Անտիպ Դրուագ Մը
Խրիմեան Հայրիկէն
Առածի կարգ անցած է Խրիմեան Հայրիկի առատաձեռնութիւնը: Լեցուն գրպանը Չագմագճըլարէն մինչեւ կամուրջ կը պարպուէր արդէն` աջ ու ձախ բաշխելով: Հայրիկին այս բուխսրտութիւնը այնքան ծաւալ գտած է ժողովրդական խաւերուն մէջ, որ անոր չվերաբերած պարագաներուն իսկ իրեն կը վերագրուին:
Բարեբախտութիւնը հոն է, որ աշխարհականի մը անհաշիւ շռայլութիւնը իբրեւ մտային հիւանդի, այսինքն անխելքութիւն կը մեկնաբանուի, իսկ եկեղեցականներուն համար` աւետարանական առաքինութիւն:
Ես անձնապէս շատ բան լսած ու կարդացած եմ Խրիմեան Հայրիկի առնչութեամբ եւ հիացած անոր` իր պարզութեանը մէջ վսեմ, ինքնատիպ ոճին վրայ: Ամէնէն աննշան պատմութիւնը իր մասին ինծի սրբազան աւանդութիւն մը կը թուի, այնքան հաւատացած եմ անոր անկեղծութեան եւ սրբութեան: Յափշտակութեամբ կարդացած եմ մեծ բանաստեղծ Աւետիք Իսահակեանի յիշատակները Հայրիկէն:
Այս մէկը, զոր պիտի կարդաք ստորեւ, վերջերս ինծի պատմեց վաստակաւոր մանկապարտիզպանուհի, այժմ հանգստեան կոչուած Բեբրոնէ Սրուանձտեանց` եղբօր աղջիկը մեծանուն Գարեգին եպս. Սրուանձտեանցի: Պատմութեանս հեղինակի իրաւունքը իրն է, եւ ես` պարզապէս համեստ վերարտադրող մը:
Խրիմեան Հայրիկ Մշոյ Ս. Կարապետ վանքի վանահայրութեան շրջանին կը մտադրէ Յովհաննէս Մկրտչի ժամանակի ընթացքին խարխլած դամբարանը ներկայանալի վիճակի մը բերել:
Իսկապէս ուխտատեղի որեւէ սրբավայր ուխտի գացողները առաջին անգամ իրենց մոմով ու նուէրով ուղղակի կը դիմեն այն դամբարանը, ուր թաղուած է այդ սուրբը, եւ որուն անունով կառուցուած է ան: Եւ եթէ դամբարան չունի, գոնէ զայն ներկայացնող սուրբին պատկերին առջեւ կը վառեն իրենց մոմերը: Հետեւաբար տեղին էր Հայրիկին փափաքը` զայն վերանորոգուած տեսնելու:
Քանի առիթը ներկայացած է, ձեր գիտցածը ձեզի ծախա՞ծ կ՛ըլլամ, եթէ նշեմ, որ Անատոլուի մէջ երկու նշանաւոր վանքեր կային Ս. Կարապետ վանք անունով: Մին Մուշի Ս. Կարապետը, իսկ միւսը` Կեսարիայինը, Էֆքէրէ աւանին մօտիկը, բլուրի մը կուշտին, գեղեցիկն Արգէոսի դէմ: Մուշի վանքին համար ժողովրդական բանահիւսութիւն մըն ալ շրջան ըրած է բերնէ բերան դարերէ ի վեր:
Սուրբ Կարապետ բարձր է բոլոր,
Կ՛երթայ կու գայ շատ ուխտաւոր:
Թէ ձիաւոր թէ ոտաւոր:
Լաւ գիտեմ նաեւ, որ Կեսարիոյ Ս. Կարապետի Յովհաննէս Մկրտչի դամբարանը գերազանցօրէն սիրուած էր, եւ կարելի էր հպարտութեամբ ցոյց տալ զայն ոեւէ դժուարահաճ զբօսաշրջիկ այցելուի: Իսկ մատուռ-դամբարանի ոսկեթել բանուած վարագոյրը անգնահատելիօրէն թանկարժէք էր: Մթամած տաճարին ձախակողմեան պատին վրայ մարդահասակէն բարձր եւ նոյնքան լայնքով դարակը երբ բացուէր, երեւան կ՛ելլէր մատուռ-դամբարանը, ուր պատարագ կը մատուցուէր որոշ օրերու, եւ ուր արգիլուած էր մտնել կիներուն` անցեալին մէջ իրենց ապաշնորհ սեռակիցը պատճառ դարձած ըլլալով Յովհաննէս Մկրտչի գլխատման: Գուրգուրանքով կը յիշեմ այն օրերը, ուր շապիկ հագած` կը մասնակցէի հոն մատուցուած պատարագներուն: Հեքիաթ կը պատմեմ դժբախտաբար:
Աւելի բան ըսելու ճիգով, շատաբանութեան փշաթելերուն մէջ ինկայ: Մոռցայ, որ Խրիմեան Հայրիկի շատ յուզիչ մէկ դրուագը պիտի պատմէի ձեզի: Ուրեմն, դառնանք մեր բուն նպատակին, քանի ուշ չէ: Հայրիկ ջերմ աւանդապաշտի հաստատամտութեամբ միտքը կը դնէ պատշաճօրէն վերանորոգել դամբարանը, բայց ինչպէ՞ս: Գանձը դատարկ է: Քունը փախած է:
Վերջապէս կ՛որոշէ մօտակայ գաւառներէն հանգանակութեան ձեռնարկել: Ատոր համար, սակայն, հարկ էր Կ. Պոլսոյ պատրիարքութեան արտօնութիւնը: Այդպէս ալ կ՛ընէ: Ա՛լ Աստուած գիտէ, թէ քանի փոխանակուած թղթակցութիւններով կը յաջողի ժապաւինեալ տոմարի դրութեամբ, հանգանակութիւն կատարելու հաւանութիւնը ստանալ վերին իշխանութենէն: Գործին կէսը նուաճուած էր, չէ՞ որ բանի մը սկսիլը կէս ընել է զայն:
Հանգանակութիւնը Էրզրումէն պիտի սկսէր: Ա՛լ ինքը գիտէ, թէ ինչո՞ւ նախընտրութիւնը Կարինի տուած էր: Յետոյ` չենք ալ գիտեր, թէ փոխադրական ի՞նչ միջոցով շունչը Էրզրում կ՛առնէ Խրիմեան Հայրիկ. վանքի գրաստո՞վը, թէ՞ վարձուած ուրիշ միջոցով մը: Իրեն պէս պարզասէր մէկու մը համար ամէն միջոց մէկ էր, մինչեւ իսկ Քրիստոսի նախասիրած կենդանին` Երուսաղէմ մտնելու:
Չար բախտին նայեցէք, որ օրուան առաջնորդը այդ միջոցին հովուական այցելութեան ելած էր գիւղերը: Խրիմեան Հայրիկ պատ մը յուսախաբ կ՛ըլլայ, բայց չի վհատիր: Անպայման հոն մէկը պիտի գտնէր իբրեւ փոխանորդ, կամ` պաշտօնեայ մը, որուն կարենար բացատրել իր այցելութեան նպատակը: Բայց սենեակները գոց էին, մինակ բացակայ բարապանին խուցը կիսովին բաց էր: Խուցին կէս բաց վիճակէն կը հետեւցնէ, որ հաւանաբար անիկա մօտիկ տեղ մը գացած է եւ շուտով պիտի վերադառնայ: Այդ յոյսով դուռը ամբողջ կը բանայ եւ հոն կը սպասէ աթոռի մը վրայ` ղարիպի մը պէս փուշի վրայ նստած երեւոյթով:
Բարապանը կ՛ուշանայ: Ո՞վ գիտէ` որո՛ւ հետ կը շատախօսէր` օգտուելով առաջնորդին բացակայութենէն:
Այդ վայրկեանին, գրեթէ մերկ երեխայ մը գիրկը` աղքատիկ կին մը կ՛երեւայ դրան առջեւ: Կինը Խրիմեանի սքեմէն կ՛ուզէ օգտուիլ, եւ`
– Հայր սուրբ (այն ատեն դեռ վարդապետ է եղեր),- կ՛ըսէ,- կը տեսնես, որ զաւակս գրեթէ մերկ է, ի՞նչ կ՛ըլլայ, օգնութիւն մը ըրէ, որ սա պզտիկս պատսպարեմ:
– Աղջի՛կս, հիմա բան մը չունիմ քեզի տալիք: Ես ալ նորեկ մըն եմ հոս, օգնութեան կարօտ:
Խրիմեան Հայրիկ իր պատասխանէն ինքը կ՛ամչնայ, սրտին մէջ պահ մը քնացած գութի զգացումը մէկէն կ՛արթննայ: Մտքին մէջ կը ծագի լոյս մը, որ զինք պիտի փրկէր խղճահարութենէն: Կնով կը յանձնարարէ դուրսը սպասել վայրկեան մը, դուռը կը փակէ եւ երիտասարդական աւիւնով մը արագօրէն ներքնազգեստին բուրդէ մասը հանելով` թերթի մը մէջ կը ծրարէ ու կինը կանչելով կու տայ անոր: Ասիկա տունդ տար եւ հագուեցուր տղուդ, կ՛ըսէ հայրօրէն:
Կինը, երեխան գիրկը եւ ծրարը անութին տակ, առաջնորդարանի դուռնէն դուրս ելած պահուն վրայ կը հասնի բարապանը: Յանցանքի վրայ գող մը բռնող պահապանի մը պէս կը գոռայ.
– Աղջի՛կ, հոս ի՞նչ գործ ունիս դուն. ի՞նչ է այդ ծրարը. ի՞նչ գողցած ես:
– Քէ մատաղ, ի՞նչ գողութիւն, ներսի հայր սուրբը տուեց ինձ, փոքրիկիս համար:
Աղմուկէն Խրիմեան Հայրիկ դուրս կու գայ եւ կը վկայէ, որ ինքը տուած է այդ ծրարը: Եւ խնդիրը կը փակուի այս կերպով:
Իսկ ինչ կը վերաբերի դամբարանին վերաշինութեան առթիւ կատարուելիք հանգանակութեան ելքի մասին, ատիկա այնքան ալ կարեւոր չէ յօդուածիս առնչութեամբ, որքան` Հայրիկի բուխ սրտին անօրինակ բարութիւնը…:
ԳՈՒՐԳԷՆ ԹՐԵՆՑ
