ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ
Երեւանի մէջ 2018-ին լոյս տեսաւ Երուանդ Տէր Խաչատրեանի «Պարզ խօսքեր» հատորը, բաղկացած` 600 էջերէ: Ժողովածուն կ՛ընդգրկէ գրականագիտական եւ արուեստաբանական շարք մը յօդուածներ եւ գրական դիմանկարներ: Հեղինակը գիրքը նուիրած է զաւակներուն` Արա եւ Դաւիթ Տէր Խաչատրեաններուն: Խմբագիր` Սամուէլ Խաչատրեան:
«Թարգմանութեամբ» խորագրեալ յօդուածը նուիրուած է Պարոյր Սեւակի թարգմանական ժառանգութեան: Հեղինակը կ՛ըսէ, որ Պարոյր Սեւակ, որ յարակարծութիւններու մարդ էր ե՛ւ կեանքով, ե՛ւ գրականութեամբ, իր յարակարծութիւններէն մէկը ուղղակիօրէն հասցէագրած ուղղած է թարգմանութեան արուեստին ու արհեստին:
«Հերակլէսի ամենամեծ սխալը» յօդուածով Երուանդ Տէր Խաչատրեան կ՛արծարծէ հայ դասական ուղղագրութեան դառն ճակատագրին վերաբերեալ հարցեր: Ան կ՛ըսէ, որ երբ Խորհրդային Հայաստանի մէջ խումբ մը մարդիկ ձեռք զարկին դասական կամ աւանդական ուղղագրութիւնը փոխելու ծրագիրի իրագործման, անոնք փաստօրէն կ՛իրագործէին քաղաքական որոշակի նպատակ` բարձրացող բռնապետութեան քաղաքական պատուէրը: Այդ մարդիկ իրենք ընդամէնը խաղալիք էին քաղաքական այն կեղտոտ խաղին մէջ, որ ձեռնարկած էին Մոսկուայի բախտախնդիրները: Դասական ուղղագրութեան հետ կատարուող քմահաճ ու կամայական փոփոխութիւնը չարագոյժ բօթի պէս ընդունեց հայ մտաւորականութիւնը:
«Բանաստեղծութեան ուղին» յօդուածը նուիրուած է Կոստան Զարեանի բանաստեղծութիւններուն: Կոստան Զարեան թէեւ արձակ շատ գրած է, բայց առաջին հերթին բանաստեղծ է: Ան գրական ասպարէզ մտած է բանաստեղծութեամբ եւ բանաստեղծութիւն գրած է իր ողջ կեանքի ընթացքին: Զարեանի բանաստեղծութիւնները մեծ թիւ կը կազմեն: Կոստան Զարեան միշտ ինքզինք զգացած է իբրեւ աշխարհի հնագոյն մշակոյթներէն մէկը կրող ժողովուրդի զաւակ, որուն արմատները Հայաստանի մէջ են, Արարատեան հողին վրայ, ուր կու գան եւ կը հանդիպին հին մեծ Արեւելքը եւ Արեւմուտքը` եւրոպական քաղաքակրթութիւնը:
Կոստան Զարեանի բանաստեղծութիւնը բարդ, հարուստ, գունագեղ եւ բազմաբղէտ աշխարհ մըն է, անոր ներաշխարհի չափածոյ պատմութիւնը:
«Զահրատի վերջին գիրքը» յօդուածին մէջ Տէր Խաչատրեան կ՛ըսէ, որ բանաստեղծներ եւ արուեստագէտներ կան, որոնք մինչեւ իրենց ստեղծագործութեան վերջին պահը նոր են, ուրիշ են, տարբեր են եւ կը շարունակեն զարմացնել իրենց երիտասարդական զգացականութեամբ, ինքնատիպ մտածողութեան թարմութեամբ եւ ազատութեամբ: Անոնք քիչերն են, եզակիները եւ անոնք կը ներկայացնեն բացառութիւնը: Բանաստեղծ Զահրատ այդ բացառութիւններէն է: Զուսպ եւ սակաւախօս, իր բանաստեղծական խօսքին մէջ` խիտ եւ բարձրաթռիչ Զահրատ խոր թափանցումներու բանաստեղծ է:
«Ես զո՛հ ողջակէզ» բաժինին մէջ Երուանդ Տէր Խաչատրեան կը խօսի Խաչատուր Աբովեանի «Վէրք Հայաստանի» վէպի մասին: Ան կ՛ըսէ, որ Աբովեան իր վէպը կառուցած է, ինչպէս մեր նախնի մեծ վարպետները կառուցած են մեր հոյակապ տաճարներն ու վանքերը` ոգեւոր, խորապէս մարդկային ու կատարեալ: Ան շնչաւորած է իր վէպը, ինչպէս որ մեր նախնի ասացողները շնչաւորած ու ձայնաւորած են մեր ժողովրդական ասքը: Կը թուի` վէպը շարադրած է ոչ թէ մարդկայինք ձեռքը, այլ հայոց լեզուի յորդահոս եւ շառաչուն տարերքը, հայոց լեզուի ներքին հզօր թափն ու շունչը: Վէպին մէջ նկարագրուած ոչ մէկ դրուագ, ոչ մէկ միջադէպ, ոչ մէկ պատկեր կամ տեսարան պատահական չէ. անիկա խորհրդանշական է, այլիմաստ եւ այլասացային:
«Տիրան Չրաքեան. գիր եւ ուղի» յօդուածին մէջ հեղինակը կ՛ըսէ, որ Չրաքեան հրատարակած է միայն երկու գիրք` «Ներաշխարհ», հազիւ 250 էջ, եւ «Նոճաստան», միայն 46 էջ: Իր մնացած գրութիւնները` բանաստեղծութիւններ, արձակ երկեր, յօդուածներ եւ այլն, մնացած են ժամանակի մամուլի էջերուն մէջ: Եւ այդ երկու գիրքերով Տիրան Չրաքեան դարձած է հայ գրականութեան մեծագոյն դէմքերէն մէկը: Այն, ինչ ստեղծած է Տիրան Չրաքեան-Ինտրան, կ՛ենթադրէ գրականագիտական եւ փիլիսոփայական խոր վերլուծութիւն:
«Ներաշխարհ»-ը եզակի ստեղծագործութիւն է: Իբրեւ գեղարուեստական մեծարժէք եւ բացառիկ ստեղծագործութիւն` «Ներաշխարհ»-ը անվախճան է ու անսպառելի:
«Ներաշխարհ»-ը ոչ միայն հոգեւոր մեծ հարստութիւն ստեղծած ժողովուրդի գրականութիւն է, այլեւ հայոց լեզուի ստեղծագործական ներուժ կարելիութիւններու եւ կարողութեան, ինչպէս նաեւ հայերէնի քերականութեան նոր, բարձրագոյն դրսեւորում: Իսկ «Նոճաստան»-ը բանաստեղծական արուեստի ու մշակոյթի բարձրագոյն երեւոյթ է:
«Անառակ որդիի վերադարձը» յօդուածին մէջ Խաչատրեան կ՛ըսէ, որ Եղիշէ Չարենցի «Requiem aeternam Կոմիտասի յիշատակին» երկը առանձնակի երեւոյթ է. անիկա պատարագ է եւ հոգեհանգիստի բանաստեղծական ծաւալուն խօսք: Գրութեան առիթը Կոմիտաս վարդապետի աճիւնի փոխադրումն է Փարիզէն Երեւան 1936-ին: Բանաստեղծութիւնը բովանդակային երկու հիմնական գիծ ունի` վերադարձ եւ ճանաչում: Բանաստեղծութեան ամբողջ ընթացքին կը հոլովուի «վերադարձ» բառը: Անիկա բանաստեղծութիւն է դարձի ու վերադարձի:
