Երգի Մը Պատմութիւնը. «Սերոբի Երգը» Բնութագրումն Է Սուլուխցի Սերոբին Դաստիարակիչ Օրինակին

ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

Հայ  յեղափոխական պատմութիւնը հարուստ է իր անձնուրացներով, ազգանուէր եւ անձնազոհութեան առաքելութեամբ օժտուած հայդուկներով, ֆետայիներով եւ գործիչներով: Անոնք իրենց սխրագործութեամբ եւ ռազմական իւրայատկութեամբ օրինակ հանդիսացած են նախ իրենց շրջապատին, ապա յաջորդող սերունդներու յեղափոխական կազմաւորման մէջ:

Այդ տիպար օրինակներէն է Սուլուխցի Սերոբը:

Սերոբ Մշոյ դաշտի Սուլուխ գիւղէն էր, ծննդեան թուականը` անյայտ: Տիպար մշեցի մը` 40-45 տարեկան, պարթեւ հասակով, պնդակազմ ու սրտոտ:

Գիւղին հարուստներէն էր, ազդեցիկ` թէ՛ գիւղացիներու եւ թէ՛ կառավարութեան հանդէպ: Շրջակայքի հայերը մեծ համակրանք ունէին անոր հանդէպ:

Սերոբ Աղբիւրի օրով ան միացաւ յեղափոխութեան եւ գործակցեցաւ անոր հետ, մտաւ ՀՅ Դաշնակցութեան շարքերն ու սկսաւ կազմակերպել իրենց եւ շրջակայ գիւղերը: Մեծ էր յաջողութիւնը ու անսպասելի:

Սերոբ բարձր գիտակցութեան տէր անձ էր, ան կ՛ուզէր իր նիւթաբարոյական մասնակցութիւնը բերել յեղափոխութեան: Առաջին օրէն ուզած է իր դրացիներուն հասկցնել, որ յեղափոխական եղողը պէտք է զինուի: Այն օրերուն, երբ ամէն հայ, հարուստ կամ աղքատ, կ՛ակնկալէր, որ «Ընկերութիւնը» իրենց զէնք պիտի տայ, Սերոբ վերացուցած է այդ ակնկալութիւնը` ինքն իր սեփական զէնքը գնելով:

Գիւղին խմբապետն էր, մեծ հեղինակութիւն կը վայելէր գիւղացիներուն կողմէ, ու իր խօսքը վճռական էր ամէնուն համար անխտիր: Ըստ ՀՅ Դաշնակցութեան օրկան «Դրօշակ»-ի, «Յարգանքը, որ ունէին գիւղացիներ դէպի բարեսիրտ Սերոբ, պատկառանքի փոխուած էր անոր յեղափոխութիւն ընդգրկած օրէն: Կը բաւէր, որ «Զարկէք» խօսքը դուրս գար անոր բերանէն, ամբողջ գիւղը բիրերով զինուած` կը կատարէր անոր հրամանը, թէկուզ այդ ըլլար կառավարութեանը կամ զօրքին դիմադրել:

«Քանիցս հասարակ զէնքերով զինուած գիւղական խմբով ընդհարումներ կ՛ունենայ չերքեզներու եւ քրտերու հետ: Այս կռիւներու ազդեցութիւնը այնքան մեծ կ՛ըլլայ, որ այլեւս քիւրտ կամ չերքեզ չի համարձակիր Սուլուխի մէջ գիշերել, եւ գիւղացիները կ՛ազատին չորս կողմէն թրթուրի պէս թափող այդ ձրիակերներէն: Եթէ մի քիւրտ աղա կամ պէյ պատահմամբ գիւղը հանդիպէր, նախ պարտէր երթալ Սերոբի մօտ, հրաման ստանար, ապա ձիէն իջնէր հանգչելու:

«Կառավարութիւնը սուլուխցիներու ըմբոստ ընթացքէն կասկածած էր, որ «բան մը կայ» հոն. քանի մը անգամ խուզարկած էր գիւղը, բայց ոչինչ չէր գտած: Սակայն Սերոբ իբրեւ գիւղին հարուստներէն մէկը, ամենածանր նիւթական վնասներ կրած էր խուզարկութիւններէն:

«Մի անգամ կը բանտարկեն զինք, բայց կը յաջողի ամենակարող դրամի զօրութեամբ դուրս գալ բանտէն:

«Երթալով` կասկածը կը շատնար: Օրաւուր կը պարզուէր կառավարութեան աչքին Սերոբի քաղաքական գոյնը, սակայն որովհետեւ շատ վարպետ կը շարժեր Սերոբ, ոչ մի իրական փաստ չկար, որով կարելի լինէր դատապարտել անի: ճարը կտրած` կողմնակի միջոցներու կը դիմէ կառավարութիւնը, կ՛ամբաստանէ, թէ զէնք գնած ու բաժնած է գիւղի երիտասարդութեան» :

Սերոբ երբ կը տեսնէ, որ իր սրտին վառ զգացումները վերջիվերջոյ թրքական բանտին խորերը պիտի փտին, 1901-ի յունուարին կը ծախէ ունեցուածքին մէկ մասը եւ վերցնելով երկու որդիները` Յակոբն ու Աւետիսը եւ իր զէնքը, կը բարձրանայ Սասուն` կռուելու համար Անդրանիկի կողքին: Շատ կարճ կը մնայ հոն:

Այնուհետեւ կ՛իջնէ դաշտ, դաշտեցիի ցաւերուն բալասան ըլլալու, գիւղէ գիւղ կը շրջի եւ յառաջ կը տանի կազմակերպչական ու քարոզչական մեծ աշխատանք: Սակայն, երբ թրքական զօրքին կողմէ խուզարկութիւնները կը խստանան, Սերոբ կ՛որոշէ քաշուիլ դէպի Ախլաթ: Յետոյ հեռաւոր ընկերներ տեսնելու նպատակով 1902-ին իր որդիներով կ՛անցնի Կովկաս:

Սերոբ քանի կը հեռանայ իր ծննդավայրէն, այնքան աւելի խոր կը զգայ անոր վիշտը: Ու երբ 1903-ի ամառը կը լսէ, որ դաշնակցական Օնիկ Նեւրուզի «Շանթ» հետեւակ մարտախումբը Երկիր պիտի անցնի, իր կորիւնները առած կը դիմէ կարգադիր մարմինին ու արտասուելով կը թախանձէ, որ զինք ալ ղրկեն: Ազատութեան ծարաւի հայորդին շատ կը խնդրէ, որ թոյլ տան հայրենիքի սուրբ դատին համար զոհուիլ:

Սուլուխցի Սերոբ 1903-ի սեպտեմբերին Նեւրուզի եւ Խանի խումբերուն հետ միասին կ՛անցնի ռուս-թրքական սահմանը, սակայն Բասէնի` Իւզվերանի եւ Գոմաձոր գիւղերուն մօտ կռուի կը բռնուին: Իրենց վրայ յարձակողը սահմանապահ կանոնաւոր թուրք զօրքն էր` Թեֆիք փաշայի գլխաւորութեամբ :

Սերոբ առիւծի պէս կատաղած` կը նետուի դէպի թշնամիին շարքերը, կը ճեղքէ, կ՛անցնի, կը մտնէ Իւզվերան գիւղ եւ կ՛ապաստանի մարագի մը մէջ, ուրկէ կը կռուի մինչեւ երեկոյ, երբ մարագը կը վառեն վրան:

Այդ մարտի ընթացքին տեղի ունեցած Սուլուխցի Սերոբի եւ անոր զաւկին հետաքրքրական երկխօսութիւնը ամէնէ խօսուն ու պատգամող օրինակն է.

– Հայրի՛կ, – ասում է մեծ որդին, – եղբայրս ընկաւ:

– Ոչինչ, զաւա՛կս, – պատասխանում է հայրը` լցնելով իր հրացանը, – դու գործիդ աշէ…

Եւ շարունակւում է մի բուռն քաջերի կռիւը հազարաւոր զօրքերի ու մոլեգնած ամբոխին դէմ: Բայց պատերազմի գործի մէջ քաջութիւնն ու հերոսութիւնը դժբախտաբար ամէն ինչ չեն, եւ թշնամին թնդանօթային կրակի պաշտպանութեան տակ հետզհետէ սեղմում է Գոմերի պաշարման շղթան…

– Սերո՛բ, մեծ որդիդ էլ ընկաւ, – նկատում է նրա համագիւղացիներից մէկը:

– Ոչի՛նչ, ոչի՛նչ, հէնց դրա համար էլ նրանց այստեղ էի բերել, – պատասխանում է Տարօնի Արծիւն անցողակի եւ պարպում պատրաստի հրացանը: Կռիւն արդէն անյոյս է նկատւում: Խանին փոխարինող խմբապետը արդէն նահանջի հրահանգներ է տալիս: Բայց ո՞ւր կարող էր գնալ Սերոբը, ինչպէ՞ս կարող էր նա բաժանուել այնքան թանկագին կեանքերից… Եւ նա մերժում է նահանջի առաջարկը, իրար մօտ բերում իր երկու մատղաշ զաւակներին եւ նրանց դիակներն իրեն համար պատնէշ դարձնելով շարունակում կատաղի կռիւը, մինչեւ որ մի փրկարար գնդակ վերջ է դնում նրա խոնջացած եւ տառապած կեանքին 4:

18 նոյեմբեր 1903-ին, Բասէնի պատմական ճակատամարտին` կը նահատակուին` Սուլուխցի Սերոբը, իր երկու որդիներու` Յակոբի եւ Աւետիսի հետ, Բարսեղ Խանը, Նեւրուզը եւ իրենց քաջ զինուորներէն շատերը:

Սերոբ գնաց իր բաղձանքին համաձայն ու հայրենասէր հայու մը արժանավայել մահով նահատակուեցաւ: Անոր երկու կորիւնները նոյնպէս ինկան մինչեւ վերջ կռուելով: Երկու կորիւններ մէկը 22 եւ միւսը` 20 տարեկան. սիրուն դէմքով, բարձրահասակ, ամօթխած ու մանաւանդ հայրենիքի սիրով վառուած քաջարի մարտիկներ:

Սուլուխցի Սերոբի եւ անոր զաւակներուն կեանքի եւ սրտամորմոք նահատակութեան պատմութիւնը ա՛լ աւելի ամրագրելու եւ դաստիարակիչ օրինակ դարձնելու համար հիմք ծառայած է արուեստի բնագաւառին, երբ երեքին մասին ծնունդ առած է ռազմահայրենասիրական երգ մը: Երգին գաղափարը կը մտայղանայ աշուղական եւ գուսանական երգերու մեկնաբան, բանաստեղծ, յօրինող, այլ խօսքով` աշուղ Լեւոն Գաթրճեանը:

Գաթրճեան ծնած է Հալէպ, 1940-ին, քսան տարեկանին անցած է Պէյրութ, ուր հետամուտ կ՛ըլլայ իր բնատուր ձայնը զարգացնելու Լիբանանի պետական երաժշտանոցին մէջ: Ան իր առաջին անհատական համերգը տուած է 1964-ին, Պէյրութի մէջ: Լեւոն իր առաջին երգը գրած է 1967-ին: Եղած է առաջին հայ երգիչը, որ 1981-ին լրիւ հայկական երգացանկով երգած է Փարիզի հռչակաւոր «Օլիմփիա» սրահին մէջ: Համերգներ տուած է հո՛ն, ուր հայ կայ: 1971-ին առաջին անգամ ըլլալով կը հրաւիրուի Հայաստան, ուր Ֆիլհարմոնիայի դահլիճին մէջ կու տայ համերգ մը. այդ ելոյթէն անմիջապէս ետք ան կը շրջի Հայաստանի ամբողջ տարածքին` տալով 14 համերգներ:

Լեւոն Գաթրճեան 2009 սեպտեմբերի վերջը, Երեւանի մէջ, իր տուած համերգին աւարտին, ձեռնադրուեցաւ աշուղ: Այս երեւոյթը բնականաբար համազօր է թագադրութեան:

Լեւոն Գաթրճեան 1978-ին լոյս ընծայած «Լիբանանի Ճան տղաներ» խորագիրը կրող ձայնապնակին (LP) մէջ առաջին երեսի հինգերորդ երգը նուիրուած է Սուլուխցի Սերոբին` «Սերոբի երգը» վերնագրի տակ:

Անմիջապէս նշենք, որ այս երգը ոչ մէկ կապ ունի Սերոբ Աղբիւրի հետ: Այս յստակացումը կ՛ընենք, քանի որ յաճախ մամուլի, երգարաններու, ինչպէս նաեւ համացանցի վրայ օգտագործուած` Դիմատետրի, Եութիւպի եւ այլ միջոցներու մէջ այս երգի կողքին կը տեղադրուի Սերոբ Աղբիւրին կենսագրականը կամ լուսանկարը, եւ կամ ալ հակառակը` Սերոբ Աղբիւրի երգերուն կողքին կը տեղադրուի Սուլուխցի Սերոբին եւ իր երկու կորիւններուն հետ միասին նկարուած լուսանկարը:

Հոս երկու Սերոբներու մասին խիստ բաղդատական մը կ՛ընենք պարզ այն պատճառով, որպէսզի հաստատենք, որ երգը նուիրուած է Սուլուխցի Սերոբին.

ա. Աղբիւր Սերոբ ալ ունէր երկու որդի, սակայն անոնց անունները Յակոբ եւ Սամսոն էին, մինչ Սուլուխցի Սերոբին զաւակներունը Յակոբ եւ Աւետիս էր:

բ. Սուլուխցի Սերոբ իր կորիւններուն հետ կռուի դաշտը` մարտի ընթացքին նահատակուեցաւ: Սակայն Աղբիւր Սերոբ, 24 հոկտեմբեր 1899-ին, թրքական բռնակալութեան սադրանքով, Սասնոյ Կէլիեկուզան գիւղին մէջ դաւադրաբար թունաւորուեցաւ, սպաննուեցաւ ու անարգօրէն գլխատուեցաւ:

գ. Աղբիւր Սերոբ ծնած էր Տարօնի Ախլաթ գաւառի Սոխորդ գիւղը: Իսկ Իւզվերանի մէջ նահատակուած Սերոբը սուլուխցի էր:

1978-ին Լ. Գաթրճեանի լոյս հրապարակուած ձայնապնակի (LP) շապիկի երկրորդ երեսին վրայ տպագրուած են իր մեկնաբանած բոլոր երգերուն բառերը, հոն կը կարդանք «Սերոբի երգը»-ը վերնագրով Սուլուխցի Սերոբին նուիրուած երգը, որուն խօսքերու եւ երաժշտութեան հեղինակը նոյնինքն Լեւոն Գաթրճեանն է:

Պատումային բնոյթ ունեցող ռազմահայրենասիրական այս երգին, խօսքը երաժշտութեամբ շաղկապուած է: Բնականաբար կ՛արժէ խօսիլ երաժշտութեան մասին, որ կու գայ մէկտեղելու երգին կառուցուածքը: Լեւոն Գաթրճեանի այս ստեղծագործութիւնը յար եւ նման է իր երգեցողութեան յատկութեան` աշուղական եւ գուսանական: Երաժշտութիւնը չափաւոր է, ժողովրդային նուագարաններով երգուած դառնակսկիծ մեղեդին, վերջապէս, կ՛արտայայտէ վշտահեծ-մռայլ թեման, որքան ալ հոն արտայայտուին մերթ պոռթկումն ու տառապանքը, մերթ` կսկիծն ու ազատութիւնը:

Լեւոնին հիւսած երգը Սուլուխցի Սերուբին եւ անոր երկու կորիւններուն` Յակոբին եւ Աւետիսին սխրագոծութեան ոսկեփայլ եւ տխուր էջն է, հերոսական պատումներով երանգաւորուած անոնց սլացքներն ու պայքարը, զոհաբերութիւններն ու Սուրբ Գործի ճամբուն վրայ ազատատենչ պայթիւնները:

Սերոբի Երգը

Սերոբ ելաւ Սուլուխ գիւղէն,
Ինքն եւ իր երկու տղէն,
Թուրքերը լսեն` կը կատաղեն, (սարսափին)
Ապրի Սերոբ իր զոյգ տղէն:

Կրկ. Սերոբն ասաց մատաղ եմ ձեզ,
Դէ, հաւաքուէք, հայ զաւակներ,
Խմբեր կազմենք մենք մարտական,
Քայլենք դէպի Մուշ, Կիլիկիա,
Խարբերդ, Սասուն, Կարս, Արտահան,
Թէկուզ մահուան գնով լինի,
Ազատ տեսնենք Մայր Հայաստան:

Սերոբն ելաւ` ձագերն իր հետ,
Տէրն օգնական երեքին հետ,
Թուրքեր ջարդէք, լեցրէք Մուրատ գետ,
Ձեզ թող օգնի Սուրբ Կարապետ:

Կրկ. Սերոբն ասաց մատաղ եմ ձեզ…

Լուրը հասաւ Մշոյ փաշին,
Փաշան կանչեց իր պինպաշին.
Աշխարհ չորս կողմ թել կը քաշեն,
Կու գայ Սուլուխ Սերոբ փաշէն:

Կրկ. Սերոբն ասաց մատաղ եմ ձեզ…

Սուլուխցի Առիւծ Սերոբին նուիրուած երգին մեղեդին կ՛արտացոլայ երգի հեղինակին եւ միեւնոյն ատեն մեկնաբանին հայրենասիրութիւնը, այնքան անմիջական եւ հարազատ է, որ զայն արտայայտող երգն ալ նոյն չափով մարտաշունչ եւ պայթուցիկ է արդէն: Երգին մէջ գեղագիտական նրբութիւնները կամովին գրաւած են երկրորդական տեղ. բուն նպատակը քարոզչական է, աւելի՛ն, դաստիարակչական է` նորելուկ սերունդը ոգեւորող, թէ՛ բառերով, թէ՛ եղանակով:

Լ. Գաթրճեանի տողերը խիստ կարճ են, երգընթացը` վանկային, միւս կողմէ` կը հրաւիրեն հայ երիտասարդը արշաւելու դէպի Մուշ, Կիլիկիա, Խարբերդ, Սասուն, Կարս, Արտահան: Հոս չեն սպրդիր վրիժառական ցասումներ` «Թուրքեր ջարդէք, լեցրէք Մուրատ գետ…»-ի նման:

Գաթրճեանի զէնքը հաստատակամութիւնն է, մտաւոր հայրենասիրութիւնը, զինուած` գիր ու երգով: Ազնիւ ու վեհ պայքարի մկրտութիւն մըն է այս, նուէր` հայ պատանիին: Հոն չկան մելամաղձոտ տողեր, ո՛չ լաց, ո՛չ ողբ. երբեմն որոշ բառերու ձայնաւորներ կ՛ենթակուին շեշտադրումի, իւրայատուկ ընդգծումի, երբ երգէն անդին, հարկ է խորհրդածել տալ ըսուած խօսքին մասին, օրինակ` «Թէկուզ մահուան գնով լինի, ազատ տեսնենք Մայր Հայաստան»:

Սուլուխցի Սերոբի յեղափոխական կեանքն ու գործունէութիւնը եւ նահատակութիւնը, Լեւոն Գաթրճեանի ստեղծագործութեամբ, երգով կեանք առաւ: Յեղափոխական հազարաւոր դրուագներէն մէկը` իբրեւ դաստիարակիչ օրինակ, երգարուեստի գանձարանին ժառանգուեցաւ:

Վերջապէս, Սուլուխցի Սերոբին եւ անոր երկու կորիւններուն օրինակը վարակիչ դարձաւ, թէեւ պատմութեամբ, սակայն երգով ա՛լ աւելի ամրագրուեցաւ, անոնց անցեալը անմոռանալի կոթող մը եղաւ: Ազատութիւն սիրող ամէն հայու սրտին մէջ անոնց անունը ապրեցաւ ու մնաց վառ: Այդ իսկ պատճառով ալ սերունդներ փառք կը կարդան այն մայրերուն, որ Սուլուխցի Սերոբին եւ անոր զաւակներուն նման անհատներ կերտեցին ու սնուցանեցին` հայրենիքի սիրոյն նուիրաբերելու:

Մեզի կը մնայ երգը ապրեցնել, յեղափոխական ոգին փոխանցել նոր սերունդին, ու այդ կարելի է ընել միայն երգի ճամբով: Անհրաժեշտ է յեղափոխականութեան աւանդոյթի շարունակականութիւնը պահել:

Օգտագործուած աղբիւրներ

– Գաթրճեան Լեւոն, «Լիբանանի ջան տղաներ» ձայնապնակը (LP), 1978, ԱՄՆ:

– «Դրօշակ» (Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան օրկան, 1902, 1903, 1904)», վերհրատարակութիւն ՀՅԴ-ի, 1984, Պէյրութ, էջ 385-386:

– Սամուէլ Կարապետեանի Դիմատետրի էջը` /https://www.facebook.com/berdagh/posts/639938162857851/

– Տասնապետեան Հրաչ, «Պատմութիւն հայ յեղափոխական շարժման եւ Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան» [խմբագիր` Երուանդ Փամպուքեան], Պէյրութ, 2009, էջ 390:

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )