Կեղծմաշկ-Diphtheria

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

Կեղծմաշկը վարակիչ, լուրջ եւ մտահոգիչ հիւանդութիւն մըն է: Անոր յարուցիչը Գորինեպաքթիրիւմ տիֆթերի մանրէն է (Corynebacterium diphtheriae): Ան նաեւ կը կոչուի Քլեպս-Լոֆլեր պասիլըս (Klebs-Loffler bacillus), որովհետեւ ան գտնուած է 1884-ին գերմանացի մանրէագէտներ` Էտուին Քլեպսի (Edwin Klebs) եւ Ֆրիտրիխ Լոֆլերի (Friedrich Loffler) կողմէ:

Կեղծմաշկը համատարած հիւանդութիւն մըն է, եւ ան կը յայտնուի ընդհանրապէս 2-8 տարեկան երեխաներուն մօտ` առանց սեռի խտրութեան:

Կեղծմաշկը կը յայտնուի երկու ձեւերով.

  1. Շնչառական խողովակներու վարակումով, որ ընդհանրացած ձեւն է:
  2. Մորթի վարակումով, որ հազուադէպ է:

Կեղծմաշկը  կը փոխանցուի երկու ձեւերով`.

  1. Ուղղակի ձեւով` մարդէ մարդ, այսինքն` վարակուած հիւանդին շնչառական խողովակներէն արտահանուած կեղծմաշկի մանրէներով յագեցած օդով եւ խլնաթաղանթային հեղուկի միջոցով, որ կը պատահի հազի եւ փռնգտուքի միջոցին:
  2. Անուղղակի ձեւով. առողջ անձ մը կը վարակուի կեղծմաշկով, երբ կը դպչի վարակուած հիւանդին իրեղէններուն, սպասներուն եւ հագուստին:

Ինչպէ՞ս կը յառաջանայ կեղծմաշկը:

Կեղծմաշկի յարուցիչ մանրէները մուտք կը գործեն վերին շնչառական համակարգի խողովակներէն ներս եւ կը կպչին անոնց խլնաթաղանթին ու կ՛արտադրեն յատուկ թունանիւթ (toxin) մը, որ կը յառաջացնէ կեղծմաշկի նախնական ախտանշանները` մարմնական ընդհանուր տկարութիւն, անտրամադրութիւն, կոկորդացաւ եւ մեղմ ջերմ: Թունանիւթը կը հիւծէ շնչառական խողովակներու խլնաթաղանթը եւ 2-3 օրուան ընթացքին ըմբանին, խռչափողին, նշիկներուն, կոկորդին եւ քիթին առողջ խլնաթաղանթին վրայ կը յայտնուի հաստ, ճերմակ-մոխրագոյն ծածկոյթ-թաղանթ մը (coating-membrane): Աս ծածկոյթը կը կոչուի կեղծթաղանթ (pseudomembrane): Այս փուլին կը սկսին կեղծմաշկի իսկական ախտանշանները` բարձր ջերմ, խեղդող հազ, սուր կոկորդացաւ եւ կլլելու դժուարութիւն, վիզի աւշագեղձերու ծաւալում, շնչառական խողովակներու ջրուռեցք (edema), նեղացում եւ խցում, որոնց պատճառով հիւանդը կը մատնուի ձայնի խռպոտութեան, շնչահեղձութեան եւ շնչադադարի (respiratory arrest):

Կեղծմաշկի թունանիւթը կրնայ մտնել արեան շրջագայութեան մէջ եւ յառաջացնել զանազան տեսակի հիւանդութիւններ` սրտամկանաբորբ (myocarditis), բազ-մաջղատապ (polyneuropathy), երիկամներու բորբոքում եւ թոքատապ:

Կեղծմաշկի ախտաճանաչումը կը կատարուի` հիմնուելով հիւանդին ախտանշաններուն եւ բժշկական քննութեան արդիւնքներուն վրայ ու փաստարկելով կեղծմաշկի յարուցիչ մանրէին ներկայութիւնը կոկորդի խլնաթաղանթի քսուկի (swab) ախտաբանական քննութեան վրայ:

Կեղծմաշկի դարմանումը կը կատարուի յատուկ հակամանրէական դեղերով, որոնք կը սպաննեն կեղծմաշկի մանրէները մարմնին մէջ: Դարմանումը սկսելու է շուտով` ստանալէ ետք ախտաբանական քննութեան արդիւնքը: Սակայն յաճախ սուր շնչահեղձութեան պարագային  դարմանումը կը սկսի կոկորդի քսուկի ախտաբանական քննութեան արդիւնքը ունենալէ առաջ: Հոս հիւանդանոցային խնամքը խիստ կարեւոր կը դառնայ եւ` պարտաւորիչ: Ի պահանջել հարկին մեղմացնելու համար հիւանդին շնչահեղձութիւնը` կը կատարուի խռչափողածակում (tracheostomy), որուն միջոցով թոքերը կը շնչաւորուին, եւ  կարելի կ՛ըլլայ թթուածին ներմուծել անոնց:  Այս բոլորին հետ միատեղ հիւանդին կը տրուի հակաթունանիւթ (antitoxin), որ կը  կասեցնէ թունանիւթի ազդեցութիւնը:

Կեղծմաշկի մանրէները կրնան հարուածել մորթը եւ յառաջացնել մորթային կեղծմաշկ, որ յատկանշական է յատուկ մորթային վէրքերով: Այս վէրքերը կրնան պատահիլ մարմնի զանազան բաժիններուն վրայ:

Մորթային կեղծմաշկի ախտաճանաչումը եւ դարմանումը շնչառական խողովակներու կեղծմաշկին նման են:

Հակամանրէական դեղերու գործածութենէն 48 ժամ ետք հիւանդը վարակիչ ըլլալէ կը դադրի:

Դարմանումը պէտք է ըլլայ կատարեալ եւ ամբողջական, որմէ ետք կոկորդի քսուկի ախտաբանական քննութիւնը դարձեալ կը կատարուի փաստելու համար կեշծմաշկի մանրէներու ամբողջական չէզոքացումը:

Կեղծմաշկի դարմանումէն ետք հիւանդներէն ոմանք կրնան դառնալ մանրէակիր (bacterium carrier), այսինք անոնք կատարեալ ապաքինումէն ետք կը շարունակեն ունենալ կեղծմաշկի մանրէներ իրենց մարմնին մէջ: Այս մանրէակիր անհատները կրնան կեղծմաշկի մանրէները տարածել իրենց շրջապատին մէջ եւ պատճառ դառնալ կեղծմաշկի պարագաներու յայտնաբերման:

Տեսնուած է, որ չդարմանուող հիւանդներուն կէսը կը մահանայ: Նոյն իսկ դարմանումի ընթացքին որոշ հիւանդներ կը մահանան կեղծմաշկի ստեղծած բարդութիւններուն պատճառով:

Վարակուած անձին մօտ գտնուող առողջ անձեր ենթարկուելու են բժշկական քննութեան եւ ունենան կոկորդի քսուկի ախտաբանական քննութիւն:

Յանձնարարելի է, որ վարակուած անհատը մեկուսացուի` չվարակելու համար իր շուջը գտնուող առողջ անձերը: Ան հեռու մնալու է առողջ, անձերէ մանաւանդ` երեխաներէ: Իսկ ապաքինումէն ետք  անոր գործածած իրերը, հագուստները եւ սպասները պէտք է ապանեխել: Առողջ անհատներ չվարակուելու համար հեռու մնալու են վարակուած հիւանդներէն  եւ գործածելու չեն անոնց իրեղէնները: Շատ կարեւոր է կանխազգուշական միջոցներու դիմել` պայքարելու համար այս հիւադութեան դէմ: Կեշծամաշկի մէկ պարագայ կրնայ պատճառ դառնալ համաճարակի ստեղծման:

Կեղմաշկը կանխարգիլելի հիւանդութիւն մըն է:  Այս մէկը կարելի է պարզապէս պատուաստելով մանուկները կանուխէն կեղծմաշկի պատուաստով: Կեղծմաշկի պատուաստը կը գործածուի պրկախտի (tetanus) եւ խեղդահազի (whooping cough) պատուաստներուն հետ` որպէս եռեակ պատուաստ: Մանուկներուն կը տրուի հինգ պատուաստներ: Առաջին  երեք պատուաստումները   կը կատարուին, երբ մանուկը 2, 4 եւ 6 ամսու է:  Չորրորդ եւ հինգերորդ պատուաստումները կը կատարուին, երբ մանուկը 4 եւ 6 տարեկան է:  7 տարեկանէն վեր պատանի-ներուն կը տրուի մէկ պատուաստ` 11 կամ 12 տարեկանին:

Կեղծմաշկի պատուաստը անվնաս է եւ ապահով: Ընդհանրապէս ոչ մէկ բարդութիւն կը պատահի պատուաստումէն ետք:

Պատուաստը կրկնուելու է ամէն տասը տարին մէյ մը, որովհետեւ պատուաստին ուժականութիւնը կը նուազի, եւ հիւանդին դիմադրողականութիւնը կը տկարանայ:

Ըստ Քանատական առողջապահական պետական հաստատութիւններուն, Քանատայի մէջ`

– 1924-ին կեղծմաշկի 9.057 պարագաներ տեսնուած են:

– Պատուաստը Քանատայի մէջ գործածուած է 1926-էն ետք:

– 1930-էն ի վեր պատուաստը կը գործածուի օրինաւոր ձեւով` բոլոր երեխաներուն: Հակառակ ասոր տարիներու ընթացքին տեսնուած են որոշ թիւով կեղծմաշկի պարագաներ:

– 1930-էն սկսեալ կեղծմաշկը մեծ նուազում արձանագրած է Քանատայի մէջ եւ դարձած է հազուադէպ հիւանդութիւն մը` շնորհիւ պատուաստի գործածութեան:

Մոնրէալ, 25 դեկտեմբեր 2019

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )