Բաբելոնեան Բարդ Ալիքներ Եւ Հայկական Ցաւոտ Մակաբերում

ԴՈԿՏ. ՀՐԱՉ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ

Շուրջ երեք հազար տարի առաջ բաբելոնեան աստղագէտներ, որոնք արժանաւոր ժառանգորդներն էին շումերական ռահվիրայ մշակոյթին,  յայտնաբերեցին, որ շարք մը բարդ թուացող շրջանային (cyclic) երեւոյթներ կարելի է տեսնել` որպէս մէկէ աւելի պարզ շրջանային երեւոյթներու համադրում: Համադրումը կրնայ ունենալ տարբեր ձեւեր: Ուշադիր թուաբանական հաշուարկով կարելի է յայտնաբերել այն պարզ շրջանները, որոնք ծանօթ եւ կամ ճանաչելի են աստղագէտին:

Վերի գծանկարին մէջ տեսնուող համեմատաբար ոչ բարդ կանաչ (Ա.) շրջանային գիծը, օրինակ (որ զուտ թուաբանական է անմիջական առնչութիւն չունի աստղագիտութեան հետ, ուր երեւոյթները աւելի բարդ են), գումարն է կարմիր (Բ.) եւ կապոյտ (Գ.) պարզ ալիքային (sinusoidal) գիծերուն, որոնց յաճախականութիւններու (frequency) յարաբերութիւնն է 3:2, այսինքն կարմիրը կ՛ամբողջացնէ երեք շրջան, երբ կապոյտը ամբողջացուցած է երկուքը: Երկնային մարմիններու ծիրերուն պարագային կան օրինակներ, որոնց յարաբերութիւները, սակայն,  նոյնքան պարզ չեն կրնար ըլլալ (1):

Բարդ շրջանային «ալիքներու» լիարժէք վերլուծումը կարելի եղաւ միայն 19-րդ դարու սկզբնաւորութեան` շնորհիւ ֆրանսացի թուաբանագէտ  եւ իտէալիստ ընկերվարական Ֆուրիէյի (Joseph Fourier  1768-1830): Հաշուարկը այժմ ի պատիւ իրեն կը կոչուի «Ֆուրիէ երանգապնակային վերլուծում (Fourier spectral analysis): «Երանգապնակային», որովհետեւ իւրաքանչիւր պարզ «ալիք» կը նմանցուի ծիածանի «մաքուր» գոյնի մը (որ ունի միայն մէ՛կ յաճախականութիւն): Բարդ ալիքները նման են խառն, ոչ մաքուր գոյներու: Հաշուարկը յարմար  չէ այստեղ տալ, որովհետեւ  կը պահանջէ համալսարանի Բ. տարուան մակարդակի թուաբանութիւն,  ինչպէս նաեւ` որոշ հնարամտութիւն:

Գծապատկերի գոյները ի հարկէ պայմանական են: Ապահովական սարքեր նման վերլուծում կը կիրարկեն որոշելու համար տուեալ ձայնի մը «երանգապնակը» (փոխաբերական իմաստով` «լուսապատկերը-spectrum)  եւ այդպիսով ճանչնալու ձայնի տէրը: Սլաքները ցոյց կու տան ցանցի յատկանիշը կամ «որակը»: Այս նիւթին նախապէս անդրադարձած եմ Կոմիտասի երաժշտութեան կապակցութեամբ(2):

Երկրորդ եւ շատ աւելի լայն կիրարկում ունեցող գիւտը թուաբանական նախատեսումը կամ մակաբերումն էր իր երկու տարբերակներով.- Interpolation/extrapolation (հայերէնով` թերեւս  ներարկում/արտարկում) (3)

Վերի գծապատկերին մէջ կը տեսնենք.- Եթէ երկնային մարմին մը երէկ Ա. դիրքի մէջ էր եւ այսօր Բ. դիրքի, ապա կը նախատեսենք, որ վաղը Գ. դիրքի մէջ ըլլայ: Այս կը կոչուի «extrapolation» ( հայերէնով թերեւս «արտամակաբերում կամ արտարկում): Այստեղ հանճարեղ գիւտը այն է, որ մարմնի երկրաչափական դիրքի (coordinates) հոլովոյթը կ՛արտայայտուի գրահաշուի միջոցով: Այլ խօքով, մինչ այդ իրարմէ անջատ գրահաշիւն ու երկրաչափութիւնը կը միաւորուին: Այդ այժմ կը կոչուի «վերլուծական երկրաչափութիւն (Analytic Geometry). թուաբանութեան կենսական ճիւղերէն մէկը, որ իր արդի ձեւաւորումը սկսաւ ունենալ միայն 17-րդ դարուն` շնորհիւ վաղամեռիկ թուաբանագէտ Տեքարթի (René Descartes 1596-1650), որ աւելի ծանօթ է որպէս «Երկուորական փիլիսոփայութեան հիմնադիր (Dualism)(4):

Երբ ծիրը ուղիղ գիծ մըն է, մակաբերումը պարզ է, կը կատարուի մէկ քայլով: Կոր ծիր մը կարելի է ուղիղ համարել կարճ միջոցի մը համար (կապոյտ գիծը): Հեռու ժամկէտով մակաբերումը կը կարօտի բազմաթիւ քայլերու եւ բարդ հաշուարկի: Ներկայ հաշուարկները նկատի կ՛առնեն տուեալներու անորոշութիւնը (uncertainty), որոնք կրնան ըլլալ վիճակագրական եւ կամ չափող գործիքներու անճշգրտութեան հետեւանք:

Վերի գծանկարին մէջ անորոշութեան պատճառով անցեալի չափումները տարտղնուած տեսք ունին: Հետեւաբար ապագայ նախատեսումը (արտարկումը) միանշանակ չէ: Կողքի գծանկարին մէջ արտարկումի անորոշութիւնը ցոյց տրուած է որպէս (?X): Նման հաշուարկներ այժմ շատ դիւրին են` շնորհիւ համակարգիչներու: Երեք հազար տարի առաջ, սակայն…

Տարօրինակօրէն.– Արդի գիտութեան լեզուն թուաբանութիւնն է: Թուաբանութիւնը զարգացաւ` շնորհիւ աստղագիտութեան, իսկ աստղագիտութիւնը` շնորհիւ աստղաբաշխութեան, որ գլխովին հակա- գիտական է:

Իշխանաւորներ մեծ կարեւորութիւն կու տային երկնային նշաններու: Պատերազմ եւ այլ ճակատագրական գործարք ձեռնարկելէ առաջ հարկ էր, որ տեղեկանային երկնքի դիրքորոշումին: Աստղաբաշխներ հարկ է, որ կարենային ճշգրիտ կերպով գուշակել երկնային մարմիններու դասաւորումը տուեալ թուականին: Միով բանիւ, աստղագիտութեան զարգացումը արդիւնք էր ԿԱՐԻՔԻ մը: Խոշոր իշխանութեան մը կարիքին, անհատ մարդոց ինքնանպատակ ձեռնարկ չէր:

Ցաւոտ Բարոյական

Մշակութային մեծագոյն իրագործումները կատարուած են տարածքին վրայ Միջագետքի, որ ծանօթ է նաեւ որպէս «Արգասաբեր Մահիկ»: Այլ իրագործումներ կատարուած են Ինտուս, Եանկցի եւ Նեղոս գետերու հովիտներուն մէջ: Բոլորն ալ վայրեր են, ուր կարելի էր հիմնել կայուն եւ բարգաւաճ պետութիւն: Հզօր  պետութիւնն է, որ կարող է պատրաստել եւ պահել որակեալ անձերու հոյլ մը. առանձնաշնորհեալ բարձր կրթութիւն ստացած մոգերու ընտրանի մը, առաւել` գրագիրներու գումարտակ մը, որ կարենայ արձանագրել եւ պահպանել պետական արխիւները: Գիտութիւն կարելի չէ զարգացնել թառած Գեղամայ  կամ որեւէ այլ լերան ժայռոտ լանջերուն վրայ:

Բոլոր անոնք, որոնք որեւէ առնչութիւն ունեցած են գիտական հաստատութիւններու հետ, քաջ գիտեն, որ նոր միտքեր յառաջացնելու եւ զարգացնելու համար անհրաժեշտ է ունենալ մտաւորական մասնագիտացած նուազագոյն զանգուած մը  (Critical mass): Մեր օրերուն այդ իր դրսեւորումը կ՛ունենայ համագումարներու եւ մասնագիտական հրատարակութիւններու միջոցով: Բնագիտութեան ներկայ «հաւատամքը» ձեւաւորուեցաւ 1928-ին , Քոփենհակընի մէջ:

Համագումարի մասնակիցներուն մէջ կը գտնուէին ոչ նուազ քան 30 ականաւոր գիտնականներ (5):

Հայկական իրականութեան մէջ, Հայաստանէն ներս թէ դուրս, մեր մօտեցումը բոլորովին այլ է: Հետզհետէ աւելի ու աւելի լայն ընդունելութիւն կը գտնէ առեղծուածապաշտութիւնը: Այս առեղծուածներու հիմնական բներգը նոյնն է. այն, որ համաշխարհային մշակոյթը Շումերի եւ Եգիպտոսի նստակեաց քաղաքաբնակ բարգաւաճ պետութիւններէ տասնեակ հազարաւոր տարիներ առաջ ծագում առած է Հայկական Լեռնաշխարհի լանջերուն վրայ: Այս նիւթին նախապէս հպանցիկ անդրադարձած եմ Զօրաց քարերու կապակցութեամբ (6): Այդտեղ դրոյթը այն էր, որ Հայկական Լեռնաշխարհի աստղադիտարանը 12 հազար տարի աւելի հին է, քան` եգիպտական «Նապթա»-ն: Այդ ի հարկէ ոչ մէկ ապացոյց ունի: Ընդհակառակն, 5 հազար տարի առաջ Նեղոսի հովտին  մէջ կար կայուն երկրագործական նստակեաց տնտեսութիւն, մինչդեռ 17 հազար տարի առաջ Հայկական Բարձրավանդակին վրայ հազիւ թէ գտնուէին կիսանստակեաց խաշնարած ցեղախումբեր: Անոնք վստահաբար ունէին ծէսեր, բայց ոչ մէկ կարիք կրնային ունենալ գրաւոր հաղորդակցութեան եւ յառաջացած թուաբանութեան: Հարկ է յստակօրէն  զատորոշել ճանաչողականը ծիսականէն:

Նախապատմական ժայռապատկերները (Գեղամայ լեռներու թէ այլուր) ունին խորհրդանշական, ծիսական պաշտամունքային բնոյթ:

Ծիսականը ունի պահպանողական բնոյթ, անոր առաջադրանքն է` ամրապնդել հաւաքականութեան մը ներքին կապերը առանցքային հիմնադրական առասպելի մը եւ` կցորդ առասպելներու, որոնք կ՛ամբողջացնեն պատկերը: Ծիսականը չէ ուղղուած լուծելու կենցաղային հարցեր (7):

Ծիսականը չի հարցադրեր, ունի պատրաստ, անփոփոխ պատասխաններ: Ուրեմն գլխովին հակագիտական եւ հակապատմական է:

Վերի նկարին մէջ կը տեսնենք շումերական կաւէ սալիկ-«ստացագիր» մը եւ միջին ամերիկեան մեհենագիր քանդակ մը: Սալիկը, որ  պատրաստուած է պետական շտեմարանի մը գրագրին կողմէ, կը միտի ըլլալ ըստ կարելւոյն հասկնալի շահագրգրուած բոլոր կողմերուն համար: Մինչդեռ մեհենագրերը դիտաւորեալ կերպով անհասկնալի են հասարակ մարդոց համար,անոնք յատուկ մասնագիտացած դաստիարակութեամբ հասկնալի էին միայն ընտրեալ քրմական դասի մը համար, որ կը պատկանէր իշխող տոհմին:    Աստղադիտական-օրացուցային ժայռապատկերները նոյնպէս ունին ծիսական բնոյթ, որովհետեւ ծիսական ժամանակացոյցներ են:  Անոնք հասկնալի կրնային ըլլալ միայն կրօնական աւագանիի փոքր խաւի մը համար, միաժամանակ  հեղինակը  պահապանն էր իշխող տիեզերաբանութեան (cosmology), որ տակաւին անծանօթ է: Ի զուր չէ, որ անոնք մինչեւ օրս կը մնան անվերծանելի: Անվերծանելի են հաւանաբար, որովհետեւ ի հեճուկս բազմաթիւ փորձերու` ցարդ կարելի չէ եղած որեւէ առնչութիւն գտնել ժայռապատկերներու եւ այլ ծանօթ երեւոյթներու միջեւ: Ի հարկէ կան «համարձակ վարկածներ», որոնցմէ ոչ մէկը վաւերական է: Յատկապէս խոցելի են այն վարկածները, որոնք հիմնուած են կարգ մը բառերու ձեւական նմանութեան վրայ: Նմանութիւններ, որոնք շատ յաճախ յերիւրածոյ եւ ձեւափոխուած են: Ես պատասխանատու եմ իմ խօսքերուս (Հ.Պ.):

Ինչպէ՛ս կարելի է, որ հայկական մշակոյթը հասած ըլլայ Խաղաղական ովկիանոսի գրեթէ անմարդաբնակ հարաւային հեռաւոր կղզիները, որոնց բնակչութիւնը ունի չինական ծիներ: Արդեօ՞ք այլմոլորակայիններ միջամտած են եւ Հայկական Լեռնաշխարհի գերակայ մշակոյթը «ցանած» մեր մոլորակի չորս ծագերուն:

Հարկ է մեծ զգուշութեամբ մօտենալ նախապատմական վարկածներուն, յատկապէս երբ անոնք կը միտին շոյել ազգային ինքնասիրութիւն: Հարկ է ճանչնալ մեր իսկական մշակոյթը իր լաւն ու վատով: Անվաւեր վարկածները ոչ մէկ ձեւով կը ծառայեն մեր վարկը բարձրացնելու, ընդհակառակն, տուն կու տան  հեգնանքի, եւ քարոզչական զէնք` թշնամիներու: Ինքնախաբէութեան վրայ հիմնուած մեծամտութիւնը կործանարար է: Մենք շատ դաժան պատիժ կրեցինք: Հարկ կա՞յ բացատրելու

 

——————

  1. Մոլորակներու (եւ ընդհանրապէս երկուքէ աւելի մարմիններէ կազմուած համակարգերու) ծիրերուն պարզ յարաբերութիւնները ծնունդ կու տան «համահունչութեան (resonance), որ կրնայ ծայրայեղ (նոյնիսկ կործանարար) հետեւանքներ ունենալ աւելի փոքր մարմնիններուն համար: Այդ պատճառով տիեզերքի մէջ կայուն երկարակեաց պարզ յարաբերութիւններ չեն նկատուիր:
  2. «Կոմիտաս եւ առասպելագրութիւն, Ա. խազագիտութիւն», 15 յունուար 2020
  3. Interpolation կը նշանակէ, որ մակաբերուած քանակը կը գտնուի նախորդ քանակներու ժամանակամիջոցին մէջ, ինչպէս երէկը կը գտնուի առջի օրուան եւ այսօրուան միջեւ, իսկ extrapolation կը նշանակէ, որ քանակը կը գտնուի նախորդ քանակներու դաշտէն դուրս, ինչպէս վաղը կը գտնուի երեկէ այսօր երկարող ժամանակամիջոցէն դուրս: Այս ի հարկէ կը նշանակէ կանխատեսում կամ «գուշակութիւն», որ աստղագէտի ասպարէզն է:
  4. Երկուորական փիլիսոփայութեան հիմնական դրոյթը այն է, որ կան երկու անջատ իրականութիւններ` նիւթական եւ հոգեկան:
  5. Որ ծանօթ է որպէս «The Copenhagen Interpretation»: Ի դէպ, Այնշթայն կը գտնուէր ընդիմադիր դիրքի վրայ, որովհետեւ կը պնդէր, որ «Աստուած քուէ չի խաղար» (նարտիի խաղաքար, «զառ»): Այդ իր «մեծ սխալ»ներէն մէկն էր: Այնշթայն ուշ տարիքին, ցաւօք, ունեցաւ մտքի քայքայում:
  6. «Աստղահնագիտական Վարկածներ Ա. եւ Բ. Ազդակ» 16 եւ 17 յունուար 2018:

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )