Երկու , Հայ Մեծանուն Կղերականներու 200 Ամեակի Առթիւ

ՏՈՔԹ.ՍԱՐԳԻՍ ԱՏԱՄ

2020 թուակիր  տարուայ մէջ հայ աշխարհը  կը նշէ ,հայ իմացականութեան վեհաշուք հանճարներէն ,երկու  մեծանուն կղերականներու  Մկրտիչ Խրիմեանի եւ Հայր Ղեւոնդ Ալիշանի ծննդեան 200 ամեակը,որոնց  դերը մեծ եղած է մեր եկեղեցական ու ազգային պատմութեան մէջ:

Նախապէս այս էջերուն մէջ, փորձած էինք  յակիրճ կերպով  ներկայցնել Խրիմեան հայրիկը եւ իր գործունէութիւնները, այսօր ալ կը փորձենք ,նոյն կերպով  Հայր Ալիշանը եւ իր գործունէութիւններ  ներկայացնել:

                Ղեւոնդ  Ալիշան

                          (6/18 Յուլիս 1820- 9 Նոյեմբեր 1901)

Ղեւոնդ Ալիշան (Քերովբէ Ալիշանեան): Հայ բանաստեղծ, բանասէր, պատմաբան, աշխարհագրագէտ, թարգմանիչ, 1838-ին Մխիթարեան միաբանութեան անդամ ։

Ծնած է  6(18) Յուլիս 1820  թուականին Իսթանպուլ    Աւազանի անունով՝ Քերովբէ։  Վախճանած է , 9 Նոյեմբեր 1901 թուականին  Վենետիք -սուրբ Ղազար կղզիի մէջ: Զաւակն էր հնահաւաք-դրամագէտի մը։

Ղեւոնդ Ալիշան ,Իսկական անուն-ազգանունով՝ Քերովբէ Ալիշանեան ,1836 թուականին , երբ 16 տարական էր,եկեղցական կակոնագիրի համաձայն անուանփոխուել է Ղեւոնդ Ալիշան :  1841 թուականին ,ընդհատումներով դասաւանդել է Վենետիկի Ռափաելեան, Փարիզի Մուրատյեան վարժարաններու մէջ, 1848 թուականին եղել է Ռափայելեան վարժարանի տեսուչը, 1849–51 թթ-ին՝ «Բազմավեպ» պարբերականի խմբագիրը:

1870 թուականին կատարել է միաբանութեան աթոռակալի պարտականութիւնները:

1832-ին, երբ տասներկու տարեկան էր, մուտք կը գործէ Ս. Ղազար (Վենետիկ) ու կ’աւարտէ դասընթացքը՝ 1841-ին։ Այս թուականին կը սկսի Հայր Ղեւոնդ Ալիշանի միաբանական եւ ուսուցչական գործունէութիւնը։ Ան­մի­ջա­պէս կը նո­ւի­րո­ւի նոյն վար­ժա­րա­նէն ներս ու­սուց­չու­թեան՝ միա­ժա­մա­նակ  աշ­խա­տակ­ցե­լով 1843-ին կեան­քի կո­չո­ւած «­Բազ­մա­վէպ» հան­դէ­սին։

Այս շրջա­նին լոյս կը տե­սնեն իր ա­ռա­ջին բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րը, ո­րոնք   գրա­բա­րով գրո­ւած էին եւ կը կրէին Մ­խի­թա­րեան­նե­րու դա­սա­կան դպրո­ցին շեշ­տա­կի կնի­քը։ 1848-ին  կը նշա­նա­կո­ւի «­Ռա­փա­յէ­լեան» վար­ժա­րա­նի տե­սուչ՝ միա­ժա­մա­նակ ստանձ­նե­լով «­Բազմավէպ»ի խմբագ­րու­թիւ­նը (1849-1851)։

1849 ին, Իտալիա-Աւստրիական պատերազմի հետեւանքով Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանի տնօրէնութիւնը կը հարկադրուի առժամաբար ընդհատել դասաւանդութիւնները, կը վարէ ուսուցչական եւ վարչական պաշտօններ։

1850-ին կ’ուղեւորուի Հռոմ։ Յաջորդ տարի, կը վերադառնայ Վենետիկ, սակայն՝ քիչ ետք, յատուկ առաքելութեամբ կը մեկնի դարձեալ Լոնտոն, Մուրատ Ռափայէլեանի կտակին հարցով։

1872-ին կը մխրճուի հնապատմական գործերու պատրաստութեան գործին մէջ։ Մին­չեւ իր վախ­ճա­նումը՝ 9 ­Նո­յեմ­բեր, 1901, ­ վե­հա­շուք նա­հա­պե­տ Ղեւոնդ Ալիշան կը փա­կո­ւի Ս. ­Ղա­զա­րի վան­քի իր աշ­խա­սե­նեա­կին մէջ եւ կը ստեղ­ծէ ա­ւե­լի քան յի­սուն հա­տոր հա­յա­գի­տա­կան պատ­կա­ռե­լի եր­կեր, ո­րոնք փառ­քը կը կազ­մեն հայ ժո­ղո­վուր­դի հո­գեմ­տա­ւոր ժա­ռան­գու­թեան։

Ս­տեղ­ծա­գոր­ծե­լու եւ ու­սում­նա­սի­րե­լու, գի­տու­թիւն անս­պառ պա­շա­րը  բաշ­խե­լու,  ու մա­նա­ւանդ՝ սե­րունդ­ները հայ իմացականութիւնով դաս­տիա­րա­կե­լու ան­մահ  ու սրազան գոր­ծին ռահ­վի­րան է Ա­լի­շան։ Ան օժ­տո­ւած՝ է ,գրո­ղի ու գի­տաշ­խա­տո­ղի բա­ցա­ռիկ շնորհ­նե­րով, ստեղ­ծա­գոր­ծե­լու բարձ­րո­րակ տա­ղան­դով եւ  ի­մաս­տու­թեամբ : ­Մխիթարեան Միաբանութեան եւ 1850-ական թուականներու հայ ազգային վերածննդեան շարժումին մէջ՝ Հ. Ղ. Ալիշանի կրթական եւ գրական գործունէութիւնը պատմական նշանակութիւն եւ կշիռ մը կը ներկայացնէ։ Անկախ այն իրողութենէն, որ իր քերթողական վաստակին բացարձակ մեծամասնութիւնը գրաբարով գրի առնուած է,- հետեւաբար՝ այսօր չի խօսիր սերունդներուն ու դուրս կը մնայ անոնց ընկալչութենէն : Ան ,կը խօսի մեզի ԺԹ(19). դարու երկրորդ կէսի մեր համազգային տենչերէն եւ զանոնք երկնող հոգեւորականին ազգի, հողի, եկեղեցիի, ազնուագոյն ձգտումներու պաշտամունքէն։

Ալիշան եւ Խրիմեան, մէկը արեւմուտքցի իսկ միւսը արեւելքցի, դաշն կ’ապրին ԺԹ. դարու երկրորդ կէսի հայրենակարօտ, ազատատենչ գաղափարներուն։   1850-1880, երեսուն տարիներու մեր գրականութեան մէջ՝ Ալիշեան Հայոց գրականութեան փառքն է:

Եւ­րո­պան ցնցող յե­ղա­փո­խա­կան պոռթ­կում­նե­րու եւ Ի­տա­լիոյ ազ­գա­յին միա­ւոր­ման ու ա­զա­տագ­րու­թեան յե­ղա­փո­խա­կան շար­ժում­նե­րը ի­րենց բարձ­րա­կէ­տին հա­սած ժամանակ իրադարձութիւններուն , ան­տար­բեր չմնած ե­րի­տա­սարդ Ա­լի­շա­նը, որ «­Բազ­մա­վէպ»ի է­ջե­րուն լոյս կ’ըն­ծա­յէ «­Նա­հա­պետ» ստո­րագ­րու­թեամբ իր ազ­գա­յին-յե­ղա­փո­խա­շունչ բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րը՝ «Պլ­պուլն Ա­ւա­րա­րայ­րի»,Կարմիր Վարդ «­Հա­յոց Աշ­խար­հիկ», «­Լուսն­կայն ­ Գե­րեզ­մա­նաց ­Հա­յոց», «­Բամբ Ո­րո­տան» ,«­Նո­ւագք» շար­քի միւս բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րով՝: Ա­լի­շա­նի «­Նա­հա­պե­տի եր­գե­րը» ոչ միայն նոր ու­ղի կը բա­նան Մ­խի­թա­րեան­նե­րու դա­սա­կան քեր­թո­ղու­թեան առ­ջեւ, այ­լեւ՝       ընդ­հան­րա­պէս ար­դի հայ գրա­կա­նու­թիւ­նը կը թար­մա­ցնեն ու յա­ռաջ կը մղե­ն վի­պա­պաշտ –  ռո­ման­թիք դպրո­ցի հու­նով։ Ա­ւե­լի՛ն. հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան զար­թօն­քին կրա­կը կը վա­ռե­ն ժա­մա­նա­կի հայ մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան եւ ե­րի­տա­սար­դու­թեան մէջ՝ եւ­րո­պա­կան ոս­տան­նե­րէն մին­չեւ ­ հեռու ափեր:

«Նահապետ» գրչանունով անմահացած Ղեւոնդ Ալիշան որ ամէն բանէ առաջ  Հաւատքի Մարդ էր. ապրեցաւ եւ գործեց Հայ Եկեղեցականի ոգեշնչող վարքով ու մեծ ներդրում ունեցաւ ոչ միայն որոշապէս Մխիթարեան Միաբանութեան ազգային դիմագծի պայծառակերտման, այլեւ ընդհանրապէս՝ 19-րդ դարու հայոց Ազգային Զարթօնքի հոգեմտաւոր կեանքի  մէջ։

Հակառակ գրաբարախառն իր հայերէնին, Հայր Ղեւոնդ Ալիշան նաեւ դրօշակիրներէն եղաւ մեր մայրենիի աշխարհաբար մշակման ու բիւրեղացման պայքարին։ Իր առաջին բանաստեղծութիւններով իսկ հայոց միջնադարեան  գրական հայերէնը վերակենդանացուց եւ յառաջապահը դարձաւ սեփական ժողովուրդին հասկնալի ու սրտամօտ հայերէնով ստեղծագործելու Զարթօնքի շարժումին։

Հայր Ղեւոնդ Ալիշան ստեղծեց ու հայոց սերունդներուն ժառանգ կտակեց ըստ ամենայնի Կոթողական հարստութիւն մը հոգեմտաւոր արժէքներու, որոնք ներշնչման աղբիւր դարձան 19-րդ դարու ազգային մեր զարթօնքը իր բարձրակէտին առաջնորդած հայ ազգային-ազատագրական պայքարին համար։

1850-ա­կան­նե­րու վեր­ջե­րուն, «­Նո­ւագք» ընդ­հա­նուր ա­նու­նին տակ ի մի բե­րե­լով հա­մե­մա­տա­բար ե­րի­տա­սարդ տա­րի­քին գրո­ւած իր քեր­թո­ւած­նե­րը:

Ա­լի­շան 1857-ին եւ 1858-ին յա­ջոր­դա­բար լոյս ըն­ծա­յեց «­Ման­կու­նի», «­Մաղ­թու­նի», «­Խո­հու­նի», «Բ­նու­նի», «­Հայ­րու­նի», «­Տէ­րու­նի» եւ «Տխ­րու­նի» խո­րագ­րո­ւած գրքոյկ­նե­րը, ո­րոնք մէկ կող­մէ մարդ­կա­յին ան­սահ­ման բա­րու­թեան,  մարդ­կայ­նա­պաշտ ապ­րում­նե­րու եւ խո­հե­րու, ինչ­պէս եւ քրիս­տո­նէա­կան      հա­ւատ­քի վե­րա­հաս­տատ­ման նո­րօ­րեայ ա­ւե­տա­րան­ներ ե­ղան, իսկ միւս կող­մէ սրտե­րուն եւ մտքե­րուն մէջ վա­ռե­ցին խա­րոյ­կը հա­յոց փա­ռա­պանծ ան­ցեա­լի ո­գե­կոչ­ման, հայ­րե­նի բնու­թեան պաշ­տա­մուն­քին, հայ­րե­նի հո­ղին՝ քա­րին ու ջու­րին ո­գեշնչ­ման ։

Հա­ւատ­քի՛ մար­դու, ազ­գա­յի՛ն գոր­ծի­չի եւ տա­ղան­դա­շատ գրո­ղի իր մեծ պատ­գա­մը Ա­լի­շան թուղ­թին յանձ­նեց նաեւ ար­ձակ է­ջե­րով, ո­րոնք 1871-ին լոյս տե­սան «­Խորհր­դա­ծու­թիւնք՝ ընդ ե­ղեւ­նեաւ» հա­տո­րով։ Իսկ հա­յա­գի­տա­կան աշ­խա­տա­սի­րու­թեանց իր կո­թո­ղա­կան վաս­տա­կով՝ ­Հայր ­Ղե­ւոնդ Ա­լի­շան պատ­րաս­տեց, բա­ռին ա­մէ­նէն ընդգր­կուն ի­մաս­տով, հան­րա­գի­տա­րա­նը Հա­յաս­տան Աշ­խար­հին եւ ստեղ­ծա­գործ ­Հա­յուն։ ­Հա­կա­ռակ որ բնաւ չտե­սաւ աշ­խար­հը հա­յոց եւ չու­նե­ցաւ հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նը ուղ­ղա­կիօ­րէն ապ­րե­լու իր պաշ­տած ժո­ղո­վուր­դի ա­ռօ­րեա­յին մէջ: Ա­լի­շան գա­ւառ առ գա­ւառ եւ գիւղ առ գիւղ ման­րա­մաս­նօ­րէն ներ­կա­յա­ցուց պատ­մա­կան ­Հա­յաս­տա­նը՝ իր թէ՛ նիւ­թե­ղէն, թէ՛ ո­գե­ղէն բնու­թագ­րով, իր հո­ղով ու բոյ­սե­րով, իւ­րա­քան­չիւր ա­ւա­նի կա­պո­ւած պատ­մա­կան ու ազ­գա­յին յի­շո­ղու­թեամբ, հա­յե­րէ­նի ժո­ղովր­դա­յին ու բար­բա­ռա­յին ճո­խու­թեամբ եւ հարս­տու­թեամբ,  «­Տե­ղա­գիր հա­յոց մե­ծաց», «Նշ­մարք եւ նշխարք ­Հա­յաս­տա­նի», «­Շի­րակ»,  «­Սի­սա­կան», «­Հին հա­ւատք հա­յոց»,  «Ար­շա­լոյս Ք­րիս­տո­նէու­թեան ­Հա­յոց», «­Հա­յա­պա­տում»,  եւ միւս գոր­ծե­րով:

Ա­լի­շան ոչ միայն հա­յա­գի­տու­թեան ըն­ծա­յա­բե­րեց գի­տե­լի­քի հսկա­յա­կան պա­շար, այ­լեւ սկզնաղ­բիւր դար­ձաւ պատ­մա­գի­տու­թեան եւ լե­զո­ւա­բա­նու­թեան, աշ­խար­հա­գի­տու­թեան եւ բու­սա­գի­տու­թեան բնա­գա­ւառ­նե­րուն մէջ։

Այս բո­լո­րով ե­զա­կի մե­ծու­թիւն դար­ձաւ ­Հայր ­Ղե­ւոնդ Ա­լի­շան։

Հայր Ղեւոնդ Ալիշան ստեղծեց ու հայոց սերունդներուն ժառանգ կտակեց ըստ ամենայնի Կոթողական հարստութիւն մը հոգեմտաւոր արժէքներու, որոնք ներշնչման աղբիւր դարձան Ժթ. դարու ազգային մեր զարթօնքը իր բարձրակէտին առաջնորդած հայ ազգային-ազատագրական պայքարին համար։ ՝

Ալիշանի «Հայբուսակ կամ Հայկական բուսաբառութիւն» (1895 թ.) վերագրեալ գրքը կը նկարագրէ Հայաստանի մէջ աճող շուրջ 3400 բոյս եւ ծաղկատեսակները , աւելի քան 150- նկարներով ու անոնց բուժական յատկութիւններու   անդրադարնալով :

Ալիշանի աւելի քան կէսդարիայ  գիտական գործունեութեան ամփոփումն է «Հայապատումը» (1901 թ.): Երկի առաջին մասը՝ «Պատմիչք Հայոց»-ը նուիրված է հայ պատմագրութեան պատմութեանը, երկրորդը՝ «Պատմութիւնք Հայոց»-ը, տարբեր պատմիչներու երկերէ ընտրուած և դէպքերու ժամանակագրական կարգով խմբաւորուած 400 յօդուածներով կը  ներկայացուի ,վաղնջական շրջանէն մինչև XVII դարու Հայոց պատմութիւնը: Ղեւոնդ Ալիշան ,մահացել է 1901 թուականի նոյեմբերի 9–ին և թաղուել է Վենետիկի Ս. Ղազար կղզի:

Ղեւոնդ Ալիշան կը գիտակցէր,  որ այն ժամանակաշրջանին, երբ հայ ժողովուրդի ազգային զարթօնքի եւ համընդհանուր վերելքի տարիներն էին, պէտք էր ոտքի հանել հայութիւնը, ոգեւորել զայն: Հարկաւոր էր հայ ժողովուրդի պատմութիւնը ճանաչելի դարձնել,անհրաժեշտ էր ուրեմն լաւ իմացութիւնը հայրենիքի աշխարհագրութեան, պատմութեան եւ մշակութային արժէքներուն: Սակայն այս բոլորը փոխանցելու համար հարկ էր միջոցներ որդեգրել, որ հասանելի ըլլային համայն հայութեան: Եւ այդ միջոցներէն մէկը ժողովուրդին խօսած լեզուն էր, այսինքն՝ աշխարհաբարը:

Ալիշանի գեղարուեստական ստեղծագործութեան մէջ աշխարհաբարի անցնելու առաջին նշանները ի յայտ եկան 1845 թուականէն սկսեալ:

Աւելի քան տասը տարի, մինչեւ Յունուար 1862, «Հայադիր» ընդհանուր վերնագիրին տակ, «Բազմավէպ»ը հրատարակած է հայոց պատմութեան զանազան դէպքեր, պատմուածքներ, հայկական հին տոմարին վերաբերող նիւթեր:

 

Ակեր: –Սիմոն ԵրեմեանԿեհսագրութիւն Հ.Ալիշանի,ՎենետիքՍբ.Ղազար 1902
Հայր Ղեւոնդ ԱլիշանՌատիօ Եան,20 Դեկտ.2019

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )