Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Ժողովրդային Դիմադրութիւն` Ի Պաշտպանութիւն
Հայ Եկեղեցւոյ Նուիրական Իրաւունքներուն

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Ռուսաստանի եւ Կովկասի թեմերու առաջնորդներու եւ սինոտի անդամներու խառն ժողովէն եւ անոնց հաւաքական հրաժարականէն ետք, 11 օգոստոս 1903-ի երեկոյեան ժամը 7:00-ին Հայրիկի հրամանով եւ Սուքիաս արքեպիսկոպոս Պարզեանի նախագահութեամբ կայացաւ վանահայրերու եւ առաջնորդական փոխանորդներու ժողովը:

Ախալքալաքի Սուրբ Խաչ եկեղեցին

Ժողովին կը մասնակցէին Սուրբ Հռիփսիմէի վանքի վանահայր Յուսիկ եպիսկոպոս Մովսիսեան, Սեւանի վանքի վանահայր Սարգիս եպիսկոպոս Փիլոյեան, Սանահինի վանքի վանահայր Գարեգին եպիսկոպոս Սաթունեան, Սուրբ Շողակաթի վանքի վանահայր Գրիգորիս վարդապետ, Զուարթնոցի վանահայր Խաչիկ վարդապետ Դադեան, Տաթեւի վանքի վանահայր Ներսէս վարդապետ Մելիք-Թանգեան, Չարեքայ վանքի վանահայր Վահան վարդապետ, Մուղնիի վանահայր Ղուկաս վարդապետ, Ալեքսանդրապոլի առաջնորդական փոխանորդ Սահակ վարդապետ Բաղդասարեան, Կարսի առաջնորդական փոխանորդ Կիւրեղ վարդապետ, Գանձակի առաջնորդական փոխանորդ Բենիկ վարդապետ, Նուխիի առաջնորդական փոխանորդ Սիոն վարդապետ Տէր Մանուէլեան, Հին Նախիջեւանի առաջնորդական փոխանորդ Իսահակ վարդապետ, Ախալցխայի առաջնորդական փոխանորդ Բաբգէն վարդապետ, Նոր Բայազիդի առաջնորդական փոխանորդ Խորէն վարդապետ Մուրատբէգեան, Նոր Նախիջեւանի առաջնորդական փոխանորդ Մուշէ վարդապետ, Պաքուի առաջնորդական փոխանորդ Մատթէոս վարդապետ եւ Ղզլարի առաջնորդական փոխանորդ Թովմա վարդապետ:

Պատկառելի ժողովը իր «հնազանդութեան անկեղծ զգացմունքը» յայտնեց կաթողիկոսին եւ վստահեցուց. «Այս խնդրի լուծման վերաբերութեամբ մենք, վանահայրերս եւ վիճակաց առաջնորդական փոխանորդներս միայն եւ միայն հնարաւոր կը համարինք կատարել այն հրամաններն ու հրահանգները, որոնք սկիզբն կ՛առնեն ազգիս վեհափառ հայրապետից եւ կը հաղորդուին մեր սրբազան առաջնորդների ձեռքով»:

***

Հայ ժողովուրդի բուռն ընդդիմութեան պայմաններուն տակ ներքին գործոց նախարար Պլեվէ Պետերբուրգէն հեռագիր ուղարկեց Թիֆլիս, փոխարքայ Կալիցինի, ուր կ՛ըսէր.

«Եթէ դիմադրութիւնը շատ մեծ է, ժամանակաւորապէս յետաձգեցէք գործադրութիւնը»:

Իշխան Կալիցին պատասխանեց.

«Բարձրագոյն հրամանը կը կատարուի երկու շաբթուան ընթացքին»:

Կալիցին զինուորական իշխանութիւններուն եւ ոստիկանութեան հրամայեց ուժեղացնել ձեռք առնուած միջոցները եւ հայաբնակ վայրերը ամենախիստ հսկողութեան տակ առնել:

***

Հայրիկ 21 օգոստոս 1903-ի յատուկ կոնդակով սինոտին գրեց.

«Մեք, իբրեւ ընդհանրական հայրապետ ամենայն հայոց ընտրեալ միաձայնութեամբ ազգիս ի քահանայապետութիւն հօտի Սուրբ Հօրն Մերոյ Գրիգորի Լուսաւորչի եւ ծայրագոյն վերատեսուչ Առաքելական Սուրբ եկեղեցւոյս Հայաստանեայցս, այսու հայրապետական կոնդակաւ մերով պատուիրեմք ատենիդ` չառնել ոչինչ կարգադրութիւն ի կողմանէ սինոդիդ առանց հրահանգութեան մերոյ, վասն նորոգ կարգադրութեան ժողովոյ նախարարաց հաստատեալ բարձրագոյն հաճութեամբ 12-ն յունիսի տարւոյս, յաղագս նոր եղանակի գոյից եւ ստացուածոց եկեղեցեաց եւ վանօրէից մերոց Ռուսաստանի:

Մկրտիչ կաթողիկոս ամենայն հայոց»:

***

Պարսկաստանի հայութիւնը բողոքի ձայն բարձրացուց ռուսական կառավարութեան ոտնձգութիւններուն դէմ:

Ատրպատականի թեմի առաջնորդ Եղիշէ վարդապետ Մուրատեան 22 օգոստոս 1903-ին հեռագրեց Հայրիկի.

«Ես եւ ինձ հաւատացած թեմիս ժողովրդի հետ միասին ձայն կը բարձրացնեմ այդ անարդարութեան եւ հայակեր պաշտօնէից յերիւրած զրպարտութեան դէմ, խնդրելով միջնորդ հանդիսանալ հայ ժողովրդի կողմից նորին կայսերական մեծութեան առաջ եւ վերականգնել Հայաստանեայց եկեղեցու իրաւունքն ու սպասաւորների վարկը»:

Իսկ Նոր Ջուղայի հայութիւնը կը գրէր.

«Արեւելքում, մասնաւորապէս Պարսկաստանում, մահմետականները ռուսաց թագաւոր կայսեր վրայ նայել են որպէս հայ եկեղեցու պաշտպանի վրայ. իսկ այսօր ամէնքը թէ՛ Պարսկաստանի եւ թէ՛ Հնդկաստանի հայերը, որպէս եւ պարսիկ ժողովուրդը միանգամայն ապշած են այս անսպասելի ճնշումը տեսնելով հայոց բազմադարեան անկախ եկեղեցու վերաբերմամբ: Մի՞թէ Կովկասի կառավարչապետը արեան մէջ պիտի խեղդէ համայն մարդկութեան մարդասէր քաղաքակրթութեամբ ձեռք բերուած խղճի, կրօնի ազատութիւնը»:

***

Նոր Նախիջեւանի Սուրբ Խաչ եկեղեցին

Պուլկարիոյ Վառնա քաղաքի հայերը 800 հոգիի ստորագրութեամբ նամակ մը գրեցին Հայրիկի, խնդրելով անդրդուելի մնալ «իւր կորովի որոշման վրայ եւ ամէն զոհողութիւն յանձն առնելով ազգին հարստութիւնները չյանձնել ռուսական կառավարութեան», որպէսզի «ամբողջ աշխարհ հասկնայ, թէ հալածուած հայ ազգը եւ անոր հայրապետը դեռ գիտեն իրենց իրաւունքները պաշտպանել եւ զանոնք ոտնակոխ ընել չտալ նոյնիսկ ամենազօրեղ կառավարութեանց»:

Իր կարգին Ամերիկայի հայոց առաջնորդ Յովսէփ եպիսկոպոս Սարաճեան հեռագիր ուղարկեց Հայրիկի, խնդրելով «պաշտպանել մեր եկեղեցւոյ դարաւոր իրաւունքները»:

Իսկ Փրովիտէնսի հայ գաղութին անունով նամակ ուղարկուեցաւ Հայրիկի, ուր երախտագիտութիւն կը յայտնուէր հայոց կաթողիկոսին «այն արիական ընթացքին համար», որ ցոյց տուած է «մեր եկեղեցւոյն նուիրական իրաւունքները պաշտպանելու այս փափուկ խնդրոյ մէջ»:

Փրովիտէնսի հայութիւնը նաեւ Հայրիկի միջոցով խնդրագիր ուղարկեց Նիկոլայ Բ. կայսրին, որ «բարեհաճի յետս կոչել յունիսի 12-ի հրամանը»:

Ամերիկայի հայութեան կողմէ ընտրուած ժողովրդական մասնախումբը իր կարգին հեռագրեց Հայրիկի.

«Լուսաւորչի եկեղեցւոյ զաւակներս կը պահանջենք ազգային եկեղեցւոյ կալուածներու ռուսաց ապօրինի գրաւումին մինչ մահ դիմադրէք»:

Եգիպտոսի հայութիւնն ալ իր կարգին նամակ գրեց Հայրիկի, խնդրելով չյանձնել կալուածները:

***

Պաքուի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին եւ Պարապետի հրապարակը

Հայրիկ 5 ապրիլ 1903-ի կոնդակով յայտնած էր, որ 28 սեպտեմբերին Սուրբ Էջմիածնի մէջ միւռոնօրհնութիւն պիտի կատարուի:

Իշխան Կալիցին, նկատի ունենալով որ միւռոնօրհնութեան առիթով մեծ ցոյցեր կրնան կազմակերպուիլ, 23 օգոստոս 1903-ին նամակ գրեց Հայրիկի, ուր կ՛ըսէր:

«Ձերդ սրբութիւն, ի նկատի ունենալով որ ներքին գործերի նախարարը անցանկալի է համարում այս տարի ուխտաւորների համախմբումը Էջմիածնում, միւռոնօրհնութեան առիթով, ես, համաձայն ստատս-սեկրետար Պլեվէի առաջադրութեան` արուած անցած յունիսի 23-ից, պատիւ ունեմ ամենախոնարհաբար խնդրելու Ձերդ սրբութեան` յետաձգել սեպտեմբերի 28-ին նշանակուած միւռոնօրհնութիւնը մինչեւ մի այլ` աւելի բարեպատեհ ժամանակ: Արդիւնքի մասին բարեհաճեցէք տեղեկացնել ինձ որքան կարելի է կարճ ժամանակամիջոցում»:

***

Փոխարքային գրութիւնը տակաւին Էջմիածին չհասած, 24 օգոստոսին միւռոնօրհնէքը կատարուեցաւ Էջմիածնի մէջ:

Հազարաւոր ուխտաւորներ խռնուած էին Էջմիածին:

Ոստիկանութիւնը փորձեց սանձել մարդկային հեղեղը, բայց չյաջողեցաւ:

Ժամերգութենէն ետք մեծաթիւ կանայք լեցուեցան վեհարանին բակը եւ «Կեցցէ՜ հայ ժողովուրդ, կեցցէ՜ Հայրիկ, կորչի՛ բռնակալութիւն» աղաղակներով ուզեցին ներկայանալ Հայրիկի:

Հայրիկ ընդունեց հայ կիները, որոնք խոր յուզումով կաթողիկոսին ըսին որ հայ կինն ալ իր ձայնը կը միացնէ ընդհանուր բողոքին:

Միւռոնօրհնութեան արարողութենէն ետք Հայրիկ պատասխանեց Կալիցինի.

«Մեք` չընկալեալ տակաւին գրութիւն Ձեր, ի 24 սոյն օգոստոս ամսեան կատարեցաք ի մայր տաճարիս Սուրբ Էջմիածնի զօրհնութիւն սրբալոյս միւռոնի»:

***

Ռուսական ոստիկանութիւնը հրաման ստացաւ աւելի կտրուկ միջոցներու դիմելու: Շարժման մէջ դրուեցան նաեւ կոզակներու զինուորական միաւորներ: Բռնութիւնները հեզհետէ աւելի լայն ծաւալ ստացան: Ոստիկանական եւ զինուորական ուժեր գիւղ առ գիւղ կը շրջէին եւ զէնքի ու մտրակի ուժով քահանաներուն կը պարտադրէին գոյքացուցակ յանձնել: Եկեղեցիներուն դուռերը կը կտրէին եւ դրամարկղները կը փշրէին:

Քահանաներ ու երէցփոխներ, ժողովուրդին գլուխը անցած` ամէնուրեք դիմադրութիւն ցոյց կու տային: Գաղտնի կոմիտէները եւ յեղափոխական կազմակերպութիւններու անյայտ եւ խորհրդաւոր անձեր մահուան սպառնալիքներ կու տային թուլասիրտներուն ու ցարական պաշտօնեաներուն: Մահապատիժ որոշուած էր բոլոր անոնց, որոնք որեւէ յանձնում կը կատարէին, նաեւ բոլոր անոնց, որոնք բռնագրաւում կը կատարէին: Գաղտնի կոմիտէներուն կողմէ առնուած որոշումներուն գործադրութիւնը պարտաւորական էին:

***

Ժողովրդային բողոքի շարժումը հետզհետէ կը ծաւալէր:

Ախալքալաքի եւ շրջակայ գիւղերու հայութիւնը 1903 օգոստոս 23-24-ին բողոքի ցոյցեր կազմակերպեց: Գիւղերէն մեծաթիւ հայեր Ախալքալաք հասան եւ մղում տուին ցոյցերուն: Ոստիկանութիւնը խոհեմութիւն համարեց չմիջամտել:

Ելիզաւետպոլի (Գանձակ) մէջ, օգոստոս 29-ին, պատարագէն ետք հազարաւոր հայեր փողոց թափուելով դիմեցին դէպի առաջնորդարան, պահանջելով որ կալուածները չյանձնուին: Փոխ նահանգապետ Անտրէեւ ցոյցին վայրը հասաւ եւ զօրքին հրամայեց ցրուել ամբոխը: Ցուցարարները չհեռացան եւ սկսան բարձրաձայն աղաղակել. «Չենք տայ, չենք յանձնի»: Անտրէեւ սկսաւ հայհոյել հայութեան, անարգել ցուցարարները ու սպառնալ: Հայեր սկսան քարեր նետել Անտրէեւի վրայ: Անտրէեւ զօրքին հրամայեց կրակել ու ինք առաջինը հանեց ատրճանակը: Հրացանները ուժգին որոտացին: Ամէն կողմէ վայնասուն, աղաղակ եւ վիրաւորներու հառաչանքներ բարձրացան: Արիւն ու արցունք խառնուեցան իրարու: Հայեր տուին տասը զոհ եւ եօթանասուն վիրաւոր: Հայ նահատակներուն թաղումը կատարուեցաւ ոստիկանական հսկողութեան տակ: (Յեղափոխական գաղտնի կոմիտէն Անտրէեւի անունը իր սեւ ցանկին մէջ արձանագրեց եւ երկար հետապնդումէ ետք ի վերջոյ ահաբեկեց):

Գանձակի հայոց Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցին

Թիֆլիսի մէջ օգոստոս 31-ին հայեր հաւաքուեցան առաջնորդանիստ Սուրբ Գէորգ եկեղեցին, Գանձակի նահատակներուն հոգեհանգիստ ու սգահանդէս կատարելու համար: Եկեղեցական արարողութեան ընթացքին հազարաւոր ժողովուրդ ծունկի եկաւ «Գանձակի նահատակների, հայկական ինքնապաշտպանութեան առաջին զոհերի համար»: Յետոյ ժողովուրդը ոտքի կանգնեցաւ եւ «Կեցցէ՜ հայութիւն, կեցցէ՜ ազատութիւն» աղաղակեց: Ոստիկանութիւնը վրայ հասաւ եւ աջ ու ձախ մտրակներ շաչելով ժողովուրդէն պահանջեց լռել: Ձիաւոր կոզակներ օգնութեան հասան ոստիկաններուն: Երկու հայեր գնդակահար ինկան եւ ապա ժողովուրդը ցրուեցաւ:

Ղարաքիլիսայի (ներկայ Վանաձոր) մէջ նոյն օրը, օգոստոս 31-ին հազարաւոր հայեր թափօրներ կազմած ցոյց կազմակերպեցին: Գանձակի զոհերուն համար հոգեհանգիստ եւ սգահանդէս կատարուեցաւ: Խօսուեցան ճառեր, որմէ ետք ռազմաշունչ ու յեղափոխական երգեր երգուեցան: Ոստիկանութիւնը հրապարակէն քաշուեցաւ եւ խոհեմութիւն համարեց չմիջամտել:

Պաքուի հայերը սեպտեմբեր 2-ին «Կորչի՜ բռնապետութիւն, կեցցէ՜ հայ ժողովուրդ» աղաղակներով հաւաքուեցան Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի: Այդ օր պետական ընդունող յանձնախումբը եկեղեցի պիտի գար ստացուածքներու արձանագրութիւն կատարելու: Ոստիկաններ եւ ձիաւոր զօրքեր պաշարեցին եկեղեցին: Հայ երիտասարդներ, ատրճանակներով զինուած, դիմադրութիւն ցոյց տուին: Սկսան կատաղի կռիւներ: Զօրքը թնդանօթներ բերաւ եւ պաշարեց եկեղեցին: Հայ քաջերը ըսին որ մինչեւ մահ պիտի դիմադրեն: Զօրքը թնդանօթի բռնեց եկեղեցին եւ պաշարուածներէն պահանջեց անձնատուր ըլլալ, խոստանալով երաշխաւորել անոնց կեանքի ապահովութիւնը: Ի վերջոյ, հաւատալով պետութեան խոստումին դիմադրողները զէնքը վար առին: Մտնելով եկեղեցի, ոստիկանութիւնը աւելի քան հարիւր երիտասարդներ ձերբակալեց եւ բանտ նետեց:

Նոր Նախիջեւանի մէջ հայեր առաջնորդական փոխանորդ Մուշէ Վարդապետին գլխաւորութեամբ դիմադրութիւն եւ բողոքի ցոյց  կազմակերպեցին գոյքացուցակ յանձնելու համար ոստիկաններուն ի գործ դրած ճնշումներուն դէմ: Ոստիկանութիւնը ձիաւոր կոզակներ եւ հրդեհաշէջ զօրագունդը օգնութեան կանչեց, որոնք հազիւ կրցան ցրուել ցուցարարները:

 

 

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )