Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Հայոց Եկեղեցական Կալուածներու
Գրաւման Կայսերական Հրովարտակ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

– Հայերը Ռուսադաւան Դարձնելու Եւ Ռուսացնելու Ծրագիրներ

Նորին պայծառափայլութիւն իշխան Կալիցինի սանձազերծած հայահալած քաղաքականութիւնը իբրեւ վախճանական նպատակ կը հետապնդէր հայութեան ձուլումը ռուս ժողովուրդին մէջ: Փոխարքան կը ձգտէր առաջին հերթին հայ եկեղեցւոյ ինքնուրոյն դիմագիծը ջնջել եւ հայութիւնը օրթոտոքսութեան կապել, ինչպէս նաեւ հայ կեանքին մէջ գործող ամէն կառոյց ու միութիւն օրէնքէ դուրս հռչակել: Այնուհետեւ պիտի սկսէր Երեւանի նահանգի սահմանամերձ շրջաններէն եւ ապա` ամբողջ Կովկասէն հայութեան տեղափոխութիւնը Սիպերիա եւ անոնց փոխարէն ռուս օրթոտոքս գաղթականներու վերաբնակեցումը:

Նիկոլայ Բ. կայսրին ներկայացուցած իր հերթական զեկուցումին մէջ Կալիցին կը գրէր.

«Հայոց բարեգործական ընկերութիւնները զբաղած են աւելի քաղաքականութեամբ, քան թէ բարեգործութեամբ: Ճշմարիտ է` յատուկ օրէնքներ հաստատուած են` կառավարական հսկողութիւնը այդ ընկերութիւններուն վրայ ապահովելու համար, ինչպէս նաեւ հսկողութիւն կը գործադրուի անոնց գործունէութեան եւ հաշիւներու վրայ: Այս բոլորէն անդին` Կովկասի տեղական իշխանութիւնները իրաւունք ստացած են լուծելու զանոնք, երբ կանոնադրութեան ամենափոքր շեղում անգամ տեղի ունենայ, բայց բոլոր այդ միջոցները մեծ օգուտ չեն տուած:

«Կովկասի գրեթէ բոլոր քաղաքները մասնաճիւղեր ունին, որոնք ենթարկուած են այդ ընկերութիւններէն մէկուն` Բարեգործական ընկերութեան, որուն կեդրոնատեղին Թիֆլիսն է եւ որուն նպատակն է` Կովկասի հայոց մէջ դաստիարակութիւն ծաւալել եւ նիւթապէս օգնել անոնց: Սակայն այդ ընկերութիւնը զուտ տոհմային ըմբռնումով լուսաւորութիւն կը տարածէ: Քանի մը տարի առաջ անիկա մասնակցեցաւ ռուսահայ կրթուած դասակարգի անջատողական շարժման:

… Յայտնի տեղեկութիւնները ապացուցեցին, որ անջատողական խառնակութեան շատ կուսակիցներ այդ ընկերութիւններու անդամներ են: Անոնց դրամները յաճախ կը յատկացուին օտար երկիրներու մէջ հայեր դաստիարակելու. պարագայ մը, որ հակառակ է ռուսական կառավարութեան պետական սկզբունքներուն:

«Առանց ուրանալու այն օգուտը, որ անհատներ ու մասնաւոր ընկերութիւններ կրնան արտայայտել դաստիարակութեան գործին մէջ, պայմանաւ` որ բոլորովին վստահելի ըլլան: Կը կարծեմ, որ հայ ընկերութիւնները արժանի չեն վստահութեան` իրենց առանձնայատուկ հանգամանքին պատճառով: Եթէ հայերը ուզեն հանրային կրթութեան եւ դաստիարակութեան վերաբերող բուն ռուսական նպատակները քաջալերել, կրնան մասնակցիլ ռուսական ընկերութիւններուն, որոնք զերծ են ցեղային-կրօնական ձգտումներէ»:

Փոխարքան խնդրեց կայսրէն` թոյլատրել իրեն ջնջելու Կովկասի հայոց բարեգործական հիմնարկութիւնները:

Նիկոլայ Բ. զեկոյցին տակ մակագրեց. «Լուրջ ուշադրութիւն դարձնել»:

Իշխան Կալիցին այնուհետեւ ներկայացաւ նախարարաց խորհուրդին եւ առաջարկեց. «Կովկասը ռուսացնելու եւ հայկական վտանգաւոր անջատողականութիւնը միանգամընդմիշտ արմատախիլ ընելու միջոցը – գաղթեցնել Կովկասի ամբողջ հայութիւնը Սիպերիա եւ անոնց տեղ ներքին նահանգներէն բերուած օրթոտոքս գաղթականներ բնակեցնել»:

Փոխարքայի առաջարկին դէմ բուռն կերպով ծառացաւ զինուորական նախարար Կուրոպատկի, եւ առաջարկը առժամաբար անիրագործելի համարուեցաւ:

***

Երեւանի Սուրբ Նիկոլայ մայր տաճարը (աւերուած 1931-ին)

Հայութիւնը ռուս եկեղեցւոյ կապելու եւ ռուսացնելու իբրեւ կարեւոր քայլ, Երեւանի կեդրոնը, Բուլվարի հրապարակի ճամբուն վրայ, կառուցուեցաւ Սուրբ Նիկոլայ օրթոտոքս մայր տաճարը:

Եկեղեցին, հայկական սեւ եւ վարդագոյն տուֆով, եւ գեղեցիկ գմբէթներով, որոնց գագաթներուն ոսկեզօծ խաչեր տեղադրուած էին, նախատեսուած էր ռուսերու եւ հայերու համար:

Եկեղեցւոյ ներքին յարդարանքը ճոխ էր` մանրանկարներով եւ որմնանկարներով:

Իշխան Կալիցին եկեղեցւոյ մէջ սեղան մը հիմնեց Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչի անունով եւ Հայրիկէն մասունք առնելով հոն դրաւ:

Պայծառափայլ իշխանը նախատեսած էր հայութիւնը այդ  եկեղեցւոյ կապել եւ օրթոտոքս դարձնել:

Փոխարքան նաեւ Վաղարշապատի եւ Իգդիրի մէջ լաւագոյն հողամասեր յատկացուց` օրթոտոքս եկեղեցիներ կանգնեցնելու համար:

Սակայն փոխարքային յոյսերը ի դերեւ ելան: Ցերեկը խաչ կը տնկէին, գիշերը անյայտ մարդիկ խաչը վար կ՛առնէին:

(Երեւանի Սուրբ Նիկոլայ եկեղեցին 1931-ին քակուեցաւ եւ տեղը Ստեփան Շահումեանի արձանը կանգնեցուեցաւ):

***

Ժամանակը եկած համարելով, իշխան Կալիցին վճռեց վերջնական եւ ամենաուժեղ միջոցին դիմել. խլել եւ յարքունիս գրաւել հայոց եկեղեցական կալուածները եւ ի վերջոյ չքացնել Կովկասի հայութիւնը:

Իր ծրագիրը գործադրել տալու համար Կալեցին անձամբ Պետերբուրգ մեկնեցաւ եւ ամէն կերպ աշխատեցաւ իր դաւը օրինականացնել նախարարաց խորհուրդին միջոցով: Սակայն կային նախարարներ, որոնք նման քայլ մը անխոհեմութիւն կը նկատէին:

Իշխան Կալիցինի ներկայացուցած ծրագիրը կ՛առաջադրէր.

ա) Ոչնչացնել կամ առնուազն ջլատել այն բոլոր հիմնարկութիւնները` դպրոց, ընկերութիւններ, թատրոն, մամուլ եւ գրականութիւն, որոնք հայ ժողովուրդին մէջ ինքնուրոյն, անկախ գոյութեան զգացումներ կը բորբոքեն եւ զայն կը տանին դէպի քաղաքական տենչն ու երազները:

բ) Հարուածել հայոց լուսաւորչական եկեղեցին, որ իբրեւ բուն ազգային հիմնարկութիւն ուժգնօրէն կը նպաստէ ազգայնական հակումներու աճին ժողովրդական զանգուածներու մէջ:

գ) Սահմանափակել հայերու իրաւունքները քաղաքացիական ազատ զբաղումներու շրջագիծէն ներս – բժիշկ, փաստաբան, պաշտօնեայ, եւ թոյլ չտալ որ հայ ժողովուրդը Անդրկովկասի մէջ օրթոտոքսներու հաւասար իրաւունքներ ունենայ արդիւնաբերական եւ առեւտրական ձեռնարկներու մէջ, ինչպէս եւ անշարժ կալուածներ գնելու գործին վրայ, որ անհրաժեշտ միջոց է` զայն տնտեսապէս ուժաթափ ընելու համար:

դ) Նուազեցնել հայերու թիւը կովկասեան այն նահանգներուն մէջ, որոնք սահմանակից են Թուրքիոյ ու Պարսկաստանի, յատկապէս Երեւանի նահանգին մէջ, ուր հայութիւնը ամենաուժեղ տարրն է ընդհանուր ազգաբնակչութեան մէջ, եւ Կարսի շրջանին մէջ, որ Էրզրումի վիլայէթին կից ըլլալով` քաղաքական անընդհատ յուզման ջերմ մասնակցութիւն ունի: Այդ նպատակին հասնելու համար պէտք է`

1.- Ներքին գաւառներէն բերուած ռուսական գաղթականութիւններ հաստատել այդ կէտերուն մէջ:

2.- Հողային բաժանումներու ժամանակ առաւելութիւն տալ նորեկ գաղթականներուն, ինչպէս եւ իսլամ համայնքներուն:

3.- Գաղթեցնել հայերը այն բոլոր շրջաններէն, ուր մուտք գործած է քաղաքական խառնակութիւնը:

4.- Ոչ մէկ կերպով թոյլ տալ Թրքական Հայաստանէն եկած գաղթականութեան` բնակութիւն հաստատել հայաշատ կեդրոններուն, ինչպէս եւ առհասարակ անդրկովկասեան երկիրներու մէջ, ուր հայերուն թիւը նուազեցնելը միանգամընդմիշտ պէտք է ըլլայ տեղական կառավարութեան մնայուն հոգածութեան կարեւորագոյն նպատակակէտը»:

***

Սուրբ Նիկոլայ մայր տաճարին խորանը

Նորին մեծութիւն Նիկոլայ Բ. ամենաողորմած եւ օգոստափառ կայսր 12 յունիս 1903-ին ստորագրեց հայոց եկեղեցական կալուածները յարքունիս գրաւելու կայսերական բարձրագոյն հրովարտակը:

Հրովարտակը կ՛ըսէր.

«Բարձրագոյն հրաման.- թագաւոր կայսրը, նախարարներու խորհուրդի որոշման համեմատ, Ռուսաստանի հայ լուսաւորչական եկեղեցւոյ կալուածներու վարչութիւնը կառավարական հիմնարկութիւններու տեսչութեան տակ կեդրոնացնելու եւ վերոյիշեալ եկեղեցւոյ միջոցներու կալուածները, որոնցմով կ՛ապահովուէին հայ եկեղեցական դպրոցներու գոյութիւնը, ժողովրդական լուսաւորութեան նախարարութեան յանձնելու մասին, 1903 թուականի յունիսի 12-ին բարձրագոյն հրամայել բարեհաճեցաւ.

1.- Հայ լուսաւորչական եկեղեցիներուն, վանքերուն, հոգեւոր հաստատութիւններուն եւ հոգեւոր դպրոցներուն պատկանող բոլոր անշարժ կալուածները ներքեւ յիշուած (յօդուած 2 եւ անոր ծանօթութիւնը) բացառութիւններով, առանձին հաստատուած կանոններու համաձայն որոշուած կարգով` այդ դաւանութեան հոգեւորականութեան եւ հոգեւոր հաստատութիւններու վարչութենէն առնել եւ յանձնել երկրագործութեան եւ պետական կալուածներու նախարարի տեսչութեան, իսկ վերոյիշեալ հիմնարկութիւններու պատկանող դրամագլուխները յանձնել ներքին գործոց նախարարի տեսչութեան, պահպանելով հայ լուսաւորչական եկեղեցւոյ իրաւունքները այդ կալուածներու եւ դրամագլուխներու վրայ:

2.- Երկրագործական եւ պետական կալուածներու նախարարի տեսչութեան պէտք է յանձնուին հայ լուսաւորչական եկեղեցւոյ հետեւեալ կալուածները.

ա) Թէ բնակութիւն ունեցող եւ թէ անբնակ հողեր, ինչ անուն ալ ունենան եւ ինչ տեսակի ալ ըլլան անոնք, նոյնպէս առանձին անտառները, մարգագետինները, արօտատեղիները, ձկնորսութեան տեղերը, ջրաղացները եւ այլն: Անոնցմէ դուրս կը մնան, սակայն, հողի այն տարածութիւնները, որոնց վրայ կը գտնուին եկեղեցիներու, վանքերու, մատուռներու եւ այլ շինութիւնները, եւ այն հողերը, որոնց վրայ շինուած են առաջնորդներու տուները, հոգեւոր հաստատութիւնները, ծխական թէ քաղաքային, եւ հոգեւորականութեան տուները ու հոգեւոր դպրոցներու շինութիւնները, այն հողերը, որոնք կը գտնուին եկեղեցական կամ գերեզմանոցներու շրջապատերու մէջ եւ վերջապէս, հոգեւորականութեան ձեռքը եղած ագարակային հողամասերը, որոնց վրայ կը գտնուին այգիներ, բանջարանոցներ, արտեր եւ այլն երեք դեսիատինէն ոչ աւելի տարածութեամբ իւրաքանչիւր ծխական եկեղեցւոյ կից, որոնք չեն տրուիր օտարի ձեռքը` եկամուտ տալու համար եւ`

բ) Հայ լուսաւորչական եկեղեցիներուն, հոգեւորականութեան եւ այդ դաւանութեան հոգեւոր հիմնարկութիւններու պատկանող տուներէն եւ շինութիւններէն այն բոլորը, որոնք հարկաւոր չեն բնակութեան եւ իրենց հոգեւորականութեան ու վերոյիշեալ հիմնարկութիւններու անհրաժեշտ տնտեսութեան համար:

Ծանօթութիւն.- Ներկայ կանոնները չեն տարածուիր այն անշարժ կալուածներու ու դրամագլուխներու վրայ, որոնք կը պատկանին Սանկտ-Պետերբուրգ եւ Մոսկուա քաղաքներու հայոց եկեղեցւոյ:

3.- Տեսչութեան վերոյիշեալ կարգին ենթարկել այնպէս այն կալուածները եւ դրամագլուխները, որոնք այսուհետեւ իբրեւ նուիրատուութիւններ եւ կտակով ձգուածներ, կը ստացուին ի նպաստ վերոյիշեալ հիմնարկութիւններու:

4.- Յիշեալ կալուածներէն ստացուող եկամուտներու հսկողութիւնը եւ դրամագլուխներու կառավարումը կեդրոնացնել ներքին գործոց նախարարութեան մէջ օտար դաւանութիւններու հոգեւոր գործերու բաժանմունքին, որուն երկրագործութեան եւ պետական կալուածներու նախարարը այդ կալուածներու կառավարման հաշուետուութեան հետ միասին պէտք է յանձնէ անոնցմէ ստացուած եկամուտները:

5.- Անշարժ կալուածներէն ստացուող եկամուտէն կը հանուին իւրաքանչիւր տարի ի տուչութիւն ա) ոչ աւելի քան տաս առ հարիւր երկրագործութեան եւ պետական կալուածներու նախարարի տրամադրութեան տակ, որ ան ծածկէ յիշեալ կալուածներու վրայ կատարուած ծախսերը եւ կազմէ առանձին պահեստի գումար յիշեալ կալուածներու արտակարգ ծախսերուն բաւարարութիւն տալու` անոնց բարւոքման նպատակով եւ բ) հինգ առ հարիւր ներքին գործոց նախարարութեան, թէ՛ կազմելու հայ լուսաւորչական եկեղեցական օժանդակ դրամագլուխ հայ լուսաւորչական եկեղեցական հաստատութիւններու կարիքները հոգալու եւ թէ՛ այդ եկեղեցոյ վարչութեան ընդհանուր պահանջներու համար այն պայմանով, որ այս դրամագլուխի մէջ մտնէ յիշեալ տաս առ հարիւր մնացած աւելորդը:

6.- Կասկածներ կամ թիւրիմացութիւններ ծագելու պարագային գործը կը ներկայացուի ներքին գործոց նախարարին»:

***

Երեւանի Աստաֆեան (այժմ` Աբովեան) փողոցը սեւ տուֆէ բնակարաններով եւ ձիաքարշի գիծով

Հայոց եկեղեցական կալուածները յարքունիս գրաւելու կայսերական բարձրագոյն հրամանը պաշտօնապէս լոյս տեսաւ պետական «Կառավարչական Համբաւաբեր» թերթին մէջ:

Փոխարքայ իշխան Կալիցին մայրաքաղաքէն յաղթականօրէն ճամբայ ելաւ դէպի Թիֆլիս:

Գանձակի մէջ, իրեն դիմաւորութեան ելած թուրք մեծամեծներուն փոխարքան ըսաւ. «Ձեր լեռներուն մէջ բարեյոյս թագաւորին հաւատարիմ հպատակներ շատ կան, բայց քիչ չեն նաեւ մոլորուած, անհարազատ թշնամի տարրերը: Ես յոյս ունիմ, որ զանոնք իրենց տեղը ցոյց տալու գործին մէջ դուք ձեր ուժերը չէք խնայեր»:

Հայոց եկեղեցական կալուածներու գրաւման կայսերական հրամանը, կնքուած ծրարով, ուղարկուեցաւ ամենայն հայոց կաթողիկոս Հայրիկին:

 

 

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )