Թրքական Մամուլ
Մոսկուայի Նախկին Դեսպան
Ե. Քեմալ Թենկիրշենքի Յուշերը
Լենինի Հետ Գլուխ-Գլխի – Չիչերին Վանէն
Եւ Պիթլիսէն Հող Ուզած Է Հայերու Համար
Մոսկուայի նախկին դեսպան Եուսուֆ Քեմալ Թենկիրշենք «Ճումհուրիէթ»-ի մէջ կը նկարագրէ քաղաքական կեանքի իր յուշերը: Ի միջի այլոց կ՛անդրադառնայ թուրքեւխորհրդային տեսակցութիւններուն: Կը խօսի նաեւ հայեւռուս փոխյարաբերութիւններուն մասին եւ թուրք պատուիրակութեան կատարած ձեռնարկներուն շուրջ: Ստորեւ` հատուածներ այդ յուշերէն:
Մեր դէմ գտնուող մարդը Վլատիմիր Իլիչ Ուլիանով Լենինն էր: Զիս, Պեքիր Սամի պէյը եւ մեր միւս ընկերները դէմը առաւ: Այն ատեն ուշադրութիւն ըրի դէմքին եւ աչքերուն: Ակնարկէն եւ աչքերէն յայտնի էր, որ հին թաթար ընտանիքի մը զաւակն է: Լենինի տաբատը արդուկուած չէր, տաբատին ծայրէն եւ գուլպաներուն մէջէն ճերմակեղէնները կ՛երեւէին: Լենին ազնիւ վերաբերում ցոյց տուաւ մեզի: Աշխարհի ամէնէն անուշ եւ համակրելի մարդոցմէն մէկն էր:
Երբ իրեն պարզեցինք մեր հոգերը, դաշնակցային կառավարութեան այն ատենուան վիճակին ակնարկելով` հասկցուց, որ անհրաժեշտութեան մը բերումով կրնայ կնքուած ըլլալ հայերուն հետ դաշնագիրը: Յետոյ ինծի դառնալով, շատ մեղմ ձայնով, կարծես թէ ականջիս փսփսաց.
– Հասկցանք, որ սխալ ըրինք այդ դաշնագիրը կնքելով. պիտի ջանանք սրբագրել: Եթէ մենք չկարենանք սրբագրել, դուք կը սրբագրէք:
Յետոյ ուրիշ հարցերու մասին սկսաւ անուշ խօսքեր ըսել: Մեր առնելիքը առած էինք: Արտօնութիւն ուզեցինք: Անուշ խօսքերով մեզ մինչեւ սրահին դուռը տարաւ:
Երբ լայն սանդուխներէն կ՛իջնէինք, ընկերներուս հարցուցի.
– Ձեզի ոեւէ մէկը յիշեցո՞ւց Լենինի վերաբերումը:
Միաբերան պատասխանեցին.
– Թալէաթ փաշան…
Իրօք ալ, մեծ Թալէաթին քովը կռուելու համար գացողները անոր դէմքը կամ ձեռքը համբուրելով կը բաժնուէին անկէ:
***
Միջոց մը Չիչերին մեզ հրաւիրեց արտաքին գործավարութեան պաշտօնատունը: Մեզի թարգմանեց համաձայնագիր մը, որ հրատարակուած էր այդ օրուան թերթերուն մէջ: Համաձայնութիւնը կնքուած էր խորհրդային հանրապետութիւններու եւ հայ դաշնակ կառավարութեան միջեւ: Համաձայնագիրը կ՛ըսէր, որ ամբողջովին փակուած է Թիֆլիսի ճամբան, որուն բացուիլը կը պահանջէինք: Կը պահանջէինք նաեւ Շանսաթթըի ճամբան, որ մինչեւ այդ էր քիչ թէ շատ բաց էր մեր առաջ, ամբողջովին հայերուն ձեռքը կ՛անցնէր: Այն ատեն ըսինք Չիչերինին.
– Ի՞նչպէս կ՛ըլլայ, որ մեր հոս գալէն ի վեր միշտ կը պահանջենք, որ այդ ճամբան բացուի, իսկ դուք մեզի դէմ կը համաձայնիք:
– Կովկասի մեր ներկայացուցիչները այդպէս ըսեր են,- պատասխանեց Չիչերին:
– Բացէ՛ք ճամբան,- պնդեցինք:
– Չենք կրնար,- պատասխանեց:
– Այն ատեն թողէք, որ մենք բանանք…
***
Երբ առաւօտ մը արթնցանք, ընկերներէս մէկը ըսաւ. «Պեքիր Սամի պէյ այս գիշեր տեսակցեր է Չիչերինի հետ, երբ վերադարձաւ, չքնացաւ»:
Իսկոյն Պեքիր Սամի պէյին սենեակը գացի: Արդարեւ, վերջին ծայր ազդուած տեսայ:
– Ի՞նչ կայ,- հարցուցի:
– Եղբա՛յր, Չիչերինի հետ տեսակցեցայ: Վանէն, Պիթլիսէն հող կ՛ուզէ հայերու համար:
– Այս մասին բանակցեցա՞ք:
– Ո՛չ:
– Անշո՛ւշտ չենք կրնար բանակցիլ: Հակառակ պարագային, Ազգ. մեծ ժողովը կը կախէ մեզ:
– Ի՞նչ պիտի ընենք ուրեմն:
– Արտաքին կոմիսար Չիչերինի այս առաջարկին վրայ բոլորս միատեղ մեր երկիրը կը վերադառնանք: Իսկ եթէ ասիկա յարմար չէք նկատեր, կա՛մ զիս հոս ձգելով կ՛երթաք, կա՛մ ինծի պաշտօն յանձնելով` տեղեկագիր մը կու տաք ձեռքս: Ես ալ երկիր երթալով` ժողովին կը մատուցեմ: Անհնար է այլ կերպ շարժիլ:
Նախագահ Պեքիր Սամի պէյ ըսաւ.
– Պատուիրակութեամբ երթալ չ՛ըլլար: Ես ալ չեմ կրնար երթալ: Դո՛ւն կ՛երթաս:
– Գլխուս վրայ,- պատասխանեցի:
Դեսպան Եուսուֆ Քեմալ 11 հոկտեմբեր 1920-ին Անգարա կը վերադառնայ եւ Գործավարներու խորհուրդին բացատրութիւն կու տայ: Թուրքիոյ Ազգային մեծ ժողովը, 17 հոկտեմբեր 1920-ին գումարուելով, կը մերժէ Չիչերինին առաջարկը:
