Մեծարենցեան Երեկոներ – Մուսա Լեռ Այնճար. Ուիլիըմ Սարոյեան Գրագէտը

Զ. Գ. Ղ.

Մուսա լեռ-Այնճարի մէջ «Մեծարենցեան երեկոներ»-ու այս տարուան երկրորդ ձեռնարկը տեղի ունեցաւ կիրակի, 8 օգոստոս 2021-ին եւ նուիրուած էր գրական աշխարհին մէջ ամերիկահայ հանրածանօթ Ուիլիըմ Սարոյեանին, անգլերէն լեզուով բազմաթիւ գրական հատորներու հեղինակին, որ ունի պատմուածքներ, վէպեր, թատրերգութիւններ, երեքը` հայերէնի.

Ա.- «My Heart’s in the Highland» 1939 – «Իմ սիրտը լեռներումն է»
Բ.- «My Name is Aram» 1940 – «Անունս Արամ է»
Գ.- «Human Comedy» 1943 – «Մարդկային կատակերգութիւն»:

Ուիլիըմ Սարոյեանի կենսագրութիւնը հետաքրքրական է այն իմաստով, որ ինք միշտ ներկայ է իր գրութիւններուն մէջ: Ուրիշ կարեւոր երեւոյթ մըն է այն, որ անոր գրութիւնները` գաղթականներու մասին, այժմէական են, քանի որ այսօր գաղթականները նոյն պատկերը կը ներկայացնեն աշխարհի չորս ծագերուն:

Օրուան հանդիսավարն էր Զաւէն Ղարիպեան, իսկ Ուիլիըմ Սարոյեանի կեանքն ու գործը ներկայացուց Նայիրի Աբոյեան-Պուչագճեան` Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի անգլերէն լեզուի ու գրականութեան ճիւղի մագիստրոս վկայական ստացած (2003-ին): Ան Պալամանտ համալսարանին մէջ 17 տարիներէ ի վեր դասախօս է անգլերէն լեզուի ու գրականութեան:

Հանդիսավարը, նախքան խօսքը օրուան բանախօսին փոխանցելը, նշումեր ըրաւ Ուիլիըմ Սարոյեանի կեանքին մասին: Ան ըսաւ, որ Սարոյեան զաւակն է պիթլիսցի Արմենակ Սարոյեանի եւ Թագուհի  Քարաօղլանեանի: Անոնք 1900-ական թուականներու սկիզբը Պիթլիսէն գաղթած են Ամերիկա, Ֆրեզնօ, երեք զաւակներով: Անոնց չորրորդ զաւակը` Ուիլիըմ, կը ծնի Ֆրեզնօ, 1908-ին: Ուիլիըմ երեք տարեկան էր, երբ հայրը կը մահանայ կոյր աղիքի պայթումին պատճառով: Ընտանիքին մայրը` Թագուհին, չորս զաւակները Օքլահոմայի մէջ որբանոց կը դնէ, ու ինք ընտանիքի մը մէջ ծառայութեան կը մտնէ` զաւակներուն ծախսերը հոգալու համար: Ուիլիըմ Սարոյեան մանկութեան ամենադառն տարիները կ՛անցընէ որբանոցին մէջ:

1915-ին Ուիլիըմին քեռիին` Արամի կանչին, հետեւելով Թագուհին, իր չորս զաւակները կ՛առնէ ու կը վերադառնայ Ֆրեզնօ:

Սարոյեան հետագային կը պատմէ. «Եօթը տարեկան էի, Ֆրեզնոյի մէջ մայրս զիս հայկական դպրոց տարաւ, լաւ էր, շատ լաւ էր, մեզի կ՛ուսուցանէր հայ քահանայ տէր Գասպարը: Այո՛, շատ լաւ էր: Ասիկա միայն մէկ շաբաթ տեւեց: Մայրս մէկ շաբաթ ետք հարցուց. «Է՜ տղաս, ի՞նչ սորվեցար, պատմէ նայինք»: Ըսի. «Մայրի՛կ, սորվեցայ –  ահա կատուն բռնեց զմուկ»: Մայրս ըսաւ. «Այդ մենք վաղուց գիտենք, գնա՛ լրագիր ծախէ»:

Սարոյեան պատանեկութեան զանազան գործերով կը զբաղի` թերթ ծախել, հեռագրատան հեռագիրները տէրերուն հասցնել: Զինք կը տեսնենք Ֆրեզնոյի այգիներու եւ պարտէզներու մէջ, բայց երբ կը դառնայ երիտասարդ, իր եկամուտը կը գոյանայ իր գրած գիրքերէն: 1934-ին, երբ կը հրապարակուի իր հատորը «The Young Man and flying trapper» ան ճանչցուած գրող մըն էր:

Հանդիսավարը խօսքը աւարտելով` հրաւիրեց օրուան բանախօսը, որ ներկայացնէ Ուիլիըմ Սարոյեան գրողը:

Նայիրին Արոյեան-Պուչագճեան  սկսաւ իր խօսքը ըսելով, որ Ուիլիըմ Սարոյեան ամերիկացի գրող մըն է, որ հեղինակած է մօտ 45 թատրերգութիւններ, 22 հատոր պատմուածքներ, 11 վէպեր ինչպէս նաեւ` 6 հատոր յուշագրութիւններ: 1939-ին, երբ լոյս կը տեսնէ անոր «The Time of your life» հատորը, Սարոյեան կ՛արժանանայ The Pulitzer Prize-ին: Սարոյեան կը վերադարձնէ 1000 ամ. տոլարի պարգեւը` ըսելով, որ գրողը պէտք է ազատ ըլլայ ու դրամը անոր պէտք չէ իշխէ:

Ուիլիըմ Սարոյեան 1943-ին կ՛ամուսնանայ Քարոլ Մարքոսի հետ, անոնք կ՛ունենան երկու զաւակ` Արամ եւ Լիւսի: Տէր եւ տիկին Սարոյեաններ վեց տարի ետք կ՛ամուսնալուծուին, հետագային կրկին միանալու համար:

Սարոյեան 1935-1952 թուականներուն կը շրջի զանազան քաղաքներ` Լոս Անճելըս Սան Ֆրանսիսքօ, Լոնտոն, Փարիզ, Սքանտինաւիան երկիրներ, Մոսկուա, Երեւան:

1939-ին Սարոյեանի «Իմ սիրտը լեռներումն է» հատորը կը վերածուի թատրերգութեան, եւ մեծ յաջողութեամբ կը ներկայացուի Նիւ Եորքի բեմերուն վրայ:

Սարոյեանի շատ մը հատորներու մէջ կը հանդիպինք Ֆրեզնոյի գաղթականներու կեանքի մասին մանրամասնութիւններու, անոնց բարի նկարագրին, խեղճութեան, յոյսի, կեանքի պայքարին:

Սարոյեան կ՛ըսէ. «Ես Հայաստանը կը սիրեմ, ինչպէս նաեւ Ամերիկան, անոնց երկուքին կը պատկանիմ, բայց բնակիչն եմ երկրագունդին»:

Սարոյեան հետագային կրկին կը ճամբորդէ Հայաստան` 1976-ին եւ 1978-ին, իսկ Լիբանան` 1973-ին:

Ան կը մահանայ 1981 օգոստոս 31-ին ու կը թաղուի Ֆրեզնօ: Իր աճիւններէն մաս մը կ՛ամփոփուի Երեւանի Կոմիտաս պանթէոնի մէջ:

Օրուան բանախօսը շեշտը դրաւ Սարոյեանի երկու հատորներուն վրայ. առաջինը` «The daring Young Man on the Flying Trapeze», որ պատմութիւնն է 22 տարեկան երիտասարդ գրողի մը: Ան կ՛ապրի Սան Ֆրանսիսքօ,  շեշտը կը դրուի գրողին պայքարին վրայ, երբ կը տեսնէ, թէ պէտք եղած ձեւով չի գնահատուիր իր գրածը:

Երկրորդը «My Heart is in The Highland» գիրքէն, որ պատմութիւնն է մարդու մը, որ փող կը նուագէ, ու կը հաւատայ, թէ իր սիրտը Սկովտիոյ լեռներուն վրայ է, ան կը շրջի տեղէ տեղ` նուագելով ու ուտելիք խնդրելով:

Նայիրի Արոյեան-Պուչագճեանի խօսքէն ետք ներկաներէն Արփա Սնապեան-Անտոնեան կարդաց Սարոյեանի «Human Comedy» գիրքէն պատմուածք մը` «Ճառ մը մարդկային քիթի վրայ» :

—————————-

Ճառ Մը Մարդկային Քիթի Վրայ

Օր. Հիքս սպասեց, որ Հէլէն գրաւէ իր աթոռը, յետոյ նայեցաւ իր աշակերտներուն եւ ըսաւ. «Արդ, ի՞նչ սորվեցաք այս ընթերցումէն»:

– Սորվեցանք, թէ մարդիկ ամէն տեղ քիթ ունին, ըսաւ Հոմըր:

Օր. Հիքս չվրդովուեցաւ այս պատասխանէն եւ հարցուց. «Ուրիշ ի՞նչ»:

– Սորվեցանք, թէ,- շարունակեց Հոմըր,- քիթերը միայն խնջելու կամ հարբուխի ատեն հոսելու  համար չեն, այլ նաեւ հին ազգաց պատմական տուեալները ճշգրտօրէն պահպանելու համար:

Օր. Հիքս դէմքը դարձուց Հոմըրէն եւ ըսաւ. «Ուրիշ մէկն ալ թող խօսի, խնդրեմ. կը թուի, թէ Հոմըր քիթերով յափշտակուած է»:

– Գիրքի մէջ գրուած է, այնպէս չէ՞,- բողոքեց Հոմըր,- ինչու՞ կը յիշատակեն գիրքի մէջ, եթէ կարեւոր չէ:

– Թերեւս դուն կը փափաքիս քիթի վրայ անպատրաստի ճառ մը խօսիլ, պ. Հոմըր,- ըսաւ օր. Հիքս:

– Ոչ անպատճառ ճառ մը,- պատասխանեց Հոմըր,- բայց հին ազգաց պատմութիւնը կ՛ըսէ թէ, եւ դանդաղեցնելով ձայնը ու ըսածին վրայ շեշտ դնելու ձեւով մը,- մարդիկ միշտ քիթ ունեցած են: Ասիկա ապացուցանելու համար կը բաւէ, որ նայիք այս դասարանի մէջ գտնուող բոլորին:

Հոմըր նայեցաւ բոլորին դէմքերուն եւ յարեց. «Քիթե՛ր ամէնուրեք»:

Պահ մը կանգ առաւ մտածելու թէ ուրիշ ի՛նչ կրնայ ըսել այս նիւթին մասին, եւ յարեց. «Քիթը թերեւս մարդկային մարմնի ամէնէն ծիծաղելի մասն է, միշտ եղած է մարդկային ցեղին համար նեղութեան աղբիւր մը: Հիթիթները հաւանաբար ամէնէն շատ նեղուած ու տառապած են, որովհետեւ ունեցած են ոչ միայն խոշոր, այլ նաեւ ծուռ քիթեր: Շատ ալ կարեւոր չէ, թէ ո’վ հնարած է արեւաժամը, որովհետեւ ի վերջոյ ուշ կամ կանուխ մէկը ժամացոյց մը կը հնարէր: Կարեւորը այն է, թէ ո՛վ ի՛նչ քիթ ունի»:

Զուարճախօսն Ճօ կը լսէր խոր հետաքրքրութեամբ ու զմայլումով, եթէ ոչ նախանձով:

Հոմըր շարունակեց. «Կան մարդիկ, որ քիթէն կը խօսին, շատեր կը խռմփացնեն, ոմանք ալ կ՛երգեն կամ կը սուլեն քիթի մէջէն: Կան մարդիկ, որոնց քիթէն կը բռնեն ուրիշները, իսկ ոմանք ալ իրենց քիթերը կը խոթեն իրենց չպատկանած տեղերը: Եղած են քիթեր, որոնք խածուած են կատղած շուներու կամ շարժապատկերի դերասաններու կողմէ` սիրային վաւաշոտ վէպեր բեմադրելու ատեն: Դռներ փակուած են քիթերու վրայ, կամ եղած են քիթեր ալ, որոնք հաւկիթ ծախող մեքենաներու կամ ինքնիրեն փոխուող երգապնակներու ասեղներուն մէջ բռնուած են: Քիթը անշարժ է, ինչպէս ծառը, բայց որովհետեւ շարժող մարմնի մը` գլխուն վրայ է զետեղուած, ուստի յաճախ ծանր պատիժներ կը կրէ` ուրիշներու ճամբուն վրայ իյնալով: Քիթին պաշտօնն է հոտոտել ինչ որ կայ օդի մէջ, բայց կան մարդիկ, որոնք քիթի ծայրով կը նային ուրիշներու գաղափարներուն, կենցաղին, երեւոյթին»:

Այստեղ Հոմըր դարձաւ նայեցաւ Հըպըրթ Էքլի Գ.ին, յետոյ Հէլէն Էլիօթին, որուն քիթը, փոխանակ վեր բարձրացած ըլլալու, վար էր խոնարհած:

«Այս մարդիկ,- շարունակեց Հոմըր,- սովորաբար իրենց քիթերը մինչեւ երկինք կը տնկեն, իբր թէ այդ կողմէն ըլլար ներս մտնելու ճամբան, բայց հոտառութեան զգացումը կենդանիներու մէջ աւելի սուր է, քան մարդուն, որ քիթ ունի եւ ի՞նչ քիթ»: Հոմըր Մքոլի խորունկ շունչ մը քաշեց եւ որոշեց վերջացնել իր ճառը. «Քիթի մասին ամէնէն կարեւորը այն է, որ խառնակութիւն կը ստեղծէ, պատերազմներու դուռ կը բանայ, հին բարեկամութիւնները կը խաթարէ եւ շատ մը երջանիկ տուներ կը խորտակէ: Արդ, օր. Հիքս, կրնա՞մ մարզադաշտ երթալ»:

ՈՒԻԼԻԸՄ ՍԱՐՈՅԵԱՆ

Like on Facebook
  •  
  •  
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )