«Ակունք»-ը ստորեւ թուրքերէնից թարգմանաբար ներկայացնում է թուրք յօդուածագիր Սերտար Քորուճուի յօդուածը` հայոց պատմական մայրաքաղաք Անիի մասին, որը հրապարակուել է «սի. Էն. Էն. Թիւրք» պարբերականում:
ՍԵՐՏԱՐ ՔՈՐՈՒՃՈՒ
Թարգմանեց ՄԵԼԻՆԷ ԱՆՈՒՄԵԱՆԸ
Վերջին շրջանում ժողովրդական դարձած երկաթգծի` «արեւելեան էքսփրեսի» վերջին կանգառը եղող Կարսի` Հայաստանի հետ սահմանամերձ հայկական մայրաքաղաք Անիից մնացած «քարերի պոէզիա Անին. մի ճարտարապետական գանձարան` մշակոյթների խաչմերուկում» ցուցահանդէսը տեղափոխուեց Պոլիս:
Երկու մայրաքաղաքների` Պոլիսի եւ Անիի ճակատագրերը դեռ հազարամեակներ առաջ էին միաւորուել: Այն ժամանակ Պոլիսը Բիւզանդական կայսրութեան մայրաքաղաքն էր` Կոստանդնուպոլիս անունով, իսկ Անին գտնւում էր իրենց ճարտարապետական կոթողներով տարածաշրջանում յայտնի հայ Բագրատունեաց արքայատոհմի տիրապետութեան տակ: Այն ժամանակ այդ երկու մայրաքաղաքների օրակարգում էր «քրիստոսի մեծ եկեղեցի» անուամբ յիշատակուող Այա Սոֆիան:
989 թ. մեծ երկրաշարժից յետոյ Բիւզանդական կայսրութիւնը ճարտարապետ էր որոնում իր հոյակերտ կամարով յայտնի Այա Սոֆիան վերանորոգելու համար: Այդ խնդիրը կարողանալու էր լուծել Անիում իր հեղինակած կոթողներով ճանաչուած Տրդատ ճարտարապետը:
Դրանից յետոյ երկու մայրաքաղաքներն էլ շատ փոխուեցին: Ենթարկուեցին բնական տարերքների արհաւիրքներին, երբեմն կողոպտուեցին զանազան քաղաքակրթութիւնների կրողների կողմից, երբեմն էլ վերակառուցուեցին: Այդ երկու քաղաքներից մէկը 1985 թ., իսկ միւսը 2016-ին ընդգրկուեցին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային մշակութային ժառանգութեան ցանկում: Պաշտօնական տուեալների համաձայն, Պոլսում ներկայում 15 միլիոնից աւել մարդ է ապրում, իսկ Անին, «աւերակ» վիճակում, շարունակում է գրաւել զբօսաշրջիկներին: Սոյն երկու մայրաքաղաքների ճակատագրերը վերստին միաւորուեցին Պոլսում կազմակերպուած «քարերի պոէզիա Անին. մի ճարտարապետական գանձարան` մշակոյթների խաչմերուկում» ցուցահանդէսի շնորհիւ:
Ցուցահանդէսն սկսւում է Անիի պատմութեամբ: Թէեւ ցուցահանդէսում հիմնական շեշտը դրուած է 10-րդ եւ 11-րդ դարերի վրայ, այուամենայնիւ այդ հայկական մայրաքաղաքի անցեալին հնարաւոր է հետեւել նաեւ ներկայացուած ժամանակագրութեան միջոցով, որը մինչ մեր օրեր է հասնում: Ցուցահանդէսին ներկայացուած են Արա Կիւլերի, Մարտին Մանուկեանի, Մուրատ Գերմենի եւ Վետաթ Աքչայոզի լուսանկարները: Ուշագրաւ է, որ ցուցադրութեան մէջ ներառուած են նաեւ Կարսի` ռուսական տիրապետութեան տակ գտնուելու ժամանակաշրջանում սկսուած հնագիտական պեղումները ներկայացնող լուսանկարներ, որոնցում պատկերուած են այդ աշխատանքների ընթացքում ի յայտ եկած գտածոներ:
Դրանցից մէկը հայոց թագաւոր Գագիկի քանդակն է, ով Անիում կառուցել է տուել Հայաստանում գտնուող յայտնի Զուարթնոց տաճարի նմանութեամբ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին: Թէեւ այդ արձանի նմանակն այսօր գտնւում է Հայաստանի մայրաքաղաքում կառուցուած Պատմութեան թանգարանի մուտքի մօտ, սակայն բնօրինակը «կորել» է Ա. Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Իսկ միակ բանը, որ յայտնի է այդ քանդակի մասին, այն փաստն է, որ դրա մի կտորը պահւում է Կարինի թանգարանում: Ցուցահանդէսում տեղ գտած լուսանկարների մէկ այլ ուշագրաւ շարք է Անիի ներկայիս վիճակը ներկայացնող լուսանկարները:
Սրտի որեւէ խզբզանք կարո՞ղ է ամօթալի լինել: Կամ սիրոյ որեւէ ցուցադրութիւն կարո՞ղ է վրդովմունք յարուցել: Այս ցուցահանդէսում կարելի է «այո» պատասխանը տալ այդ հարցերին, քանզի խզբզուած, աւելի ճիշդ` փորագրուած պատերը պատկանում են Էունեսքօ-ի համաշխարհային մշակութային ժառանգութեան ցանկում ընդգրկուած Անիին: Եւ այդ խզբզանքներն արուել են անգամ սրբապատկերների վրայ: Այդ աւերումը փաստագրող լուսանկարներն այցելուների մօտ ոչ միայն վրդովմունք, այլեւ ամօթ են յարուցում: Ամօ՜թ, քանի որ մենք միայն հանդիսատես ենք մնում այդ մշակութային կոտորածի չկանխարգելուելուն եւ դեռ շարունակուելուն…
«Քարերի պոէզիա Անին. մի ճարտարապետական գանձարան` մշակոյթների խաչմերուկում» ցուցահանդէսն այցելուների առջեւ բաց կը լինի մինչեւ սոյն թուականի ապրիլի 29-ը` Պոլիսի «թիւթիւն թեփօ» կոչուող ցուցասրահում:
Աղբիւրը` «Սի. Էն. Էն. Թիւրք»
«Ակունք»
