Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ

Օսմանեան Բանակին Ջարդը
Վարանդայի Մէջ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

– Արցախցիները Մերձկասպեան Հողեր Տեղափոխելու Ռուսական Ծրագիր

Դերբենդ (Տաղստան). հայոց Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին պատմական կառոյց է

Գանձասարի Եսայի եւ Երից Մանկանց Ներսէս կաթողիկոսներու եւ Արցախի մելիքներու կողմէ ռուսաց Պետրոս Մեծ ցարին ուղարկուած 18 նոյեմբեր 1724 թուակիր օգնութիւն հայցող նամակին իբրեւ պատասխան, ցարը հրովարտակով մը բարեհաճեցաւ հայերը ընդունիլ իր բարձր հովանաւորութեան տակ եւ ամենաողորմածաբար հրամայեց Դերբենդի բերդապահ զօրավար Կրոպոտովի, որ Արցախի հայերուն բնակութեան տեղ տայ Սուրբ Խաչ բերդին մօտ, Սուլակու, Ադրախանայ եւ Թերեք գետերու ափերուն մօտ:

Միաժամանակ ցարը կոմս Գաւրիլօ Գոլովկինի գաղտնի հրահանգներ տուաւ, որպէսզի ռուսերուն կողմէ պարսիկներէն նոր գրաւուած նահանգներու կառավարիչները համոզեն հայերը` ձգելու իրենց հայրենիքը եւ գաղթելու Կասպից ծովու ափամերձ երկրամասեր` Կիլան եւ Մազանտարան:

Իր կարգին Կասպից ծովեզերքի կառավարիչ զօրավար Միխայիլ Մատիուշկին ցարէն հրաման ստացաւ, որ որքան կարելի է աննկատելի կերպով աշխատիլ Կիլանն ու Մազարտարանը մաքրել իսլամներէն, հանդարտ կերպով ոչնչացնելով զանոնք, որպէսզի կարելի ըլլայ անոնց տեղը հայ գաղթականներ վերաբնակեցնել:

Պետրոս Մեծ օսմանցիներուն հետ համաձայնութեան եկած էր եւ չէր ուզեր օգնել հայերուն:

***

Օսմանեան զօրքերը 1 մարտ 1725-ին ներխուժեցին Արցախ եւ Շահին, Սալահ եւ Ալի փաշաներու հրամանատարութեան տակ երեք զօրաբանակներու բաժնուելով ու շրջանցելով Գանձակը, սկսան յառաջանայ դէպի Վարանդա:

Սղնախներու ղեկավարները, ի տես թրքական գերազանց ուժերուն, որոշեցին ճակատ-ճակատի դիմադրութիւն ցոյց չտալ. բան մը, որ կրնար ծանր պարտութեան մատնել հայոց զօրքը եւ հակայարձակման հնարաւորութենէն զրկել զայն: Որոշուեցաւ ծուղակը ձգել թուրքերը:

Հայոց մելիքները ընդառաջ գացին օսմանեան բանակին, հպատակութիւն յայտնեցին եւ իրենց մօտ հիւրընկալութիւն առաջարկեցին:

Վարանդա գաւառի կեդրոն եւ մելիքանիստ Աւետարանոց գիւղը

Օսմանցի շուրջ վեց հազար զինուորներ հիւրընկալուեցան Վարանդայի հայկական գիւղերուն մէջ:

Քանի մը օր ետք, հայկական ինքնապաշտպանական ուժերը գիշերային յանկարծակի գրոհով մը ոչնչացուցին օսմանեան զօրքերը: Շահին եւ Ալի փաշաները սպաննուեցան, իսկ Սալահ փաշա գերի ինկաւ:

Այս փառաւոր յաղթանակէն ետք Արցախի ղեկավարները նամակներ ուղարկեցին ռուսաց Պետրոս Մեծ ցարին եւ վրաց Վախթանգ Զ. թագաւորին: Նամակներուն մէջ կ՛ըսուէր, որ հայերը, տեսնելով որ թրքական զօրքերը «շատ են, կռուելով չէր լինի, յառաջ գնացինք ղօնախ արինք, մեր գերազանց վերայ բաժանեցինք, Ճ (100)ով, ԲՃ (200) ով, Գ ԴՃ (3-400) ով, թամամ կոտորեցինք, միայն մէկ ՃԾ (150) մարդ փախան, Բ (2) փաշան եւս սպանեցինք, Սալահ փաշան ողջ պահած ունիմք»:

Այս ջարդի ժամանակ թրքական գերութենէն ազատեցան նաեւ երկու հարիւրէ աւելի հայեր, որոնք ստրկութեան պիտի վաճառուէին:

Նոյն ժամանակ օսմանեան վաթսուն հազարնոց բանակ մը, Արաբ Ալի եւ Պեքիր փաշաներու հրամանատարութեամբ ներխուժեց Ղափան եւ գրաւեց ընդարձակ շրջաններ: Դաւիթ Բէկ պաշարուեցաւ Հալիձորի բերդին մէջ: Բայց յետոյ պաշարուածները հակայարձակման անցան եւ ջարդեցին օսմանեան զօրքը:

Դաւիթ Բէկ դիմեց շրջակայ շիի խաներուն, միասնաբար պայքարելու համար օսմանցիներուն դէմ. դիմումին մէջ կ՛ըսուէր. «եկ միաբանեալ տացուք պատերազմ ընդ օսմանցոց»:

Վարանդայի եւ Հալիձորի յաղթանակները կասեցուցին օսմանցիներու յառաջխաղացքը դէպի մերձկասպեան տարածքներ:

Հայոց ձեռքը գերի ինկած Սալահ փաշա խոստովանեցաւ ըսելով, որ թուրքեր իրենց թիկունքը ապահովելու համար ձեռնամուխ եղած են ոչնչացնելու հայերը. «թէ դուք չէիք այս միջումս, մեք հիմա Դարպանտու Պաքու վերայ էինք գնացել, որ ղատիմի մերն է»:

***

Թուրքեր որոշած էին ամէն գնով տիրել Արցախի: Օմար փաշա վերջնագիր ուղարկեց մելիքներուն, ըսելով որ այդ վայրերը սուլթանը իրեն յանձնարարած է կառավարելու, եւ հայերը պարտաւոր են հնազանդելու եւ տուրք տալու:

Օսմանցիք, իրենց պարտութիւններուն վրէժը լուծելու եւ հայերը հպատակեցնելու համար սկսան անխնայ ջարդել եւ գերեվարել հայերը հոն ուր որ կրնային:

Պետրոս Մեծի պատուիրակ Իվան Կարապետ ռուսաց արքունիք ուղարկած իր մէկ զեկուցագիրին մէջ կ՛ըսէր, որ օսմանցին «թէ Երեւան, Թիֆլիզ, Ղափան, ամենայն գեղ, ինչ դեզ որ ձեր խասնում այ, չափմիշ ա անում,… կոդորում ա, փոքրն էսիր ան անում»:

***

Ռուսական իշխանութիւնները անմիջապէս հակազդած էին հայոց օգնութիւն հայցող նամակին, եւ նոյն ժամանակ` 1724 նոյեմբերին յատուկ հրովարտակ յղեցին Արցախի հայ ժողովուրդին, որուն մէջ կ՛առաջարկուէր ձգել Ղարաբաղը, գաղթել եւ բնակութիւն հաստատել Կիլան, Մազանտարան, Պաքու եւ մերձկասպեան այլ վայրեր:

Ռուսեր կը վստահեցնէին, որ հայեր կայսրութեան հովանաւորութիւնը կը վայելեն եւ մերձկասպեան հողերու կառավարիչներուն կողմէ կարգադրութիւններ եղած են ապրելու համար յարմար տեղեր յատկացնելու հայերուն:

Ռուսիոյ նպատակն էր, իրեն հաւատարիմ նկատուող հայերով բնակեցնելով այդ շրջանները, զարգացնել առեւտուրը եւ տնտեսութիւնը: Պետրոս Մեծ լաւ շահոյթ կը սպասէր այդ երկրամասերէն: Ան որոշած էր այդ կողմերը սպանական ծխախոտ աճեցնել: Ցարը ամէն տեսակ արտօնութիւններ կը խոստանար հայերուն, որպէսզի անոնք կապուին ռուս առեւտրականներու հետ:

Ռուսական կառավարութիւնը յատուկ գրութիւն մը տուաւ հայ պատուիրակներուն, որպէսզի անոնք երթան եւ ամէն գնով համոզեն ժողովուրդը` գաղթելու Արցախէն: Գրութեան մէջ կ՛ըսուէր, որ Ռուսաստան դաշինք կնքած է Թուրքիոյ հետ, հետեւաբար չի կրնար օգնութիւն ուղարկել կամ պաշտպանել հայերը. «Կայսերական մեծութիւնը կը պահանջէ, որպէսզի… հայերը ձգեն այդ գաւառները, ուր ներկայիս կ՛ապրին, հաւաքեն իրենց ընտանիքները, մեծով ու փոքրով», եւ երթան բնակելու մերձկասպեան շրջաններ:

Նոյն բովանդակութեամբ գրութիւն մըն ալ ուղարկուեցաւ Իվան Կարապետի, պահանջելով ամէն գնով համոզելու Արցախի իշխանաւորներն ու ժողովուրդը` ձգելու Արցախը եւ երթալ բնակութիւն հաստատելու մերձկասպեան շրջաններ:

Արցախցիք մերժեցին վերաբնակեցման առաջարկը: Կաթողիկոս եւ մելիքներ 10 մարտ 1725 թուակիր նամակ ուղարկեցին ռուսական կառավարութեան: Նամակին մէջ անոնք կը գրէին. «Մեր չորս կողմի երկիրները թշնամիները գրաւած են, իսկ մենք ամրութիւններ ստեղծած ենք, թիկունք-թիկունքի տուած, կը պաշտպանենք մեր հայրենի հողը: Եթէ մենք ձգենք մեր լեռները եւ հեռանանք դէպի օտար դաշտերը, թշնամին ամէն կողմէն վրայ կու տայ մեզի եւ կ՛ոչնչացնէ»:

***

Ռուսաստան ուղարկուած պատուիրակներ Անտոն քահանայ եւ Չելեպի Քէոխվա 16 մայիս 1725-ին հասան Արցախ եւ ծանօթացան կայսերական հրովարտակին:

Մելիքները ըսին. «Այ տէր Անդօն, մեք քեզ ուղարկեցինք, թէ գնա, իմացիր, տես ղօշուն կը գայ, մին քօմակ եւ ճար կը լինի՞, թէ՞ ոչ: Մեք քեզ ե՞փ ասացինք, թէ մեզ համար տեղ ուզիր Դարպանդ, Պաքու, Գիլան կամ այլ տեղ, որ մեք գնանք, տեղն կենանք»:

«Ինչո՞ւ մեր տունը քանդեցիք», հարցուցին մելիքները Չելեպի Քէոխվայի: Չելեպին բացատրեց ըսլով, որ իր անունը նամակին մէջ չէ եղած, այսինքն` ինք ոչ մէկ իրաւասութիւն ունեցած է: Անտոն քահանան ճամբան պատռած է Եսայի կաթողիկոսին գրած նամակը, փոխարէնը ինք գրած է այն, ինչ որ փափաքած է եւ տարած Ռուսաստան:

Տեսնելով որ տեղափոխման առաջարկը ինչ արձագանգ գտած է, Անտոն քահանայ գաղտագողի փախուստ տուաւ Արցախէն:

Նշենք, որ վերաբնակեցման մասին միտքը բանաւոր զրոյցի մէջ Իվան Կարապետի Պաքու ուղեկցելու ժամանակ յայտնած էին Անտոն եւ Պետրոս քահանաները, որոնք շամախեցի էին:

Անոնք ըսած էին, որ եթէ ռուսական օգնութիւնը չհասնի, ապա գոնէ թոյլ տան հայերուն տեղափոխուելու ու բնակութիւն հաստատելու մերձկասպեան շրջաններ:

Շամախիի հայերը սոսկալի դրութեան մէջ էին եւ իրենց սեփական ուժերով ի վիճակի չէին պաշտպանուելու: Թուրքեր սանձարձակ կերպով կ՛աւերէին ու կը կողոպտէին հայկական գիւղերը եւ բռնութեամբ կը թրքացնէին հայերը:

Շամախիի շրջանի հայկական վեց գիւղերու աւագներ Պետրոս Մեծի յղուած խնդրագիր ուղարկած էին, ուր կ՛ըսէին. «Ցերեկը թուրքութիւն ենք անում, գիշերը` հայութիւն, ուրիշ ճար չունենք»:

***

Շամախի (Պաքուէն 106 քիլոմեթր արեւմուտք): Թեմին կեդրոնը Սաղիան գիւղի Սուրբ Ստեփանոս Նախավկայ վանքն էր եւ հետագային` Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին

Ռուսական արքունիքը ամէն ջանք սկսաւ գործադրել, իրականացնելու համար Արցախի եւ շրջակայքի հայութեան տեղափոխումը հիւսիսային Իրան: Ատիկա անիջականօրէն կապուած էր կայսրութեան արմատական շահերուն հետ:

Ռուսական պետութեան ներկայացուցիչներ սկսան ամէն կերպով յորդորել, համոզել հայերը` տեղահան ըլլալու առաջարկին:

Սակայն Արցախի մելիքները կրկին անգամ մերժեցին ենթարկուիլ կայսերական հրամանին եւ վստահութիւն յայտնեցին, որ կրնան իրենք զիրենք պաշտպանել հայրենի հողի վրայ:

Եկատերինա Ա. կայսրուհի

Այդ ժամանակ, 28 յունուար (8 փետրուար) 1725-ին մահացած էր Պետրոս Մեծ կայսր եւ անոր յաջորդած երկրորդ կինը` Եկատերինա Ա. կայսրուհի:

Իվան Կարապետ, ռուսական արքունիքին յղած 16 օգոստոս 1725 թուակիր զեկուցագիրին մէջ կը յայտնէր, որ այսպիսի ուժեղ կռուող ժողովուրդ, ինչպիսին Արցախի հայերն են, ոչ մէկ տեղ չեն երթար: Ան կը նկարագրէ նաեւ մելիքներուն զինական ուժը. «Էսօր ԺԲՌ (12 հազար) մարդ ձիաւոր, ոխչ չախմախով թուֆանկ, ոխչ թուրով հազիր են: Ու առանց ձիով էլ յենչանք, որ աստուած ա խապար ու ոխչ էլ թուֆանկ կայ: Ամէն էր Ժ (10) թուֆանկ ա շինում ու չախմախ ա շինում»:

Արցախի մելիքները Երկատերինա Ա. կայսրուհին տեղեակ պահեցին իրենց բարեբեր հողերու եւ գիւղերու մասին, թէ քանի գաւառներ կան, քանի գիւղ ու ամէն մէկ գիւղի մէջ` քանի տուն: Նամակին մէջ կ՛ըսուէր. «Եւ այս երկրներս սարով ու տեղով շատ ամուր են, եւ մենք այս խալխս, ամենս իւր երկրումն սղնաղ-սղանղ ենք արել ամուր տեղերն ու ամէնքս մէկ սղնաղի վերայ նստած պահում ենք: Եւ մեր Դ կողմի երկրներ օսմանցիք առել են, որ մեզ թշնամիք են, այլ եւ մեր մէկ կողմն էլ ղզլպաշն են, որ թշնամիք: Թէ որ մեք այս ՌՌ (հազար-հազար) խալղս տեղահանեմք եւ դուրս բերեմք իւրեանց ապրանքով եւ ուլախով, արձակ տեղ մտան, թշնամի շուտ կու յաղթէ եւ խալղն գերի կ՛առնէ: Այդ պատճառով շատ դժուար է մեզ ձեռ տալիս այդ կողմերն անցնելը»:

Արցախի մելիքները կ՛առաջարկէին, որ եթէ օգնական զօրք չուղարկեն, ապա գոնէ կարգադրեն Պաքուի ռուսական զօրքին` գալ մինչեւ Շամախի: Իսկ Արցախէն մինչեւ Շամախի մելիքները իրենք կը խոստանային ճամբայ բանալ եւ միանալ ռուսերուն:

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )