոյեմբեր 2021, ապա կրնայ դադրեցնել Թուրքիոյ ձայնի իրաւունքը կամ նոյնիսկ անոր անդամակցութիւնը` խորհուրդին:

Էրտողան հակադարձեց այս դեսպաններուն` ըսելով. «Մի՞թէ ձեր իրաւասութեան շրջանակին մէջ կ՛իյնայ Թուրքիոյ այսպիսի դաս մը տալը: Ո՞վ էք դուք: Ես մեր արտաքին գործոց նախարարին ըսած եմ, որ չենք կրնար զիրենք հիւրընկալելու շքեղութիւնը ունենալ մեր երկրին մէջ»: Էրտողան աւելցուց. «Անոնք կը քնանան-կ՛արթննան` Քաւալա, Քաւալա կ՛ըսեն… Քաւալա (Ճորճ) Սորոսի թրքական մասնաճիւղն է: Տասը դեսպաններ անոր համար կու գան արտաքին գործոց նախարարութիւն: Ինչպիսի՜ անամօթութիւն: Ի՞նչ կը կարծէք, դուք ո՞ւր կը գտնուիք: Այս Թուրքիա է, Թուրքիա՛: Հոս այն չէ, ինչ որ դուք կը կարծէք` ցեղախմբային պետութիւն: Այս փառապանծ Թուրքիան է: Կարելի չէ ոտքի ելլել եւ գալ արտաքին գործոց նախարարութիւն` հրահանգներ տալու համար: Ես մեր արտաքին գործոց նախարարին տուած եմ անհրաժեշտ յանձնարարականներ: Ես ըսած եմ անոր, թէ ի՛նչ պէտք է ընէ: Օրինակ` ըսի. «Դուք անմիջապէս լուծեցէք հարցերը այս տասը դեսպաններուն հետ` զանոնք կոչելով փերսոնա նոն կրաթա (անբաղձալի անձ), որքան կարելի է արագ»: Անոնք պէտք է ճանչնան Թուրքիան: Այն օրը, որ չեն ճանչնար կամ չեն հասկնար Թուրքիան, կը լքեն երկիրը»:

Տասը դեսպաններու յայտարարութեան հրապարակումէն ետք անոնք կանչուեցան Թուրքիոյ արտաքին գործերու նախարարութիւն: Այնուհետեւ նախարարութենէն ըսին, որ` «դեսպանները զգուշացուած են»:

Գլխաւոր հարցը այն է, որ Էրտողան  ինքզինք  ո՞վ  կը  կարծէ, որ պէտք է զգուշացնէ նշեալ երկիրներու դեսպանները: Այսպիսի սպառնալիքով Էրտողան պարզապէս մէկ «կնճիռ» եւս  կ՛աւելցնէ նախագահ Ճօ  Պայտընի հետ առկայ հարցերուն վրայ` Հռոմի մէջ G20-ի խորհրդաժողովի նախօրէին, ուր կը նախատեսուի երկու ղեկավարներու հանդիպումը: Հակառակ նախագահ Տանըլտ Թրամփի, որ մեծ ջանքեր կը գործադրէր Էրտողանի փափաքները կատարելու համար, Պայտըն Թուրքիոյ նկատմամբ շատ աւելի կոշտ դիրքորոշում որդեգրած է: Զարմանալի չէ, որ «Նիւ Եորք Թայմզ» թերթը կը հաղորդէ, որ` «Պայտընի վարչակազմը եղած է նամակին շարժիչ ուժը, որ համահունչ է մարդկային իրաւունքներու խախտումներու գծով պետութիւններ հրապարակայնօրէն քննադատելու նախագահի քաղաքականութեան»:

Նամակը ստորագրած տասը երկիրներէն եօթն ՕԹԱՆ-ի անդամ են, իսկ վեցը` Եւրոմիութեան: Եւրոպական խորհրդարանի նախագահ Տէյվիտ Սասոլի կոպիտ յայտարարութիւն մը տարածած է այս մասին` ըսելով. «Տասը դեսպաններուն վտարումը կը վկայէ, որ թրքական կառավարութիւնը կը յառաջանայ բռնապետական ուղիէն: Մեզ չէք վախցներ: Ազատութի՛ւն` Օսման Քաւալայի»:

Սպառնալով արտաքսել տասը դեսպանները` կը նշանակէ, որ Էրտողան կը դիմէ ամբոխավարութեան  իր սովորական հնարքին, քանի որ անոր քաղաքական վարկանիշը կտրուկ վայրէջք արձանագրած է` վտանգի ենթարկելով  2023-ի իր վերընտրութիւնը: Ան կը նախընտրէ բարձրացնել իր ժողովրդականութիւնը` վնասելով Թուրքիոյ հեղինակութեան ամբողջ աշխարհի մէջ: Ան յաճախ արհեստական արտաքին ճգնաժամեր կը ստեղծէ` հանրութեան ուշադրութիւնը ներքին ծանր պայմաններէն շեղելու համար: Միեւնոյն ատեն թրքական տնտեսութիւնը հասած է յատակին` զանգուածային գործազրկութեան եւ աղքատութեան պատճառով: Թրքական լիրան 2003-ին, Էրտողանի վարչապետ դառնալէն ետք, մէկ տոլարի դիմաց 1,3 լիրայէն իջած է մրցանշային նուազագոյնի` մօտաւորապէս 10 լիրա մէկ տոլարի դիմաց:

Թէեւ Էրտողան ընդհանրապէս կը մերժէ լսել ոեւէ մէկուն խորհուրդը, սակայն այս հարցին մէջ ան վերջապէս ուշքի եկաւ` հասկնալով, որ չի կրնար առաջ անցնիլ իր արտաքսման սպառնալիքով: Ան երկընտրանքի առջեւ էր: Եթէ ջնջէր իր որոշումը, ուրեմն թոյլ պիտի տար դեսպաններուն, որ մնան եւ այսպիսով կը կորսնցնէր իր վարկը թուրք հասարակութեան առջեւ: Միւս կողմէ, եթէ շարունակէր հետապնդել արտաքսման իր հրամանը, ապա կրնար անդառնալի վնաս պատճառել Թուրքիոյ տնտեսութեան եւ Արեւմուտքի հետ իր երկրի յարաբերութիւններուն:

21 հոկտեմբերին Էրտողան ըսած է, որ տասը դեսպանները ազատ պիտի չարձակէին իրենց երկիրներու «աւազակները, մարդասպանները եւ ահաբեկիչները»: Այսպիսով, Էրտողան Թուրքիոյ դատական համակարգին չմիջամտելու կոչ կ՛ուղղէր արեւմտեան երկիրներուն: Մինչ մէկ կողմէ, Էրտողան նման սադրիչ յայտարարութիւն կ՛ընէ, միւս կողմէ սակայն, ինք բազում անգամ ճնշում գործադրած է նախագահ Թրամփի վրայ` կարենալ ջնջելու համար թրքական Հալքպանքի դէմ բացուած քննութիւնը: Այս դրամատունը կը մեղադրուի դրամի լուացման եւ դաւադրութեան մէջ` օգնելով Իրանին, որ խուսափի Միացեալ Նահանգներու պատժական միջոցներէն: Էրտողան կը փորձէր թաքցնել սեփական կապերը Հալքպանքի ծրագրին հետ:

Էրտողանի օգնականները բացատրած են իրեն` տասը դեսպաններու արտաքսման սպառնալիքի աղէտալի հետեւանքները: Բնականաբար այս տասը երկիրները վրէժխնդիր կ՛ըլլային` արտաքսելով Թուրքիոյ դեսպանները: Միացեալ Նահանգներու եւ եւրոպական երկիրներու մէջ լոյս տեսան զայրոյթով լեցուն քանի մը տասնեակ յօդուածներ, ուր կ՛ըսուէր, որ յոգնած են Թուրքիոյ թշնամական վերաբերումէն եւ անօրինական գործողութիւններէն:

Նոյն պատգամը Թուրքիոյ յղուած է դիւանագիտական յատուկ ճամբաներով: Ի վերջոյ, փոխզիջման եզր մը գտնուած է ճգնաժամը թուլցնելու համար: Անգարայի մէջ Միացեալ Նահանգներու դեսպանատունը հետեւեալը գրած է Թուիթըրի մէջ, 25 հոկտեմբերին. «Ի պատասխան 18 հոկտեմբերի յայտարարութեան մասին հարցումներուն` Միացեալ Նահանգներ կը նշեն, որ այդ յայտարարութիւնը կը համապատասխանէ դիւանագիտական յարաբերութիւններու մասին Վիեննայի համաձայնագրի 41-րդ յօդուածին»: Այլ դեսպանատուներ, ինչպէս` Քանատայի, Նոր Զելանտայի եւ Հոլանտայի, տեղադրած են նմանատիպ հաղորդագրութիւններ: Գերմանիա եւ Ֆրանսա կիսած են Միացեալ Նահանգներու դեսպանատան թուիթը: Վիեննայի համաձայնագրի 41-րդ յօդուածը կ՛արգիլէ դեսպաններուն միջամտել հիւրընկալող երկիրներու ներքին գործերուն:

Թրքական «Անատոլու» լրատուական գործակալութիւնը ի պատասխան ասոր, դարձեալ Թուիթըրի մէջ ուրախութեամբ գրած է. «Անգարայի մէջ Միացեալ Նահանգներու դեսպանատունը զիջած է». աւելցնելով, որ Էրտողան ողջունած է Միացեալ Նահանգներու թուիթը: Իսկ 25 հոկտեմբերի կառավարութեան նիստէն ետք, Էրտողան յայտարարեց, որ դեսպանները հրաժարած են «մեր դատական համակարգի եւ մեր երկրին ուղղուած իրենց զրպարտութենէն»:

Միացեալ Նահանգներու ոեւէ պաշտօնեայ, որ որոշած է երկրորդ թուիթը ղրկել, որ պիտի մեկնաբանուէր իբրեւ Թուրքիոյ կողմէ մարդկային իրաւունքներու խախտումները դատապարտելէ «հրաժարում», անմիջապէս պէտք է որ հեռացուի աշխատանքէն: Միացեալ Նահանգներու կառավարութիւնը ինչպէ՞ս կրնայ հաղորդագրութիւն մը ուղարկել, ապա քանի մը օր ետք զայն մերժել եւ այդպիսով ինքզինք հակասել: Ի՞նչ պատահած է նախագահ Պայտընի քաղաքականութեան` հրապարակայնօրէն  քննադատելու  համար պետութիւններու մարդկային իրաւունքներու խախտումներուն մասին: Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց նախարարութեան խօսնակը հաղորդած է, որ իր երկրորդ թուիթը կը նպատակադրէր շեշտել, որ Միացեալ Նահանգներու դեսպանին գործողութիւնները կը  համապատասխանեն Վիեննայի համաձայնագրին:

Եթէ Միացեալ Նահանգներու կառավարութիւնը չկատարէ իր խոստումը` պաշտպանելու մարդկային իրաւունքները ամբողջ աշխարհի տարածքին, Էրտողան եւ  ուրիշներ  կը շարունակեն անպատիժ ոտնահարել իրենց ժողովուրդին հիմնական իրաւունքները: Այս առումով նահանջ եւ հակասական պատգամներ պէտք չէ ըլլան: Այժմ Էրտողանի վրայ ճնշում գործադրելը Մարդկային իրաւունքներու եւրոպական դատարանին գործն է:

Արեւելահայերէնի թարգմանեց`
ՌՈՒԶԱՆՆԱ ԱՒԱԳԵԱՆ

Արեւմտահայերէնի վերածեց`
ՍԵԴԱ ԳՐԻԳՈՐԵԱՆ

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )