ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ
Պէյրութի մէջ 2019-ին լոյս տեսաւ Եղիկ Ճէրէճեանի «Ժիրայր» (Մարտիրոս Պոյաճեան)», հատորը, որ «Հրասիրտները» մատենաշարին թիւ 4-ն է, բաղկացած` 223 էջերէ:
Նախաբանին մէջ փրոֆ. Էդիկ Մինասեան կ՛ըսէ, որ Եղիկ Ճէրէճեան Ժիրայրի կեանքի եւ գործունէութեան ներկայացմամբ ցոյց կու տայ հայոց ազգային ազատագրական պայքարի մէջ ընդգրկուած կարեւոր տարածաշրջանի եւ ժամանակահատուածի իրադարձութիւնները, տալով նաեւ այդ պայքարին մասնակից մարդոց, տեղի ունեցած դէպքերու եւ յարակից հարցերու մասին հակիրճ ծանօթութիւններ, որոնք ընթերցողին առջեւ կը բանան տեղեկութիւններու հարուստ շտեմարան մը:
Ժիրայր, բուն անունով` Մարտիրոս Պոյաճեան, ծնած է 1856-ին, Հաճըն: Կրտսեր եղբայրն էր Համբարձում, պատմութեան մէջ Մեծն Մուրատ անունով ծանօթ, որ դարձաւ հայ ազատագրական պայքարի եւ քաղաքական կեանքի փայլուն դէմքերէն:
Ժիրայր, Հաճընէն դուրս գալէն ետք, թափառականի ցուպը ձեռքին, անանձնական նուիրումով փարած է հայ ժողովուրդի ազատագրութեան գաղափարին:
Երզնկայի մէջ Ժիրայր կազմած է ֆետայական երկու խումբեր, որոնք անոր կազմած խումբերու շարքին առաջիններն էին:
Ճէրէճեան կ՛ըսէ, որ Ժիրայրի Երզնկա գտնուած միջոցին կը ծագի 1877-1878-ի ռուս-թրքական պատերազմը, որ կը դառնայ հայ ազգային քաղաքական միտքին կիզակէտը:
Կիլիկիոյ վրայով Ժիրայր երկրորդ անգամ կը մեկնի Երզնկա: Ուսուցչութիւն կ՛ընէ Միացեալ ընկերութեան վարժարանին մէջ:
Երզնկայէն ետք, մուրացկանի ցնցոտիի տակ թափուած, ճամբորդներու խումբի մը խառնուելով, Ժիրայր կը մեկնի Սեբաստիոյ Բինկեան գիւղը: Բինկեանի մէջ ան ուսուցչութիւն կ՛ընէ, դասաւանդելով թուահաշիւ, տոմարակալութիւն, աշխարհագրութիւն եւ մարմնամարզ:
Ժիրայրի դաստիարակած սերունդէն դուրս կու գան հայ ազգային ազատագրական պայքարի եւ հասարակական կեանքի ակնառու դէմքեր:
Բինկեանէն Ժիրայր մեկնած է Տիւրիկ, ուր իբրեւ ուսուցիչ գործած է մէկ տարի: Կազմած է աշակերտական խումբեր, որոնցմէ ապագային դուրս կու գան ազգային ազատագրական պայքարի շատ մը անձնազոհ գործիչներ:
Տիւրիկէն մեկնած է Պոլիս եւ յետոյ անցած է Կիլիկիա, կեդրոնանալով Չորք Մարզպանի մէջ:
Ժիրայր 1890-ին վերադարձած է Հաճըն եւ եղած Կեդրոնական վարժարանին տնօրէնը: Աշակերտները զէնքի կը վարժեցնէ եւ անոնցմէ խումբեր կը կազմէ:
Հաճընէն փախստական դուրս գալով Ժիրայր մեկնած է Փոքր Հայք, իբրեւ գործունէութեան կեդրոն ընտրելով Էվէրէկը, այնուհետեւ` Կէմէրէկը: Շարունակած է կազմակերպչական թափառումները Եոզկատի եւ շրջակայ գիւղերուն մէջ:
Ժիրայր ձերբակալուեցաւ 8 մարտ 1894-ին եւ արագ դատավարութենէ մը ետք, 24-25 մարտ 1894-ի գիշերը կախաղան բարձրացաւ Եոզկատի մէջ:
